Ïðèþòíà ðàéîíà êå糜ê Áóºó õîòí áàñë šèãò³ ñ³³õí õîòí. "dzðìíü àëòí áóºó 碢š, ç´´ðò òîîëíà, áîëâ íàðò-äåëê³í ýðäí³ñ íàíä Áóºó õîòí ¢íò³" ãèš õàëüìã îëí ³ìòí³ ø¢ëã÷ Íóóðà Âëàäèìèð ò´ðñêí ºàçð-óñíäàí íåð³äñí ø¢ëãò³í áè÷š. Ýíä ´ñ÷-áîññí ³ìòí áàñ èèì òîîëâðòà. Þœãàä ãèõë³ ê¢í áîëºíä ò´ðñêí ºàçð-óñíàñ äàâó ç´´ð óãà áîëäã.
Êåç³í³ õàëüìãóä ìàëûí èäãèí ò´ë³ í¢¢º³ä, í¢¢äë á³³äë³ð á³³ñìí. ¡ëä÷í³ ºàçðò Õàð Çóóõèí ºîëûí ê´â³º³ð áàñ í¢¢º³ä ᢢðëäã á³³ñìí. Òèèã³ä êå糜ê öàãò Áóºó õîòíà îðìä ¢ëä÷í óœã-òîõì í¢¢äã á³³ðí á³³š. Ýíòí àøõóä àðâíà ᢢð á³³ñìí.
Õàëüìãèí êåñã íóòãóäûí îòãóä 1909 šèëèí ´ìí í¢¢äã³í ò´ð¢ö óóðàä, íåã á³³ðíä ñåë³ä áîëí õîòä îëàð á³³š. Òèèãš Îêòÿáðüñê ðåâîëþöèí ´ìí ´ðãíä õàëüìã îòãóä áîëí íóòãóä öóºàð íåã á³³ðíä á³³ðøäã, ýñ ãèš í¢¢äã áîëâ ÷èãí îíö á³³ðøäã îðìñòà áîëñìí. Ñîâåòèí éîñí òîãòñí öàãò í¢¢äã õàëüìãóäûí íóòãóäûã íåã á³³ðíä ᢢðëäã ò´ð õàºëñìí. Òèèã³ä 1910-1920 šèëì¢äò í¢¢äã³í óóðàä, íåã ºàçðò á³³š äàñšàñí öàãò ýñêë³ ýí öàãàñ ýðò³ð Áóºó õîòí òîãòñí áîëõ ãèñí òààâð êåš áîëõìí. Ýí õîòí öåâð àºàðòà, íèãò³ð óðºäã ´âñò³, ñàëà-ñàäðãóäòà ñ³³õí ºàçðò á³³í³. Ýí õîòûã äàëà ñàëà á¢ñëñìí, òåã³ä Áóºó ãèäã íåð 碢ñí áîëšàíà.
Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³í³ ´ìí Áóºó õîòí Ïðèþòíà óëóñèí 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñìí. Òèèãõä Áàëã öóòõëœ ñåë³í ì´í. 1938 šèëä ÐÑÔÑÐ-èí áîëí Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí äåïóòàòíðèí ñóœºâð áîëšàñí öàãò Ïðèþòíà óëóñèí ñóœºâðèí ó÷àñòêóäûí òî-äèãèã àâ÷àñíà òóñê äîêóìåíò òàœº÷èí Êåëí-óëñèí àðõèâä õàäºëãäšàíà. Òåð öàãèí öààñíä èèãš áè÷³ò³. 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñí 7 õîòûã çààš. Ýííü Áàëã, ¡êð³õí, Áóºó, Ñàìòí Ñàëà, Òîñòà, ²ìò³ Óñòà, Áàäðèí Õîë õîòä. Ýí çààãäñí õîòäò 1938 šèëä óò òîîäàí 875 ê¢í á³³š. Òåð òîîä Áóºó õîòíä - 124 ê¢í, òåäí³ñ - 69 ñóœºà÷.
ij³í³ ´ìí 2-÷ ¡ëä÷íä Ëåíèí³ íåðò³ êîëõîç ¢¢ëääã á³³ñìí. Êîëõîçèí àõëà÷ áîðàõí àðâíà ê¢í Áóäóø Îíêîðîâ áèë³. Á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. Ìàë ´ñê³ä, ò³ð³-òåìñ ÷èãí óðºàäã á³³š. Áóºó õîòíà óëñ ÷èãí á³³ðí êîëõîçä ê´äë³ä, ýí-òåðãî á³³š, ê´ëä îðñí öàã á³³ñìí. Áîëâ ò´âêí¢í á³³äëèã ãåíòêí ýêëñí ä³í ýâäâ.
ijí ýêëõë³, ¡ëä÷í³ ³³ìã³, òåð òîîä Áóºó õîòíà, çàëó óëñ ò´ðñêí ºàçð-óñàí äååðì÷íð³ñ õàðñàä, çàëó-ç´ðìã³ð ä³³ëäâ. Áîëâ õàëüìãóäûí çîâëœãíü ÷èë³ä óãà á³³š. Ò´ðñê³í õàðñàä, öóñàí àñõàä, ä³³ëäš éîâñí çàëóñèí àðäíü ¢ëäñí ꢢêä óëñ, áè÷êä¢ä áîëí ê´ãøä Ñèâð¢ð ê¢÷³ð òóóãäâ. 1944 šèëä õàëüìã ä³³÷íðèã öåðã³ñ áóóëºàä, Øèðîêëàãóð éîâóëâ. Öóã õàëüìã óëñëà ³äë Áóºó õîòíà óëñ õàëüìã ãèñí íåð³í ºóòàëãî, çîâëœäàí äàðãäëãî áàñ ä³³í³, Ñèâðèí ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš ºàðñìí. Ýí ºàçðà óëñ êåç³ä ÷èãí óðìäíü õ³ðäãî, ñ³í èðã÷ä èòêäã, èêë îìãòà óëñ áîëäìí.
1957-1958-÷ šèëì¢äò õàëüìãóä íèðã³ä-í¢ãø³ä ºàçð-óñíóðí òåìöâ. ¡ëä÷í³ îòã-³³ìãèí êåñã õîòí óãà áîëš îäñìí. Ñåë³ä, õîòä Ñòàâðîïîëüñê êðàéèí ìåäëä îðäã á³³š. Áóºó õîòíà óëñ ºàçðòàí èð³ä, ýíä ¢¢ëäš³ñí ìàë áîðäëºíà ñîâõîçä ê´äëš³â. Äàðóíü ýí ñîâõîçèí óë äååð "Ïîáåäà" ñîâõîç á¢ðä³ãäâ. 1964-1965-÷ šèëì¢äò Ìàíö õîòí öóòõëœòà áîëñí ñîâõîçèí ìåäëä Áóºó, Ñàìòí Ñàëà áîëí ¡êð³õí áðèãàäìóä îðñìí. 1966-÷ šèëä Áóºó õîòí "Ïîáåäà" ñîâõîçèí öóòõëœ ñåë³í áîëñìí. Òèèãõä Áóºóä äàëà ãåðì¢ä òîñõàä, øèí óóëüíö á¢ðäñìí. 1967 šèëä áîëõëà Íàðòà ïîñåëê ýí ñîâõîçèí öóòõëœãíü áîëâ.
Õ´´ííü Áóºó õîòí "Ïîáåäà" ñîâõîçèí 2-÷ òîéãòà ôåðì áîëâ. Áóºóí ºàçðèí ýðãíä äàëà ìàëûí õîøìóä á³³ñìí. Õîòíà óëñ àðº-÷èäë³í ³ðâëëãî îëíà êåðãèí ò´ë³, ³ìòí³ ñ³í šèðºëèí ò´ë³ øóíš éîâñìí. Òèèãõä òî-òîìš óãà õ´´ò³, îëí áîä ìàëòà ýëâã-äåëâã, á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. Êååð ýíä - ìàëûí õîø, òåíä õîø, ýíä õ´´äèí ñ¢ðã, òåíä - ¢êðèí ñ¢ðã, ò´ã³ëœä³í ä´ðâí ¢çãò òàñðõàí óãà ìåë ìàë. ¥âñí-òîîñí ýëâã, ñîâõîçä õàäš öîêš àâñí áóóäÿí óðºöèã ç´´õä ìàøèäèí ê¢÷í ³ð³ ê¢ðäã á³³ñìí. Òîê äååð ýœä³í áóóäÿ îâàëºàòà á³³ñìí. Ìàëûí òîîºàð ÷èãí, ò³ð³-òåìñí³ óðºöàð ÷èãí "Ïîáåäà" ñîâõîç çóðàºàí äàâóëš ê¢ö³äã áèë³. Ìàë, ò³ð³-òåìñí ýëâã á³³ñí òåð öàãò ê´äëìø äàëà áèë³. Òåã³ä Áóºó õîòíà óëñ õ´´÷³ð, ¢êð÷³ð, òðàêòîðèñò³ð, ìàøè çàëà÷àð áîëí íàíü ÷èãí ýðäì³ð ê´äëš, òàœº÷äàí, à÷-òóñàí ê¢ðãš éîâñìí. Àõ ¢éèí óëñ ê¢÷-ê´ëñ³ðí òàœº÷èííü äåëãðëòä ç´âò³ ò³âö³í îðóëñìí. Õ´´÷íð, ¢êð÷íð, òðàêòîðèñòíð ¢çìšò³º³ð ê´äëš, “Ê¢÷-ê´ëñí³ òóóðìšèí” îðäåí³ð, "Çà òðóäîâóþ äîáëåñòü" ìåäàëÿð, "Ñîöèàëèñòè÷åñê ä´ðëä³í³ äèèë³÷" ãèäã òåìäã³ð, Ê¢íäëëºí³ ºàøãóäàð áîëí íàíü ÷èãí à÷ëâðìóäàð à÷ëãäñí áîëäã. Òåäí äóíä àõ-ä¢ ×àïà áîëí ×óðþì Áàìáàåâèõí, Ýðäíü (Âèêòîð) Áóðëûêîâ, Î÷ð Êîíäûøåâ, Áîêòà Ìîëîçàåâ, Àëåêñåé Áóâàåâ, Šàâ Ñåêååâ, Ìèõàèë Íåìååâ, Ñåðãåé Êèëèïîâ áîëí íàíü ÷èãí êåñã óëñ éîâñìí. Ê¢¢êä óëñ áàñ ê´äëìø³ñ äóòäãî áèë³. Õ´ä êèðº³÷íð Ìàðòà Àíäèåâà, Ëèäèÿ Áàäìàåâà, Âàëåíòèíà Áàòìàåâà, Íàäåæäà Íåìååâà, Ëèäèÿ Ñåêååâà, Íèíà Öåáåêîâà îíüäèí í¢¢ðò éîâñìí.
Áóºó õîòíä òðàêòîðí áðèãàä, ÌÒÌ, ëàâê, êëóá, ýêëö øêîë, ôåëüäøåðñê ïóíêò áèë³. Øêîëä Íàäåæäà Äîðäæèåâíà Áîñõîìäæèåâà îëí šèëä³í áàãøàð ê´äëš, êåñã áè÷êä¢äèã ñóðºñí áîëäã. ¡íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äëñí ò´ë³ä³í Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí Äååä Ñîâåòèí Ïðåçèäèóìèí Ê¢íäëëºí³ ºàøãàð à÷ëãäñí áîëäã. Àëåêñàíäð Áîêòàåâè÷ Ìîëîçàåâ Áóºó õîòíä óäàí öàãò á³³š, òðàêòîðèñò³ð, òðàêòîðí áðèãàäûí áðèãàäèð, 2-÷ òîéãòà ôåðìèí çàëà÷ áîëš ê´äëš éîâëà. Ýí¢í³ àâàëü, Êëàâäèÿ Áàäìàåâíà, Áóºóä ÔÀÏ-ä ê´äëš, ³ìòí³ ýð¢ë-ìåíäèíü õàðš, êèëìš³í ê¢ðãš éîâñìí. Îäà ÷èãí ýí¢ã ³ìòí õàíëòòà ñåäêëò³º³ð òîäëíà.
Ñîâåòèí öàãò Áóºó õîòíä šèðºë ä¢ðêëš³ñí öàã. Òèèãõä ´ðê-á¢ëì¢ä ´íð á³³ñìí. Òèèãõä õîòíà ³ìòí³ šèðºë øóóãàòà, ñåðãìšò³ á³³ñìí. Ñóë öàãòàí óéí íàñòà ê´â¢ä, áàº÷óä ôóòáîë íààäõàð ºàðõëà, 3-4 ôóòáîëüí êîìàíä òîãòàäã áèë³. Äæàìáàåâèõí³, Ñåêååâèõí³, Êèëèïîâèõí³ á¢ëì¢ä îëí ¢ðò³ á³³ñìí. Ãåðèí ýçäíü õ´´÷íð á³³ñìí. Ýäí³ ê´â¢äíü ´ñ÷-áîñàä áàñ ò´ðñêí õîòíäàí á³³š, õ´´÷³ð, òðàêòîðèñò³ð ê´äëš, ýöêíð³ñí ¢ëã¢ð àâ÷, äàœãèí îëíà í¢¢ðò éîâñìí.
Àõ ¢éèí óëñàñ ¢ëã¢ð àâ÷, ýäí³ êåš-ê¢ö³š éîâñèã ´äã³ öàãèí áàº÷óä öààðàíäíü êåš éîâíà. Ýííü Áóºóä ´ñ÷-áîññí Ñàíàë Ìàíäæèåâ, Àëåêñàíäð Ðÿáîâîë, òåð ìåò Âèêòîð Ìàìàåâ, Áàìáàåâèõí³ çååíð Õð áîëí Ñàðàí Íàäâèäîâèõí, Äæàõàíãèð Àáäóëãàíèåâ ýíä á³³º³ä, õ´ä, áîä ìàë ´ñêš³í³. Íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò ò´ðñêí õîòíäàí Âëàäèìèð áîëí Âåðà Áàìáàåâèõí á³³í³. Ýäí Áàøàíòàä ñåë³í³ ýäë-àõóí òåõíèêóìä ñóð÷àºàä, òàíüëäñìí. Äàðóíü Âëàäèìèð Ñàñàåâè÷ Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí ñåë³í³ ýäë-àõóí ôàêóëüòåò ò´ãñ³ñìí. Âåðà Ñàãàåâíà áîëí Âëàäèìèð Ñàñàåâè÷ âåòåðèíàðí ýì÷³ð áîëí çîîòåõíèê³ð ¢çìšò³º³ð ê´äëš éîâñìí. Òåð ìåò ò´ðñêí õîòíä á³³º³ä, àõ-ä¢ Íèêîëàé ×àïàåâè÷ áîëí Àíàòîëèé ×àïàåâè÷ Áàìáàåâèõí, Àðòóð Î÷èðîâè÷ Íóðîâ ìàë á³ðš, õîøò ê´äëš³í³. Íèêîëàé ×àïàåâè÷ Áàìáàåâèí êåëñ³ð, óðäíü Áóºó õîòí ³ìò³õí óñòà äàëà õóäãóäòà, øàâøàä óðºñí íîºàí-´âñò³ ºàçð áèë³. ¥´ð-øèäð á³³ñí Õàð Çóóõèí ºîë óñàð äåâð³ä á³³äã á³³š, çàºñí ýëâã á³³ñìí.
Áóºó õîòíà ³ìòí ´âêíð³í òåâ÷äã, áóðõí-øàšíä ø¢òäã óëñ ì´í. Òåã³ä ÷èãí àøõóä àðâíà óëñèí ñåäâ³ð³ð á³³ðí óëñ Áóºóí ´´ð-øèäð êåç³í³ ìîäí ñóâðºí á³³ñí õóó÷í îðìäíü øèí ñóâðº áîñõñìí. Öóã êåðãò³ áåëäâðèí êåðãèã Àëåêñàíäð Íåìååâ ê¢ö³ñìí. Îäà ýí ºàçðà óëñ ñóâðºíä èðš ì´ðã¢ë êåí³.
"Ê¢í ºàçðèí ñ³³íèíü õ³³äã, çàºñí óñíà 㢢íèíü õ³³äã" ãèš êåëäã. Áîëâ ´äã³ öàãò Áóºó õîòíä á³³äã ö´´êí ê¢í ñ³í šèðºë õ³³º³ä, òàëäàí ºàçðóð í¢¢š ºàðñí óãà. Ýäí éîñòà ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ óëñ ì´í.

È.Ìóçðàåâèí öîêñí çóðã

Ïðèþòíà ðàéîíà êå糜ê Áóºó õîòí áàñë šèãò³ ñ³³õí õîòí. "dzðìíü àëòí áóºó 碢š, ç´´ðò òîîëíà, áîëâ íàðò-äåëê³í ýðäí³ñ íàíä Áóºó õîòí ¢íò³" ãèš õàëüìã îëí ³ìòí³ ø¢ëã÷ Íóóðà Âëàäèìèð ò´ðñêí ºàçð-óñíäàí íåð³äñí ø¢ëãò³í áè÷š. Ýíä ´ñ÷-áîññí ³ìòí áàñ èèì òîîëâðòà. Þœãàä ãèõë³ ê¢í áîëºíä ò´ðñêí ºàçð-óñíàñ äàâó ç´´ð óãà áîëäã.
Êåç³í³ õàëüìãóä ìàëûí èäãèí ò´ë³ í¢¢º³ä, í¢¢äë á³³äë³ð á³³ñìí. ¡ëä÷í³ ºàçðò Õàð Çóóõèí ºîëûí ê´â³º³ð áàñ í¢¢º³ä ᢢðëäã á³³ñìí. Òèèã³ä êå糜ê öàãò Áóºó õîòíà îðìä ¢ëä÷í óœã-òîõì í¢¢äã á³³ðí á³³š. Ýíòí àøõóä àðâíà ᢢð á³³ñìí.
Õàëüìãèí êåñã íóòãóäûí îòãóä 1909 šèëèí ´ìí í¢¢äã³í ò´ð¢ö óóðàä, íåã á³³ðíä ñåë³ä áîëí õîòä îëàð á³³š. Òèèãš Îêòÿáðüñê ðåâîëþöèí ´ìí ´ðãíä õàëüìã îòãóä áîëí íóòãóä öóºàð íåã á³³ðíä á³³ðøäã, ýñ ãèš í¢¢äã áîëâ ÷èãí îíö á³³ðøäã îðìñòà áîëñìí. Ñîâåòèí éîñí òîãòñí öàãò í¢¢äã õàëüìãóäûí íóòãóäûã íåã á³³ðíä ᢢðëäã ò´ð õàºëñìí. Òèèã³ä 1910-1920 šèëì¢äò í¢¢äã³í óóðàä, íåã ºàçðò á³³š äàñšàñí öàãò ýñêë³ ýí öàãàñ ýðò³ð Áóºó õîòí òîãòñí áîëõ ãèñí òààâð êåš áîëõìí. Ýí õîòí öåâð àºàðòà, íèãò³ð óðºäã ´âñò³, ñàëà-ñàäðãóäòà ñ³³õí ºàçðò á³³í³. Ýí õîòûã äàëà ñàëà á¢ñëñìí, òåã³ä Áóºó ãèäã íåð 碢ñí áîëšàíà.
Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³í³ ´ìí Áóºó õîòí Ïðèþòíà óëóñèí 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñìí. Òèèãõä Áàëã öóòõëœ ñåë³í ì´í. 1938 šèëä ÐÑÔÑÐ-èí áîëí Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí äåïóòàòíðèí ñóœºâð áîëšàñí öàãò Ïðèþòíà óëóñèí ñóœºâðèí ó÷àñòêóäûí òî-äèãèã àâ÷àñíà òóñê äîêóìåíò òàœº÷èí Êåëí-óëñèí àðõèâä õàäºëãäšàíà. Òåð öàãèí öààñíä èèãš áè÷³ò³. 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñí 7 õîòûã çààš. Ýííü Áàëã, ¡êð³õí, Áóºó, Ñàìòí Ñàëà, Òîñòà, ²ìò³ Óñòà, Áàäðèí Õîë õîòä. Ýí çààãäñí õîòäò 1938 šèëä óò òîîäàí 875 ê¢í á³³š. Òåð òîîä Áóºó õîòíä - 124 ê¢í, òåäí³ñ - 69 ñóœºà÷.
ij³í³ ´ìí 2-÷ ¡ëä÷íä Ëåíèí³ íåðò³ êîëõîç ¢¢ëääã á³³ñìí. Êîëõîçèí àõëà÷ áîðàõí àðâíà ê¢í Áóäóø Îíêîðîâ áèë³. Á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. Ìàë ´ñê³ä, ò³ð³-òåìñ ÷èãí óðºàäã á³³š. Áóºó õîòíà óëñ ÷èãí á³³ðí êîëõîçä ê´äë³ä, ýí-òåðãî á³³š, ê´ëä îðñí öàã á³³ñìí. Áîëâ ò´âêí¢í á³³äëèã ãåíòêí ýêëñí ä³í ýâäâ.
ijí ýêëõë³, ¡ëä÷í³ ³³ìã³, òåð òîîä Áóºó õîòíà, çàëó óëñ ò´ðñêí ºàçð-óñàí äååðì÷íð³ñ õàðñàä, çàëó-ç´ðìã³ð ä³³ëäâ. Áîëâ õàëüìãóäûí çîâëœãíü ÷èë³ä óãà á³³š. Ò´ðñê³í õàðñàä, öóñàí àñõàä, ä³³ëäš éîâñí çàëóñèí àðäíü ¢ëäñí ꢢêä óëñ, áè÷êä¢ä áîëí ê´ãøä Ñèâð¢ð ê¢÷³ð òóóãäâ. 1944 šèëä õàëüìã ä³³÷íðèã öåðã³ñ áóóëºàä, Øèðîêëàãóð éîâóëâ. Öóã õàëüìã óëñëà ³äë Áóºó õîòíà óëñ õàëüìã ãèñí íåð³í ºóòàëãî, çîâëœäàí äàðãäëãî áàñ ä³³í³, Ñèâðèí ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš ºàðñìí. Ýí ºàçðà óëñ êåç³ä ÷èãí óðìäíü õ³ðäãî, ñ³í èðã÷ä èòêäã, èêë îìãòà óëñ áîëäìí.
1957-1958-÷ šèëì¢äò õàëüìãóä íèðã³ä-í¢ãø³ä ºàçð-óñíóðí òåìöâ. ¡ëä÷í³ îòã-³³ìãèí êåñã õîòí óãà áîëš îäñìí. Ñåë³ä, õîòä Ñòàâðîïîëüñê êðàéèí ìåäëä îðäã á³³š. Áóºó õîòíà óëñ ºàçðòàí èð³ä, ýíä ¢¢ëäš³ñí ìàë áîðäëºíà ñîâõîçä ê´äëš³â. Äàðóíü ýí ñîâõîçèí óë äååð "Ïîáåäà" ñîâõîç á¢ðä³ãäâ. 1964-1965-÷ šèëì¢äò Ìàíö õîòí öóòõëœòà áîëñí ñîâõîçèí ìåäëä Áóºó, Ñàìòí Ñàëà áîëí ¡êð³õí áðèãàäìóä îðñìí. 1966-÷ šèëä Áóºó õîòí "Ïîáåäà" ñîâõîçèí öóòõëœ ñåë³í áîëñìí. Òèèãõä Áóºóä äàëà ãåðì¢ä òîñõàä, øèí óóëüíö á¢ðäñìí. 1967 šèëä áîëõëà Íàðòà ïîñåëê ýí ñîâõîçèí öóòõëœãíü áîëâ.
Õ´´ííü Áóºó õîòí "Ïîáåäà" ñîâõîçèí 2-÷ òîéãòà ôåðì áîëâ. Áóºóí ºàçðèí ýðãíä äàëà ìàëûí õîøìóä á³³ñìí. Õîòíà óëñ àðº-÷èäë³í ³ðâëëãî îëíà êåðãèí ò´ë³, ³ìòí³ ñ³í šèðºëèí ò´ë³ øóíš éîâñìí. Òèèãõä òî-òîìš óãà õ´´ò³, îëí áîä ìàëòà ýëâã-äåëâã, á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. Êååð ýíä - ìàëûí õîø, òåíä õîø, ýíä õ´´äèí ñ¢ðã, òåíä - ¢êðèí ñ¢ðã, ò´ã³ëœä³í ä´ðâí ¢çãò òàñðõàí óãà ìåë ìàë. ¥âñí-òîîñí ýëâã, ñîâõîçä õàäš öîêš àâñí áóóäÿí óðºöèã ç´´õä ìàøèäèí ê¢÷í ³ð³ ê¢ðäã á³³ñìí. Òîê äååð ýœä³í áóóäÿ îâàëºàòà á³³ñìí. Ìàëûí òîîºàð ÷èãí, ò³ð³-òåìñí³ óðºöàð ÷èãí "Ïîáåäà" ñîâõîç çóðàºàí äàâóëš ê¢ö³äã áèë³. Ìàë, ò³ð³-òåìñí ýëâã á³³ñí òåð öàãò ê´äëìø äàëà áèë³. Òåã³ä Áóºó õîòíà óëñ õ´´÷³ð, ¢êð÷³ð, òðàêòîðèñò³ð, ìàøè çàëà÷àð áîëí íàíü ÷èãí ýðäì³ð ê´äëš, òàœº÷äàí, à÷-òóñàí ê¢ðãš éîâñìí. Àõ ¢éèí óëñ ê¢÷-ê´ëñ³ðí òàœº÷èííü äåëãðëòä ç´âò³ ò³âö³í îðóëñìí. Õ´´÷íð, ¢êð÷íð, òðàêòîðèñòíð ¢çìšò³º³ð ê´äëš, “Ê¢÷-ê´ëñí³ òóóðìšèí” îðäåí³ð, "Çà òðóäîâóþ äîáëåñòü" ìåäàëÿð, "Ñîöèàëèñòè÷åñê ä´ðëä³í³ äèèë³÷" ãèäã òåìäã³ð, Ê¢íäëëºí³ ºàøãóäàð áîëí íàíü ÷èãí à÷ëâðìóäàð à÷ëãäñí áîëäã. Òåäí äóíä àõ-ä¢ ×àïà áîëí ×óðþì Áàìáàåâèõí, Ýðäíü (Âèêòîð) Áóðëûêîâ, Î÷ð Êîíäûøåâ, Áîêòà Ìîëîçàåâ, Àëåêñåé Áóâàåâ, Šàâ Ñåêååâ, Ìèõàèë Íåìååâ, Ñåðãåé Êèëèïîâ áîëí íàíü ÷èãí êåñã óëñ éîâñìí. Ê¢¢êä óëñ áàñ ê´äëìø³ñ äóòäãî áèë³. Õ´ä êèðº³÷íð Ìàðòà Àíäèåâà, Ëèäèÿ Áàäìàåâà, Âàëåíòèíà Áàòìàåâà, Íàäåæäà Íåìååâà, Ëèäèÿ Ñåêååâà, Íèíà Öåáåêîâà îíüäèí í¢¢ðò éîâñìí.
Áóºó õîòíä òðàêòîðí áðèãàä, ÌÒÌ, ëàâê, êëóá, ýêëö øêîë, ôåëüäøåðñê ïóíêò áèë³. Øêîëä Íàäåæäà Äîðäæèåâíà Áîñõîìäæèåâà îëí šèëä³í áàãøàð ê´äëš, êåñã áè÷êä¢äèã ñóðºñí áîëäã. ¡íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äëñí ò´ë³ä³í Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí Äååä Ñîâåòèí Ïðåçèäèóìèí Ê¢íäëëºí³ ºàøãàð à÷ëãäñí áîëäã. Àëåêñàíäð Áîêòàåâè÷ Ìîëîçàåâ Áóºó õîòíä óäàí öàãò á³³š, òðàêòîðèñò³ð, òðàêòîðí áðèãàäûí áðèãàäèð, 2-÷ òîéãòà ôåðìèí çàëà÷ áîëš ê´äëš éîâëà. Ýí¢í³ àâàëü, Êëàâäèÿ Áàäìàåâíà, Áóºóä ÔÀÏ-ä ê´äëš, ³ìòí³ ýð¢ë-ìåíäèíü õàðš, êèëìš³í ê¢ðãš éîâñìí. Îäà ÷èãí ýí¢ã ³ìòí õàíëòòà ñåäêëò³º³ð òîäëíà.
Ñîâåòèí öàãò Áóºó õîòíä šèðºë ä¢ðêëš³ñí öàã. Òèèãõä ´ðê-á¢ëì¢ä ´íð á³³ñìí. Òèèãõä õîòíà ³ìòí³ šèðºë øóóãàòà, ñåðãìšò³ á³³ñìí. Ñóë öàãòàí óéí íàñòà ê´â¢ä, áàº÷óä ôóòáîë íààäõàð ºàðõëà, 3-4 ôóòáîëüí êîìàíä òîãòàäã áèë³. Äæàìáàåâèõí³, Ñåêååâèõí³, Êèëèïîâèõí³ á¢ëì¢ä îëí ¢ðò³ á³³ñìí. Ãåðèí ýçäíü õ´´÷íð á³³ñìí. Ýäí³ ê´â¢äíü ´ñ÷-áîñàä áàñ ò´ðñêí õîòíäàí á³³š, õ´´÷³ð, òðàêòîðèñò³ð ê´äëš, ýöêíð³ñí ¢ëã¢ð àâ÷, äàœãèí îëíà í¢¢ðò éîâñìí.
Àõ ¢éèí óëñàñ ¢ëã¢ð àâ÷, ýäí³ êåš-ê¢ö³š éîâñèã ´äã³ öàãèí áàº÷óä öààðàíäíü êåš éîâíà. Ýííü Áóºóä ´ñ÷-áîññí Ñàíàë Ìàíäæèåâ, Àëåêñàíäð Ðÿáîâîë, òåð ìåò Âèêòîð Ìàìàåâ, Áàìáàåâèõí³ çååíð Õð áîëí Ñàðàí Íàäâèäîâèõí, Äæàõàíãèð Àáäóëãàíèåâ ýíä á³³º³ä, õ´ä, áîä ìàë ´ñêš³í³. Íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò ò´ðñêí õîòíäàí Âëàäèìèð áîëí Âåðà Áàìáàåâèõí á³³í³. Ýäí Áàøàíòàä ñåë³í³ ýäë-àõóí òåõíèêóìä ñóð÷àºàä, òàíüëäñìí. Äàðóíü Âëàäèìèð Ñàñàåâè÷ Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí ñåë³í³ ýäë-àõóí ôàêóëüòåò ò´ãñ³ñìí. Âåðà Ñàãàåâíà áîëí Âëàäèìèð Ñàñàåâè÷ âåòåðèíàðí ýì÷³ð áîëí çîîòåõíèê³ð ¢çìšò³º³ð ê´äëš éîâñìí. Òåð ìåò ò´ðñêí õîòíä á³³º³ä, àõ-ä¢ Íèêîëàé ×àïàåâè÷ áîëí Àíàòîëèé ×àïàåâè÷ Áàìáàåâèõí, Àðòóð Î÷èðîâè÷ Íóðîâ ìàë á³ðš, õîøò ê´äëš³í³. Íèêîëàé ×àïàåâè÷ Áàìáàåâèí êåëñ³ð, óðäíü Áóºó õîòí ³ìò³õí óñòà äàëà õóäãóäòà, øàâøàä óðºñí íîºàí-´âñò³ ºàçð áèë³. ¥´ð-øèäð á³³ñí Õàð Çóóõèí ºîë óñàð äåâð³ä á³³äã á³³š, çàºñí ýëâã á³³ñìí.
Áóºó õîòíà ³ìòí ´âêíð³í òåâ÷äã, áóðõí-øàšíä ø¢òäã óëñ ì´í. Òåã³ä ÷èãí àøõóä àðâíà óëñèí ñåäâ³ð³ð á³³ðí óëñ Áóºóí ´´ð-øèäð êåç³í³ ìîäí ñóâðºí á³³ñí õóó÷í îðìäíü øèí ñóâðº áîñõñìí. Öóã êåðãò³ áåëäâðèí êåðãèã Àëåêñàíäð Íåìååâ ê¢ö³ñìí. Îäà ýí ºàçðà óëñ ñóâðºíä èðš ì´ðã¢ë êåí³.
"Ê¢í ºàçðèí ñ³³íèíü õ³³äã, çàºñí óñíà 㢢íèíü õ³³äã" ãèš êåëäã. Áîëâ ´äã³ öàãò Áóºó õîòíä á³³äã ö´´êí ê¢í ñ³í šèðºë õ³³º³ä, òàëäàí ºàçðóð í¢¢š ºàðñí óãà. Ýäí éîñòà ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ óëñ ì´í.

È.Ìóçðàåâèí öîêñí çóðã

Ýí ´äðì¢äò Ýëñò áàëºñíà 4-÷ òîéãòà äóíäûí øêîë 50 šèëèí ´´í³í òåìäãëš³í³. Îí÷òà ´´í óãòš áèäí øêîëûí òóóšèí, ýíä îëí šèëä³í ê´äëš éîâñí áàãøíðèí òóñêàð îëíä ìåä¢ëõ³ð øóíšàíàâèäí. Ýíäðê ñòàòüÿä Õàëüìã Òàœº÷èí áîëí ÐÑÔÑÐ-èí à÷òà áàãø, ÐÔ-í îëíà ñóðºóëü-ýðäìèí ê¢íäò³ ê´äë³÷, ÐÔ-í Ïðåçèäåíòèí áîëí àêàäåìèê Ï.Ì.Ýðäíèåâèí ì´ð³í ëàóðåàò, ÓÄÅ ýâ-àðºèã îëçëñí ò¢ð¢í áàãøíðèí íåãíü áîëšàõ Ðàèñà Áàñàíîâíà Õàðíàåâàí òóñêàð ö´´êí á¢ë³í ¢ã êåëõ ñàíàòàâ.
Ðàèñà Áàñàíîâíà ìàíà øêîëä ä´÷ øàõó šèëä³í áàãøëš, êåñã ꢢêä-ê´â¢äò ÷èê ñóðºìš áîëí ã¢í ìåäðë ´ãñí, ê¢÷-ê´ëñí³ õààëºàí ýêëš³õ áààõí áàãøíðò ñ¢â-ñåëâã³ðí óðìä ´ãñí ê¢í áîëšàíà. Éèñí šèëä³í ßøàëòàí ðàéîíä áàãøëñíà õ´´í 1968 šèëèí àâãóñò ñàðèí 26-ä Ð. Õàðíàåâà õîòë áàëºñíà 4-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëä èðš ê´äëñìí. Òåð öàãò ýí øêîë øèíê³í òîñõãäš, 1-÷,7-÷ áîëí 4-÷ òîéãóäòà øêîëìóäò ñóð÷àñí ñóðºóëü÷íð ýíä ñóðõ á³³ñìí. Øèí øêîëûã Ëàðèñà Àëåêñååâíà Ãàâðèëèíà ºàðäšàñìí.
Ðàèñà Áàñàíîâíà öàºàí ñåäêëò³, êèëìšò³, ñóðºóëü÷ áîëºíä îíö îíüãàí òóñõàäã áàãø áèë³. Ê¢¢êí-ê´â¢í áîëºíà àâã-á³ðöèíü õ³ë³º³ä, çàœãèíü ó÷ðòàí àâàä, ýäí³ áèëã-ýðäìèíü äåëãð¢ëõ³ð ç¢òêš áàãø ê´äëäã á³³ñìí. Ð.Õàðíàåâà ÓÄÅ ýâ-àðºèã ´ðã³ð îëçëš, òåð¢ã äîðàñ ´ñ÷ éîâõ áè÷êä¢äò çààš, ýäí èðã÷ä³í äóðòà ýðäì ø¢¢š àâõä òóñëñìí. Ðàèñà Áàñàíîâíàí ñóðºóëü÷íð ýíäð îëí õàëõä ê¢ö³ìšò³º³ð ê´äëš, áàãøèííü íåðèã ´´ä³í³ð á³ðš éîâíà. Ýí¢í³ ñóðºóëü÷íð äóíä áàãøíð, þðèñòíð, íîìòíð, ýì÷íð áîëí íàíü ÷èãí ýðäìò³ óëñ á³³í³. Öóºàð ýäí ê¢íäò³ áàãøàí ç¢ðêíä³í õàäºëš, ³ð¢í ñàíëûíü òîäëš éîâíà.
Ðàèñà Áàñàíîâíà 4-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëä ä´÷ øàõó šèëä³í ê´äëâ, óäàí öàãòàí äèðåêòîðèí äàðóêèí ¢¢ëèã äààš éîâëà. Ê´äëìøò³í ºàâøóí, äààâðòà, ¢íí-÷èê õ³ë³öò³, áàéí äàìøëòòà áîëí ´´ä³í ìåðãšëëò³ Ð.Õàðíàåâà áààõí áàãøíðò ¢ëã¢ð-¢çìš áîëäìí. Áèäí Ðàèñà Áàñàíîâíàí ñ¢â-ñåëâãèã øèí㳚 àâ÷, ñóðºóëü÷íðòàí áàñ èèì êèëìšò³ áàãø áîëõàð ç¢òêäã áèë³âèäí. Áàãø ê¢í ÿìàðàí áîëõ ç´âò³ã áèäí àõ ¢¢ð³ñí äàñ÷ àââèäí.
ªóíäë ò´ðõä, Ðàèñà Áàñàíîâíà îäà ìàäí äóíä óãà, áîëâ à÷òà áàãøèí íåðí ìàíà øêîëûí òóóšä àëòí ¢çã³ð òîäëãäš ¢ëäâ. Õàìäàí ê´äëš éîâñí áàãøíð, øêîëä ñóð÷ éîâñí ñóðºóëü÷íð Ð.Õàðíàåâàã á¢ë³í³ð òîäëš, ñóðºóëèí ó÷ðåæäåíÿ ´´í óãòš ä³ê³ä íåã ñåð㳚 îëíä ìåä¢ëõ ñàíà 碢â. Ýíäð áè ýâð³í äàìøëòòà áàãø áîëàä, äîðàñ ´ñ÷ éîâõ áè÷êä¢äò ìåäðë ´ã÷ éîâíàâ. Îëí šèëä³í ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõä ê´äë³ä, Õàëüìã Òàœº÷èí à÷òà áàãø, ÐÔ-í îëíà ñóðºóëü-ýðäìèí ê¢íäò³ ê´äë³÷ áîëâ. Ýðäìèí õàëõàð èèì ê¢ö³ìš á³ðñíä Ðàèñà Áàñàíîâíàí à÷-òóñ á³³í³ ãèš êåëš áîëšàíà. Ðàèñà Áàñàíîâíàí êàáèíåòä îäà ìèíè êëàññ ñóðíà, áè÷êä¢äò àõ ¢¢ðèí òóñêàð êåëš, ñàíëûíü òîäëš, èèì íåðò³ áàãøèí ñóðºóëü÷ áîëíàâ ãèš áàõìš êåí³â.
Ñâåòëàíà ÖÅÁÅÊÎÂÀ,
Ýëñò áàëºñíà 4-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëûí
äèðåêòîðèí äàðóê

Ýëñòèí ´äã³ öàãèí ãóìàíèòàðí ëèöåéèí íåðí îëíä òåìäãò³, ÿºàä ãèõë³ ñóðºóëü÷íðíü ã¢í ìåäðë ¢ç¢ëš, ²ð³ñ³í ìàðºàñò äèèë³÷èí áîëí ëàóðåàòûí íåð 碢í³. Îäàõí, îêòÿáðèí 20-ä, ëèöåéèí êîëëåêòèâ 15 šèëèí îí÷òà ´´í³í òåìäãëâ. Ëèöåéä àðâòíð 5-÷ êëàññàñ àâí çóðíà, êåñã ïðîôèë³ð ìåäðë àâíà, äàìøëòòà, ìåðãšëòò³ áàãøíð ýäíèã ñóðºíà. ¥äã³ öàãèí ñóðºóëèí çàâåäåíÿ òóóšèí òóñêàð ëèöåéèí ºàðäà÷ Äåíèñëàâ Ýíÿåâ êåëš ´ãâ.
- Òèèãõä àìð áèø öàã á³³ñìí, áîëâ ñóðºóëü-ýðäìèí ñèñòåìä èê øèíðëòñ ê¢ö³ãäš³ë³. Òåã³ä áè ÷èãí ´äã³ öàãèí øêîë ñåêõ êåðãò³ ãèš ñàíšàëàâ. Ýçí³ øêîëûí òóñêàð ìàíà òàœº÷ä ê¢í íàì ñîœñàä óãà öàã á³³ñìí. Òèèì áîëâ ÷èãí áèäí øèí êåðã ýêëâèäí. Ò¢ð¢í ñààìä íàíëà ê´äëš³ñí áàãøíð ä´œ áîëšàñìí, ÿºàä ãèõë³ ò¢ð¢í èøêäë õàìãèí ê¢íä áîëíà. Ìàäíä äååð³ñ çààâð ê¢í ´ã÷³ñí óãà áèë³, ìåäñ³ðí, ÷àäñàðí òèèãš óðàëàí ç´ðš éîâëàâèäí. Òåã³ä ò¢ð¢í òàâí šèë õàìãèí ê¢íä á³³ñìí, - ãèš òåð öàãèã Äåíèñëàâ Ýíÿåâè÷ òîäëíà.
Ñóðºóëü-ýðäìèí òóñê çàêàºàð ýäí ºàðäâð êåš³ñìí. Ê¢¢êä ò¢ð¢í ñààìä ö´´êí á³³ñìí, ÿºàä ãèõë³ ýê-ýöêíð ýçí³ øêîëûí òóñêàð þì ìåäëãî àëœ áîëšàñìí. Áîëâ òàœº÷èí ñóðºóëèí îëèìïèàäìóäò ëèöåéèí ñóðºóëü÷íð õàìãèí ´´ä³í àø ¢ç¢ëš³ñìí. ijê³ä ýäí âóçìóäûí, ÌÃÓ-í îëèìïèàäò îðëöäã áîëâ.
Òåã³ä íàì ýñâèí, òàëäàí ÷èãí ïðåäìåòì¢äèí ÌÃÓ-í îëèìïèàäò íåãäã÷ îðì ýçëš³ñìí, äèèë³÷íð-ñóðºóëü÷íð äàðóíü íåðò³ âóçèí îþòíð áîëšàñìí. Òàëäàí ÷èãí áàãøíð áîëí ëèöåéèí ò¢ð¢í äèðåêòîð Ãåííàäèé Ìàíäæèåâ òåð ê¢ö³ìšèí òóñêàð òîäðõàºàð êåëâ. Ãåííàäèé Ýðäíèåâè÷ä "Ñóðºóëü-ýðäìèí äåëãðëòä îðóëñí ò³âöèí ò´ë³" ãèäã ìåäàëü á³ð¢ëš ´ããäâ. Òàœº÷èí ñóðºóëü-ýðäìèí ìèíèñòåðñòâèí áàòëñí ýí à÷ëâðàð òåð ìåò ëèöåéèí âåòåðàíìóä Èðèíà Êèéêîâà áîëí Âàëåíòèíà Êàðëèíà à÷ëãäâ.
Ëèöåéèí âåòåðàíìóäûã áîëí öóã êîëëåêòèâèã ìèíèñòðèí äàðóê Ãåðìàí Ñàíäæàðûêîâ é´ð³š, ýçí³ ò¢ð¢í èííîâàöèîíí ëèöåé ´´í³í òåìäãëš, öààðàíäíü ÷èãí ê¢ö³ìš á³ðš, òóñòà äàìøëò õîðøàš ¢¢ëäš³í³ ãèš òåìäãëâ. Ëèöåéä ä´œ áîëëºíà ýâ-àðºèã áèäí îëš àâõâèäí ãèš Ãåðìàí Ýðäíèåâè÷ êåëâ.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êîí áîëí áèéèííü íåðí äååð³ñ äåïóòàò Âëàäèëåí Áàëäàøèíîâ é´ð³š, ê¢ö³ìš äóðäâ. Öààðàíäíü ëèöåéèí âåòåðàíìóäûí íåðí äååð³ñ Ãåííàäèé Ìàíäæèåâ èðñí ñóðºóëü÷íðèã áîëí òåäí³ ýê-ýöêíðèã, ëèöåé ò´ãñ³ñí óëñèã áîëí ê¢íäò³ îëí ãèè÷íðèã õàëüìãàºàð é´ð³š, òîäëâðàðí õóâàëöš, ñóðºóëü÷íðèí á³ðñí ´´ä³í ê¢ö³ìšèí òóñêàð êåëš ´ãâ.
Öàãòàí ëèöåé ò´ãñ³ñí óëñ îäà Ìîñêâàä ôåäåðàëüí ó÷ðåæäåíüñò ê´äëš³í³, áîëâ ýäí òåð àøàðí ò´âêíëãî, Åâðîïèí êåìš³íä ÷èãí äàìøëòàí õîðøàõàð ñåäš³í³.Òåð ìåò áàéðèí õóðãò îðëöà÷íðèã Ýëñòèí òîëºà÷, õîòë áàëºñíà äåïóòàòíðèí Õóðãèí àõëà÷ Âÿ÷åñëàâ Íàìðóåâ ëèöåéèí ´´íë³ é´ð³š, "Ýëñò áàëºñíà äåëãðëòä ê¢ðãñí à÷-òóñèí ò´ë³" ãèäã ìåäàëÿð Äåíèñëàâ Áóõàåâèã à÷ëâ.
¥´íèí õóðãèí éîâóäò óéí íàñòà àðòèñòíð áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëš, èðñí ³ìòèã áàéðëóëâ.
Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

¥öêëä¢ð Õàëüìã Òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí ñ¢¢ð áîëâ. Òåð¢íä òàœº÷ä äåìîãðàôè÷åñê á³³äë ÿñðóëëºíà, ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà èíôîðìàòèçàöèí, ðåãèîíàëüí áîëí á³³ðí õààëºñèã ÿñëºíà, áàëºñíä ñ³í êåö-òààë òîãòàëºíà áîëí íàíü ÷èãí òàëäàí ò´ðì¢ä õ³ë³ãäâ. Ñ¢¢ðèã Õàëüìã Òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ ºàðäš äàâóëâ. ÞÔÎ-ä ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíòèí ê¢öö ç´âò³ ýë÷ëòèí àïïàðàòûí ôåäåðàëüí èíñïåêòîð Àëåêñàíäð Áåëÿåâ, Õàëüìã Òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî, òàœº÷èí Òîëºà÷èí àäìèíèñòðàöèí ºàðäà÷ Àðòóð Äîðäæèåâ ñ¢¢ðò îðëöàä, õ³ë³ãäñí ò´ðì¢ä³ð óõàí-òîîëâðàðí õóâàëöâ.
Òàœº÷èí ñîöèàëüí äåëãðëòèí, ê¢÷-ê´ëñí³ áîëí ê´äëìø³ð òåòêëºí³ ìèíèñòð Ìàðèíà Îëüçÿòèåâà áè÷êä¢äèã àñðšàõ ´ðê-á¢ëì¢äèã ä´œíëºí³ áîëí íèëõä ò´ðëºèã óðìäóëëºíà õàëõàð ê¢ö³ãäš³õ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí òóñêàð 糜ãëëº êåâ. Äààâðòà ºàðäà÷èí êåëñ³ð, 2010-2017 šèëì¢äò íèëõä ò´ðëºí áàºðšàõíü òåìäãëãäš³í³. Òåã³ä á³³äëèã ÿñðóëõèí ò´ë³ ôåäåðàëüí áîëí ðåãèîíàëüí êåìš³íä íèëõä ò´ðëºèã óðìäóëëºíà êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ê¢ö³ãäš³äã áîëâ ÷èãí ýí šèëèí ÿíâàðü ñàðàñ àâí íåìð ñîöèàëüí ä´œ ê¢ðãäã áîëâ. Òèèã³ä ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíòèí äààëºâðàñ èøò³ ýí šèëèí ýêëö³ñ àâí ìàíà îðí-íóòãò áè÷êä¢äèã àñðšàõ ´ðê-á¢ëì¢äò ñàð áîëºí äåìèí 촜㠴ãëºí³ òóñê ôåäåðàëüí çàêàí á³³äë-šèðºëä òîõðàãäšàíà. Òèèã³ä ò¢ð¢í áîëí õîéðäã÷ ¢ðíü ò´ðš ºàðñí ´ðê-á¢ëì¢äò ê¢ñäóíäóð íàñòà áîëòëíü ñàð áîëºí íåìð ä´œöë 촜㠴ãäã áîëâ. Òåð ìåò 2018 šèëèí ÿíâàðü ñàðàñ àâí 2020 šèëèí äåêàáðü ñàðèí 31 ê¢ðòë ºóðâäã÷ ýñ ãèš äàðàíè ¢ðí ò´ðñí ´ðê-á¢ëì¢äò áàñ ñàð áîëºí èèì ä´œöë 촜㠴ãëºí³ òóñê çàêàí ê¢ö³ãääã áîëâ.
- Ìàíà òàœº÷ä íèëõä àñðšàõ áîëí îëí ¢ðò³ ´ðê-á¢ëì¢äò ä´œ ê¢ðãëºí³ ò´ðò èê îíüã ´ããäí³. Ñ¢ë öàãò îëí ¢ðò³ ´ðê-á¢ëì¢äèí òîíü ´ñ³ä éîâíà. 2013-2017 šèëì¢äò êåñí òî-äèã³ð ìàíà òàœº÷ä îëí ¢ðò³ ´ðê-á¢ëì¢äèí òîîä 1131 á¢ë íåìãäâ. 2013 šèëä 4906 ´ðê-á¢ë á³³ñí áîëõëà, íèäí 6037 áîëâ. Ýêèí (´ðê-á¢ëèí) ðåãèîíàëüí êàïèòàëûí ì´œãèã èíæåíåðí êîììóíèêàöñ îðóëëºíä, ãåð-ᢢðèí êàïèòàëüí ÿñâð êåëºíä îëçëõèí òóñò øèèäâð áàòëãäâ. Ðåãèîíàëüí êàïèòàëûí ì´œãí³ êåìš³ã 100 ì蜺í àðñëœ (îäà 62 ì蜺í àðñëœ) ê¢ðòë ´´äë¢ëõ ò´ð áàñ õ³ë³ãäš³í³. Îäà ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíòèí äààëºâðàð áèäí "Äåìîãðàôü" ãèäã ðåãèîíàëüí ò´ñâ áåëäëºí³ ê´äëìøò ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà, ñóðºóëü-ýðäìèí, ñïîðòûí áîëí áàº÷óäûí êåðã¢äèí ìèíèñòåðñòâñëà õàìäàí îðëöšàíàâèäí. Ýí ò´ñâ òàâí ç´ð¢ëëò³ð ê¢ö³ãäõìí, òåð¢íä íèëõä ò´ðëºèã óðìäóëëºíà, áè÷êä¢äèã àñðšàõ ꢢêä óëñèã ê´äëìø³ð òåòêëºí³, àõ ¢éèí óëñèí šèðºëèí òààë ÿñðóëëºíà, ³ìòí äóíä ÷èê àâã-á³ðö áàòðóëëºíà áîëí ñïîðòàð ñîíüìñóëëºíà õàëõàð ê¢ö³ãäõ êåðã-¢¢ëäâðì¢ä áàòëãäõ,- ãèš ìèíèñòð 糜ãëâ.
Òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ó÷ðåæäåíüñò íåãäñí øàœºà 糜ãëëºí³ ñèñòåì äåëãð¢ëëºí³ ò´ð ÿìð êåâ³ð õàºëãäšàõèí òóñêàð ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòðèí äàðóê Ãàëèíà Äèíêèåâà òîîöàºàí ´ãâ. ¥äã³ öàãò òàœº÷èí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñò ²ð³ñ³í ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâèí íåêâðë³ èðëöš³õ "²ìòí³ ìåäèêî-äààòõëºíà òåòêâðèí àâòîìàòèçàöèí ñèñòåì" ãèäã 糜ãëëºí³ ñèñòåì îëçëãäšàíà. 2017 šèëèí ÷èëã÷³ñ àâí ðåãèîíàëüí ìåäèöèíñê 糜ãëëºí³ ñèñòåì ýäëâðò îðóëãäâ. Òàœº÷èí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí èíôîðìàòèçàöèí êåðã ê¢ö³ëºí õóó÷ðñí òåõíè÷åñê òåòêâð õàðøëò ê¢ðãš³í³ ãèš ìèíèñòðèí äàðóê çààâ. Îäà îëçëãäšàõ îáîðóäîâàíü òàâí šèë õîîðàí õóëäš àâãäñí áèë³. Õ³ðíü, "Ýð¢ë-ìåíä" ãèäã êåëí-óëñèí ò´ñâ³ð òàœº÷èí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê óë áàòðóëëºíà, òåõíè÷åñê ê´ðœãèã øèíð¢ëëºí³ ò´ð õàºëãäõ ãèñí í³³ëâð á³³í³. 2019 šèë³ñ àâí 2024 šèë ê¢ðòë ìàíà òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ó÷ðåæäåíüñèí ò´ë³ 糜ãèã õàðñëºíà, ïðîãðàììí òåòêâðèí, "Òåëåìåäèöèíñê êîíñóëüòàö", "Ò¢ðãí ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðãëºèã çàëëºí" áîëí "âëãí ãåì³ð ãåìòñí óëñò ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðãëºèã á¢ðä³ëºí" ãèäã ñèñòåì îëçëëºíà øèøëœ îáîðóäîâàíü õóëäš àâãäõìí. Öóã ýí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ê¢ö³ëºí ïàöèåíòíðèí ýëåêòðîíí êàðò òîãòàëºíä, ëüãîòíèê¢äò ýì éè뺚 ´ãëºí³ êåðãèã äèãëëºíä òóñëõ ãèš Ã.Äèíêèåâà òîîëâðàðí õóâàëöâ.
Ýí šèë ìàíà òàœº÷ä ê´ä³ ºàçðëà íîîëäà êåëºí³ êåðã¢ä ê¢ö³ëºí³, ðåãèîíàëüí áîëí á³³ðí ÷èíðò³ õààëºñèã ÿñëºíà, áàëºñíä ñ³í êåö-òààë òîãòàëºíà, ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíüñò íåìð îðì á¢ðä³ëºí³, ñïîðòèâí çàëä ÿñâð êåëºí³ ò´ðì¢ä ÿºš ê¢ö³ãäñí³ òóñêàð ñ¢¢ðò áàñ ꢢíäâð ºàðâ. Õ³ë³ãäñí ò´ðì¢ä³ð ïðîôèëüí ìèíèñòðì¢ä òîîöàºàí ´ã÷, ýí šèë ê¢ö³ãäñí ê´äëìøèí àø äèãëš, èðõ šèëä êåõ-ê¢ö³õ êåðã¢äèí òóñêàð õóâàëöâ.
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ

Äàâñí àìðëºíà ´äðì¢äò Ýëñò áàëºñíä ôóòáîëä äóðòà ýì÷íðèí ²ð³ñ³í Àññîöèàöèí ÞÔÎ-í Êóáîêèí ìàðºàí áîëâ. Òåð¢íä çóðºàí êîìàíä îðëöâ: Ýëñòèí, Àºøèí, ²³äðõí³, Ìîñêâàí áîëí Àð Êàâêàçèí ýë÷íð. Àð Êàâêàçèí êîìàíäûí õàíüä Àäûãåéèí, Êðàñíîäàðñê êðàéèí áîëí Äàãåñòàíà ýë÷íð îðâ. Ìàðºàí "Þíîñòü" ãèäã ñòàäèîíä áîëâ. Áàéðèí á³³äëä ñåêãäñí ìàðºàíä îðëöà÷íðò òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòðèí äàðóê Ãàëèíà Äèíêèåâà, Ýëñò áàëºñíà àäìèíèñòðàöèí òîëºà÷èí äàðóê Ãåîðãèé Ðóáåêî, ôóòáîëä äóðòà ýì÷íðèí ²ð³ñ³í Àññîöèàöèí ïðåçèäåíò Ãåííàäèé Âîé÷èøèí é´ð³ëèí ¢ã êåëâ.
Ýí ìàðºàí ìàíà òàœº÷ä õîéðäàä äàâóëãäšàíà. Ýðäì³ðí ýì÷ áîëšàõ àðºëà÷ Åâãåíèé Õå÷èåâ ýí¢ã Ýëñòä äàâóëëºíà ñåäâ³ð òàòñí ê¢í áîëšàíà. Ýííü ÷èãí ó÷ðòà, þœãàä ãèõë³ ýí ²ð³ñ³í êîìàíäûí õàíüä îðàä, íàðò-äåëê³ä îðí-íóòãèííü íåð õàðññìí. Êåëõä, ²ð³ñ³í ýì÷íðèí ôóòáîëüí êîìàíä ºóðâí šèëä³í íàðò-äåëê³í ìàðºàíä ïðèçåðìóäûí òîîä îðšàíà. 2016 šèëä ýäí Áàðñåëîíàä áîëí 2017 šèëä Àâñòðèÿä áîëñí ìàðºàñò äèèëâð á³ðñìí, ýí šèë ×åõèéä Óêðàèíà êîìàíää ø¢¢ãä³ä, õîéðäã÷ îðì ýçëñìí. Õàëüìã ýì÷ Íàðàìáà Ëèäæèåâ áîëõëà ýí šèë áîëñí ÷åìïèîíàòä õàìãèí ñ³í ä³âð³÷ áîëñìí. Òåã³ä ìàíà îðí-íóòãèí ýì÷íð ôóòáîë éè뺳í ñ³³í³ð íààäš ÷àääãàí ¢ç¢ëš éîâíà.
Ôóòáîëä äóðòà ýì÷íðèí Àññîöèàöèí ïðåçèäåíò Ã.Âîé÷èøèíà êåëñ³ð, Õàëüìã Òàœº÷ ýí íààäíà öóòõëœä õ¢âðš³í³. Îäà äååð³í àññîöèàöèí õàíüä 500 øàõó ýì÷ îðíà, ìàíà îðí-íóòãò 19 ôèëèàë á³³í³. ×èê àâã-á³ðö³ð á³³š, ñïîðòàð ñîíüìñšàõ ýì÷íð ïàöèåíòíðò³í ¢ëã¢ð-¢çìš áîëíà ãèš Ãåííàäèé Âîé÷èøèí êåëâ.
Õàëüìã êîìàíäûí êàïèòàí Åâãåíèé Õå÷èåâ ýí ìàðºà á¢ðä³ëºèã áîëí äàâóëëºèã ä´œíñí òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâä, õîòë áàëºñíà àäìèíèñòðàöä áîëí ¢¢ðì¢äò³í õàíëòàí ´ðãâ. Ìàíà êîìàíäûí õàíüä Ï.Æåì÷óåâèí íåðò³ òàœº÷èí áîëüíèöèí, ø¢äí³ ïîëèêëèíèêèí áîëí îíö ýçí³ êëèíèêèí ýì÷íð îðëöâ. Êåëõä, Ñåðãåé áîëí Åâãåíèé Î÷èðîâèõí Óëàí-Óäý áàëºñíàñ èðš, õàëüìã êîìàíäûí õàíüä íààäñíü áàñ ´â³ðö áîëâ.
Ò¢ð¢í ´äð áîëñí ìàðºàíà àøàð ²³äðõí³ êîìàíä 3-÷, Ñòàâðîïîëèí êîìàíä 2-÷ îðì ýçëâ, Ìîñêâà áàëñºíà êîìàíä í¢¢ðò ºàðâ. Êîìàíä áîëºíàñ õîøàºàä ñ³í ãèñí íààäà÷èã ø¢¢š àâàä, ²ð³ñ³í õàìöó êîìàíäûí õàíüä îðõ ç´â ´ãâ. Ìàíà òàœº÷èí êîìàíäàñ Åâãåíèé Õå÷èåâ áîëí Íàðàìáà Ëèäæèåâ éè뺚 àâãäâ.
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
Çóðãò: ìàðºàíà êåì
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðã

Ñåíòÿáðü ñàðèí 30-ä Öàºàí Íóð ñåë³íä ñîíüí õàðºëò áîëâ. Íààðàí Ýëñò³ñ áຠíàñòà àðòèñòíð áîëí ñîéëûí ê´äë³÷íð èðâ. Òàœº÷äàí íåð ºàðñí ýí ñåë³íä áèëãò³ îëí ê¢í á³³ñíü, îäà ÷èãí á³³õèíü öóãòàí ìåäí³. Áîëâ öàãèí 㢢äëä êåñã òîîòíü ìàðòãäàä, àõ ¢éèí óëñ ñ³³º³í õ³³º³ä, êåñãèííü òóñêàð êåëš ´ãäã ³ìòí³ òîíü áàºðšàíà. Õàëüìã óëñèí òóóšèí äåâñœ áîëºíä Öàºàí Íóóðà ³ìòí îðëöñìí.
Òåã³ä ýí ´äð ñåë³í³ ñîéëûí Ãåðò õîòíà óëñ öóãëðš èðâ. Öàºàí Íóóðàñ ºàðñí àðòèñòíðèí òóñêàð èðñí ãèè÷íð êåëš ´ãâ. Ãèè÷íð ãèš ¢ãèí àþä êåëãäâ. Èðñí óëñèí èê çóíü ýí ñåë³íä ´ñ÷-áîññí óëñ áîëšàíà. Ò´ðñêí ºàçðèí òóóšàð ñîíüìñ÷, ìàðòãäñí êåñã íåðäèã ýäí ñåð㳚³í³. Êåëí-óëñèí áèáëèîòåêèí ê´äë³÷ Åëåíà Øîðâàåâà õàðºëòûã ñåêâ. Ýí áèáëèîòåêèí ³œãèí ºàðäà÷ Ëàðèñà Áàäûøåâà öóãëðñí óëñò ýí õàðºëòûí ó÷ð-óòõèí òóñêàð êåëš ´ãâ. Äàâñí ñåçîíäàí Áàñœãà Áààòðèí íåðò³ Êåëí-óëñèí äðàìàòè÷åñê òåàòð ò¢ð¢í àðòèñòíðòàí íåð³äñí áèë³.
Öàºàí Íóð ñåë³í³ñ çóðºàí ê¢í Õàëüìã òåàòðèí ýêëö óëûíü ò³âñìí. Õàëüìã òåàòðèí ò¢ð¢í äèðåêòîðíü Õàëüìã óëñèí ø¢ëã÷ Êàëÿí Ñàíš á³³ñèíü öóãòàí ìåäí³. Ç´ðãò³ ïàðòèçàí Áåëîðóññèí ºàçðò çàëó-ç´ðã³ðí íåð òóóðñí áààòð, áè÷³÷ áîëí îëíà ¢¢ëä³÷ Õîíüíà Ìèõàèë ÷èãí ò¢ð¢í àðòèñòíðèí çåðãë³íä éîâñèíü, õ´´ííü òåàòðèã ºàðäš éîâñèã ÷èãí ³ìòí ìåäí³. Õîíüíà Ìèõàèëûí àõíü Ëèš Õîíèíîâ áàñ àðòèñò á³³ñèíü, ä³³íä ìîðäàä, òåíä ç´ðãò³º³ð ä³³ëä³ä ³ìí³ñí õàºöñíà òóñêàð ýí àñõí êåëãäâ. Êàëÿí Ñàíšèí, àõ-ä¢ Õîíèíîâèõí³ òóñêàð Öàºàí Íóóðà øêîëûí ìóçåéèí ºàðäà÷ Îëüãà Ñàíäæèåâà êåëš ´ãâ.
Àðòèñò Ëèšèí Êè÷ãèí à÷ ꢢêíü Ëþäìèëà Íàìûðîâíà Öåðåíîâàã ñåë³í³ ³ìòí ñ³í ìåäí³. Îäà ýí Ýëñòä á³³í³, ê´â¢í Âàëåðàã áîëí ꢢêí Öàºàíèã äàõóëàä ýí õàðºëòä îðëöõàð èðâ. Ê¢¢êíü Öàºàí Ëèšèí Êè÷ãèí àðòèñòè÷åñê ¢¢ëäâðèí òóñêàð, ä³³íä òåð ÿìàðàí êåâ³ð îðëöñèíü ¢ç¢ëš, çóðãóäàð áîëí àðõèâèí äîêóìåíòñ³ð á³ðìò êåš, öóãëðñí óëñò êåëš ´ãâ. Àðòèñò Ëèšèí Êè÷ã ä³³íä îôèöåð áîëš îðàä, çàëó-ç´ðìã ¢¢ëäâð ºàðºàä, ä³³÷ ìåäàëÿð à÷ëãäñí á³³š.
Òåàòðèí òóóšàð ñîíüìñäã ³ìòí çóðà÷ áîëí àðòèñò Ëèš Î÷èðîâèí òóñêàð ìåäí³. Ýí áèëãòèí òóñêàð ãàçåòä áàðëãäñí áèë³, òåàòðèí òóñê äåãòðò ÷èãí áè÷ãäñí á³³í³. Àðòèñò êåñã íààäíä îðëöñìí. Çóðãóä çóðäã áèëãò³ áîëàä, Õàëüìãèí çóðà÷íðèí Íèèö³ á¢ðä³ëºíä, ò¢ð¢í º³³õ¢ë ñåêëºíä øóíš îðëöñìí. Ä¢ðñë¢ëã÷ èñêóññòâèí ò¢ð¢í ãàëåðåéèí äèðåêòîð áîëš ¢¢ëäš³ñìí. Òèèì ñåäâ³ðò³ áîëí áèëãò³ ê¢í á³³ñìí. Ýí ê¢í áàñ Öàºàí Íóð ñåë³íä ò´ðñí ê¢í. Þæíàÿ íåðò³ óóëüíöàð ìåä³ò Ãàðÿí Ñàíš ã躳ä áèë³. Òåð¢í³ ýìãí Ãàðÿí ¥ëç³òèí ñàäí á³³ñí³ òóñêàð õàëüìã êåëí³ áàãø Âàëåíòèíà Îâüÿíîâà êåëš ´ãâ.
Ò¢ð¢í àðòèñòíð äóíä Àðøàíîâ Õàçã áàñ éîâñìí. Áàñ Öàºàí Íóóðà ê¢í, çóã ýí¢í³ òóñêàð ñ³³í³ð ìåäš àâõèí ò´ë³ îäà õ³³âð êåãäš³í³.
Òåàòðèí òóóšä îðñí çóðºàí ê¢¢í³ òóñêàð êåëâèäí. ijêí õîéð ê¢¢í³ òóñêàð êåëëãî á³³š áîëøãî. Òåðíü õîéð ñ³³õë³, áèëãò³ õîéð àðòèñòê. Òåðíü - Í¢¢äë³ Áàìáûøåâà, Õîíüíà Ìèõàèëûí ò¢ð¢í ãåðãí. Òåàòðèí ò¢ð¢í íààääò ºîë ä¢ðì¢ä á¢ð䳚 éîâñí áèëãò³ àðòèñòê á³³ñìí. Êè÷ã³ Ëèšèí ãåðãíü áàñ àðòèñòê Ìîíòè á³³š. Ýäí õàìäàí ÃÈÒÈÑ-ò ñóð÷ éîâñìí. Ìîíòè áèëãò³ ê¢í á³³ñèíü, îþòíð äóíä øóëóí-øóäðìãàðí îí÷ðš éîâñíà, õàëüìã áàãèí êîìñîðã áîëí ñòàëèíñê ñòèïåíäèàò á³³ñí³ òóñêàð Ëàðèñà Áàäûøåâà êåëš ´ãâ.
Ñîíüí ýí õàðºëòä îðëöñí Õàëüìã óëñèí àðòèñò Ñåðãåé Ìó÷èðÿåâ òîäëâðàðí õóâàëöš, Ìîíòèí òóñêàð àõ ¢éèí àðòèñòíð êåëš éîâñèíü, ãàñòðîëüä Àëöíºóäò èðõä³í òåð Ìîíòèã ¢çñí³ííü òóñêàð êåëâ. 1963 šèëä Ëåíèíãðàäñê òåàòðàëüí èíñòèòóò ò´ãñ³º³ä èðñí àðòèñòíð šèëä õîéð ä³êš ðàéîäàð áîëí ñåë³ä³ð éîâš íààääàí ò³âäã á³³ñèã òîäëàä, òåàòðèí âåòåðàí Öàºàí Íóóðò èð³ä, ä´÷í šèë áîëšàõèí òóñêàð, Õàòóåâèõí³ ´ðê-á¢ëë³ òàíüëäñàí, Ñåíÿ áîëí Áîëõà õîéðèã áîëí ꢢêä-ê´â¢äèíü ìåääã áîëñíà òóñêàð êåëâ. Õàëüìãèí àâúÿñàð ê¢íäò³ ãèè÷ä, íåðò³ àðòèñòä ´ìñê¢ë ´ìñêâ. Öàºàí Íóð ñåë³í³ àõëà÷ Ãàëèíà Ýíÿåâà áîëí Àíàòîëèé Ìåíêíàñóíîâ Ñåðãåé Ãó÷èíîâè÷ä çàõòà õóâö, êèèëã, ´ìñêâ.
Òàœº÷èí ñîéëûí òóóšä ç´âò³ ò³âö³í îðóëñí Öàºàí Íóóðà áèëãòíðèí íåðèã ñåðã³ñí ýí ´äð áàº÷óä áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëâ. Ýëñò³ñ èðñí ýòíîøêîëûí ñóðºóëü÷ Àðòåì Ìóëàåâ, ýëñòèí èñêóññòâèí êîëëåäæèí îþòíð Àìóëœ Äþäèøåâà, Àëñó Ìåðãåíîâà, Äåëãð Áàäìà-Õàëãàåâà áèëãèí ýðäì³í ¢ç¢ëâ. Àðòèñòê Äåëÿ Êàíêàåâà áàñ ñåðãìš ¢¢ä³â.
Öàºàí Íóóðò ñîéëûã öààðàíäíü äåëãð¢ëõ áè÷êä¢ä ´ñ÷³õèíü áè÷êí áèè÷íð áîëí äîìáð÷íðèí îðêåñòð ìåä¢ëâ. Ìåä³ò³ óëñèí áàéð èèã³ä Öàºàí Íóóðò ñ³³í³ð äàââ. ¡éíð õîîðíäê çàëºëäàí òàñðëãî á³³õèã ýí õàðºëò ìåä¢ëâ.
Òîâ÷ëàä êåëõë³, Õàëüìãò òåàòðèí ïðîôåññèîíàëüí èñêóññòâèí óëûíü ò³âñí àðòèñòíðèí íåðèíü èëäê뺳ð, òåäí³ òóñêàð îëí õ³ë³º³÷íðò êåëš ´ã뺳ð áຠáèø ê´äëìø êåãäâ. Ýí ¢¢ëäâðòíü Êåëí-óëñèí áèáëèîòåê áàñ îðëöâ. ²³äðõí³ èñêóññòâèí òåõíèêóì ò´ãñ³º³ä èðñí, òåàòðèí ò¢ð¢í íààäíä îðëöš éîâñí áàº÷óäûí ä¢ð òîäëñí íåã çóðã á³³í³. Òåð¢íä òîäëãäñí àðòèñòíðèí êåñãèííü íåðèã ê¢í ìåäõø. Õàëüìãóäûí šèðºëä êåñã ê¢÷ð-ê¢íä òîîò ó÷ðàä, çîâëœ èê áîëàä, îëí òîîò ãååäðñìí. ijí, òóóâð… ³ìòí³ òóóšèã ìàðòóëñí ê¢÷ð òîîòûíü çààºàä êåðã óãà. Òåã³ä òåàòðèí ëèòåðàòóðí-õóäîæåñòâåíí ³œãèí çàëà÷ Ëþäìèëà Òóð÷åíêî áîëí Êåëí-óëñèí áèáëèîòåêèí ³œãèí ºàðäà÷ Ëàðèñà Áàäûøåâà õîéð õ³³âðèí ê´äëìø ê庳ä, êåñã äåãòðèã õ³ë³º³ä, îëí óëñëà õàðºàä, ç³ðì àðòèñòíðèí íåðèíü èëäêš, ýëãí-ñàäûíü îëâ.
Ãàëèíà ÕÅÉ×ÈÅÂÀ

Ìåíäâò, "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòèí ê¢íäò³ ê´äë³÷íð!
Ìàíà Àðòåçèàí ñåë³í áè÷êä¢äèí õîéð ñàäòà, òåäí³ñ íåãíü Áóðîâîé ïîñåëêä ¢¢ëäí³. Òåã³ä áè ñàäìóäûí ñóðºìšëà÷íðèí òóñêàð á¢ë³í ¢ã êåëõ³ð á³³í³â. ߺàä ãèõë³ îêòÿáðü ñàðèí 5-ä Áóðîâîé ïîñåëêä ê´äëäã "Áàéð" áè÷êä¢äèí ñàä 45-÷ šèëèí ´´í³í òåìäãëâ.
¥´íèí ´ìí ´ðãíä ñàäò ÿñâðèí ê´äëìø äàâóëãäëà, îäà ó÷ðåæäåíü ´äã³ öàãèí íåêâðì¢äë³ èðëöš³í³. Ñàäûã 35 šèëèí òóðøàðò Íèíà Íàìèíîâíà ×îëóòàåâà ÷àäìãàð ºàðäšàíà. Àõ ñóðºìšëà÷ Ëþäìèëà Çóðãàíîâíà Ëåáåäåâà áîëõëà ñàä á¢ðä³ãäñí³ñ àâí òåíä³í ê´äëš³í³. Äàìøëòòà ýí ê´äë³÷ êåä¢ áè÷êä¢äèã øêîëä áåëäñíü òîîëõä áåðê. ×îëóòàåâà Ëåáåäåâà õîéð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷èí ì´ð³º³ð à÷ëãäëà. Áè÷êä¢äèí ñàä ñåêãäõë³ Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ ó÷ðåæäåíüä 100 000 àðñëœ éè뺚 ´ãâ. 2009 šèëä "Áàéð" ñàä òàœº÷èí äîøêîëüí ó÷ðåæäåíüñèí ìàðºàíä îðëöàä äèèë³÷ áîëâ. Ñàäûí óë äååð äàðó-äàðóíü îëí ç¢ñí ñåìèíàðìóä äàâíà. Ìàíà ðàéîíä áè÷êä¢äèí ñàäìóäò ¢¢ëääã ê´äë³÷íð òèèã³ð³í èð³ä äàìøëòàðí áîëí ñ¢â-ñåëâã³ðí õóâàëöíà,
"Áàéð" ñàäò ê´ãšìèí ºàðäà÷àð Âàëåíòèíà Ïåòðîâíà Äæàìáûøåâà 35 šèëèí òóðøàðò ê´äëš³í³. Êåä¢ ê¢¢êä áàéðèí ´äðì¢äë³ ê´ãšì÷èí àêêîðäåîíà àéñ äàõàä äóóëñí, áèèëñí áîëõ! Òåð ìåò 35 šèëä³í ñóðºìšëà÷àð Íèíà Èâàíîâíà Äàêèåâà ê´äëš³í³. Áຠíàñòà ê´äë³÷íð ñàäò áàñ á³³í³. Òåäí êåí ãèõë³, Åëåíà Âëàäèìèðîâíà Õàíòûåâàí, Êåðìí Èâàíîâíà Ëóçóíãîâàí, Íàòàëüÿ Âàñèëüåâíà Õàëàåâàí, Òàòüÿíà Âàñèëüåâíà Õîäæãîðîâàí íåðä çààõ êåðãò³. Ýäí³ õ³ë³âðò 66 ê´â¢í áîëí ꢢêí á³³í³. Áè÷êä¢äèí ýð¢ë-ìåíä øèíšëš õ³ë³äãíü - ìåäñåñòðà Îëüãà Èâàíîâíà Óáóøàåâà. Áຠïåðñîíàëûí ê´äë³÷íðèí íåðä áàñ çààõ êåðãò³. Ýíòí Ëþäìèëà Èâàíîâíà Áîñàåâà, Ìàðèÿ Íàìèíîâíà Î÷èð-Ãîðÿåâà, Ìàðèÿ Ãîãàåâíà Óáóøàåâà, Íàòàëüÿ Ãåííàäüåâíà Ëèäæèåâà, Êåðìí Áîðèñîâíà Áîñõîìäæèåâà. Ìàðèíà Çóðãàíîâíà Íàòûðîâà áîëõëà þì óºàäã ìàøèí³ îïåðàòîðàð ¢¢ëäí³. Íèíà Íàìèíîâíà ×îëóòàåâàí êåëñ³ð, Ìàðèíà Çóðãàíîâíà éèð äààâðòà, ê´äëìøò³í äóðòà ê¢í. Òåð¢í³ íèë÷³ð ñàäûí ´ëã-ýä êåç³ ÷èãí öåâð-öåð.
Ýäë-àõóí õàëõàð Çóõðà Ìàãîìåäîâíà Ìàãîìåäîâà äààâðòà. Ýí ê´äë³÷ òîðâð óãàºàð áè÷êä¢äèí ñàäûã õîò-õîîëàð òåòêí³.
Áè÷êä¢äèí ñàä Àðòåçèàí ïîñåëêèí ÑÌÎ-í à÷ëâðòà. Ë.Ç.Ëåáåäåâà ²ð³ñ³í Ôåäåðàöèí äóíä ñóðºóëü-ýðäìèí ê¢íäò³ ê´äë³÷ ì´í. ²ð³ñ³í Ê¢íäëëºí³ ºàøãàð Í. Í. ×îëóòàåâà, Â.Ï.Äæàìáûøåâà áîëí Í. È. Äàêèåâà à÷ëãäëà.
Áè÷êä¢äèí ñàäò îëí ç¢ñí êðóæîêóä ¢¢ëäí³. ¡ëã¢ðíü, "Àëòí Áóëã" êðóæîêèí ãåø¢ä õîîðíäàí çóã õàëüìãàºàð ꢢíäí³, ñïîðòûí õàëõàð ÷èãí ìàðºëäíà. Êåëõä, "Áàéðò" áè÷êä¢äèã ñóðºìšëëºíà, àìðëºíà ò´ë³ öóã òààë á³³í³. Ñàäûí ãåðèí äîòðêíü ÷èãí, ºàçàêíü ÷èãí éèð ñ³³õí. Ê´äë³÷íð õîîðíäàí íè-íåãí á³³í³. "Ìàíàä ê¢¢í³ ê¢¢êä óãà. Òåäí öóãòàí ìàíà áè÷êä¢ä. Ýäí áîëõëà ýâð³ çàœòà, ê¢í áîëºíëà ýýëò³º³ð, í³³ºèíü îëš ê¢¢íäõ êåðãò³", - ãèš ñàäûí ê´äë³÷íð êåëí³. Ýí¢í³ òóñêàð áè÷êä¢äèí ýê-ýöêíð ìåäí³.
"Öåêåðòà" ÑÏÊ-í ºàðäâð áè÷êä¢äèí ñàäò äàœãèí ä´œ ê¢ðãí³, í´êä áîëíà. ÑÏÊ-í àõëà÷ Ñåðãåé Çóðãàíîâè÷ Äæóëüäæóåâèí íèë÷³ð "Áàéð" á³³öèí òåõíèê³ð, ñïëèò-ñèñòåì³ð, êîìïüþòåð³ð, òåëåâèçîðàð áîëí íàíü ÷èãí òîîòàð òåòêãäë³.
Îäà Àðòåçèàí ïîñåëêèí ìåäëä á³³äã "Áåðåçêà" íåðò³ áè÷êä¢äèí ñàäûí òóñêàð áàñ íåã ö´í ¢ã êåëõ³ð á³³í³â. Áè÷êä¢äèí ó÷ðåæäåíüñò Àðòåçèàíñê ÑÌÎ-í àõëà÷ Àëåêñåé Ýðäíè-Ãîðÿåâè÷ Íàðàíîâ èê ä´œã³í ê¢ðãí³. ¥äã³ öàãò "Áåðåçêà" ñàäûã Ñâåòëàíà Áîðèñîâíà Îðóñîâà òîëºàëšàíà. Ýí áàñ ç´â³ð èê äàìøëòòà ê´äë³÷, äîøêîëüí ó÷ðåæäåíüñò 35 šèëèí òóðøàðò ê´äëš³í³. Ñâåòëàíà Áîðèñîâíà ²ð³ñ³í Ôåäåðàöèí äóíäûí ñóðºóëü-ýðäìèí ê¢íäò³ ê´äë³÷ ì´í. Òåð¢í³ ºàðäšàõ ñàäò ñóðºìšëà÷íðèí õ³ë³âðò 80 ê´â¢í áîëí ꢢêí á³³í³. Ýí ó÷ðåæäåíü áàñ ýí šèë ç´â³ð øèíð¢ëãäñìí, á³³öèí áîëí êîìïüþòåðí øèí òåõíèê³ð òåòêãäñìí. Ñóðºìšëà÷íð àñðšàñí ꢢêäò³í äóðòà, òåäí³ ýê-ýöêíðë³ íèèò³ á³³í³. Àõ ñóðºìšëà÷ Èííà Ïàâëîâíà Òþðáååâà õàëüìã êåëí³ êðóæîê ºàðäíà, Âåðà Òèìóðîâíà Íàðàíîâà "Óìåëûå ðó÷êè", Íàòàëüÿ Âëàäèìèðîâíà Õàðöõàåâà áîëõëà "Áóäü çäîðîâ" ãèäã êðóæîê. Áè÷êä¢ä íààðàí îëàð èðí³. Ñóðºìšëà÷íð Íàäåæäà Ìàêñèìîâíà Ñëèñêàÿ, Ãàëèíà Ìèõàéëîâíà Áàäìà-Ãàðÿåâà òåàòðàëüí õàëõàð ¢¢ëä³ä, áè÷êä¢äèí îëí ç¢ñí íààää ¢ç¢ëí³. Áຠíàñòà ê´äë³÷íð Çîÿ Íèêîëàåâíà Òîñòàåâà, Åâäîêèÿ Ãîðÿåâíà Êèêååâà, Ñâåòëàíà Åâãåíüåâíà Ýðäíè-Ãîðÿåâà, þì óºàäã ìàøèí³ îïåðàòîð Âàëåíòèíà Äàâàåâíà Ðóñèíîâà, ýäë-àõóí çàâåäóþù Ïîëèíà Íàðìàåâíà Î÷èðîâà, çàì÷ Òàòüÿíà Î÷èðîâíà Ñàíäæè-Ãàðÿåâà àõòà áàñ ó÷ðåæäåíÿ ´´íèí ´ìí ´ðãíä 㢚ðš ê´äëš³í³.
Áè÷êä¢äèí ó÷ðåæäåíüñèí òóñêàð Õàð ªàçðà ÐÌÎ-í àäìèíèñòðàöèí òîëºà÷ Âàëåðèé Ãîðÿåâè÷ Áàäìàåâ áàñ ìàðòõø. ¡ëã¢ðíü, ýí šèë ïîñåëêèí õîéð ñàäûí ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê ê´ðœãèíü áàòðóëõàð ðàéîíà áþäæåò³ñ, êèðöõä, 19 ñàé àðñëœ éèëºãäë³.
Òåã³ä áè á³³ðí ³ìòí³ íåðí äååð³ñ áè÷êä¢äèí õîéð ñàäûí ê´äë³÷íðèã ´´ðäš éîâõ ´´íë³íü õàëóíàð é´ð³š³í³â. Óò íàñòà, áàò êèøãò³ áîëòí!
Ìàðèÿ ÅÑÈÍÎÂÀ
Àðòåçèàí ñåë³í

Îäàõí òàœº÷ä ¢¢ëääã ²ð³ñ³í ÔÑÑÏ-í Çàëëòûí ýë÷íð õàìäàí ê´äëš éîâñí ¢¢ðèííü Ñàíàë Ìóøàåâèí ñàíëûíü ê¢íäëš, Ýëñòä ôóòáîëàð òóðíèð äàâóëâ. Ñàíëûí òóðíèð äàâóëëºí ñ³í àâúÿñò òîõðàä, àðâí šèëèí ýðãöä á¢ðä³ãäí³. Ñàíàë Ìóøàåâ çàðºèí ïðèñòàâìóäûí ðàéîäûí õîîðíäê ³œãèí ÎÓÏÄÑ-èí çàðºèí ïðèñòàâ áîëš ê´äëš éîâñìí. Ýí šèë 58 íàñàí 碢õìí áèë³. Êåðã-¢¢ëäâðò ýí¢í³ ¢¢ðì¢äíü, õàìäàí ê´äëš éîâñí óëñ, ýëãí-ñàäíü îðëöâ. Ýäí Ñàíàë Ïåòðîâè÷èí òóñêàð á¢ë³í ¢ã³í êåëš, òîäëâðìóäàðí õóâàëöâ. Ýâð³ êåðã³í éè뺳í ñ³³í³ð ê¢ö³äã ê´äë³÷, èòêëò³ ¢ð, ýœêð ýöê áîëí ààâ áèë³ ãèš ýäí òåìäãëâ.
Òàœº÷ä ¢¢ëääã ÔÑÑÏ-í Çàëëòûí ºàðäà÷èí ¢¢ëèã äàâ çóóð äààšàõ Ðîìàí Ìóõîðòîâ òóðíèðèã í¢ð ¢ã³ð ñåêš, ìàðºàíä îðëöà÷íðò ê¢ö³ìš äóðäâ. Ôóòáîëàð áîëñí òóðíèð á¢ðä³ìšò³º³ð äàââ. Ìàðºàíà àøàð Ýëñò áàëºñíà ÎÓÏÄÑ-àð øèøëœ ³œãèí êîìàíä äèèëâð á³ðâ. "Ñåâåð" êîìàíä õîéðäã÷ îðì ýçëâ, "Âîñòîê è Çàïàä" ãèäã õàìöó êîìàíäûí ýë÷íð ºóðâäã÷ îðìä ºàðâ. Êóðøà Êóðøàåâ (Ýëñò áàëºñíà ÎÓÏÄÑ-àð øèøëœ ³œã) õàìãèí ñ³í áîìáàðäèð áîëš éèëºãäâ, Àëåêñàíäð Àäæèåâ ("Ñåâåð" êîìàíä) - õàìãèí ñ³í íààäà÷, Ìåðãí Øóðã÷èåâ ("Äðóçüÿ" êîìàíä) - õàìãèí ñ³í ¢¢ä÷ ãèš òåìäãëãäâ.
Ìàðºàíà äèèë³÷íðò áîëí îðëöà÷íðò äèïëîìñ áîëí Ê¢íäëëºí³ ºàøãóä á³ð¢ëš ´ããäâ. Ñàíàë Ìóøàåâèí ýëãí-ñàäíü áîëí ´´ðõí óëñ õàìäàí ê´äëš éîâñí ¢¢ð³í ìàðòëãî, ñàíëûíü ³ð¢í³ð õàäºëš òåâ÷äã ò´ë³äíü òàœº÷ä ¢¢ëääã ²ð³ñ³í ÓÔÑÑÏ-í êîëëåêòèâä ç¢ðêíè õàíëòàí ´ðãâ.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

2018 šèëèí ýêëö³ñ àâí Õàëüìãèí çàðºèí ïðèñòàâìóä ÃÈÁÄÄ-í ê´äë³÷íðë³ õàìäàí äîëàí õîíã áîëºí ðåéäì¢ä á¢ð䳺³ä, ê´ëã-ê¢÷ çàëš éîâõ óëñò ÿëàí ýñ ãèš ç¢ñí-ç¢¢ë ´ð³í ´ãõèí òóñêàð òîäëóëíà. Ýäí "ÊÐÈÑ-Ï" ãèäã àïïàðàòí-ïðîãðàììí êîìïëåêñ îëçëš, ´ðò³ óëñèí ìàøèäèã èëäêš çîãñàíà. Õàìöó êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí àøàð çàðºèí ïðèñòàâìóä èëäêãäñí óëñàñ ´ðèíü íåêš àâíà. Íåã ñààš ºàçàäûí îðíà ¢íò³ ìàø躳ð éîâñí ´ðò³ ꢢêä ê¢¢í³ ìàøè çîãñàâ. Ê´ëãèã ýí¢í³ ê´â¢íü çàëš éîâñìí. Ê¢¢êä ê¢í àëâíà áîëí êîììóíàëüí òóñëìšèí òóñò 230 ì蜺í àðñëœ ´ð êåš. Òåã³ä ê¢ö³ã÷ êåðã-¢¢ëèí éîâóäò ìàøèºèíü á³ð³íä àâñìí.Òèèãõë³íü õîéð ÷àñ äàâàä, òåð ꢢêä ê¢í èðš, ´ð³í á¢êëäíü äàœöàš, äååðíü íåìð öóãëóëëºíà ì´œãí³ 18 ì蜺í àðñëœ ´ãâ. Òåð ´äðèí áèéäíü ìàøèºèíü òåð¢íä õ³ð¢ ´ãñí áîëäã.
Ðåéäûí éîâóäò ä³ê³ä ºàçàäûí îðíà íåã ìàøè çîãñàâ. Ìàøèí³ ýçíü 80 ì蜺 øàõó àðñëœãà äààòõëºíà ò³âöèí ì´œãí³ ´ðò³ á³³š. Êåìð ´ð³í ýñ ´ãõë³, ìàøèºèíü á³ð³íä àâ÷, äàðóíü Ðîñèìóùåñòâèí òåððèòîðèàëüí çàëëòàð äàìšàä õóëäõìí ãèš çàðºèí ïðèñòàâìóä 糜ãëâ. Òèèãõë³ òåð çàëó øóëóí ãèäã³ð ì´œã îëš ´ð³í äàœöàâ.
Ýí šèëèí 9 ñàðèí ýðãöä ê¢ö³ñí ê´äëìøèí àøàð Õàëüìãèí çàðºèí ïðèñòàâìóä 760 ñàé àðñëœãà 43 ì蜺í ê¢ö³ã÷ êåðã-¢¢ë ê¢ö³š ò´ãñ³ñí áîëäã. Õààëºèí šèñ³í³ çîêàëìóä ýâäñí³ ò´ë³ä 16,5 ñàé àðñëœãà ´ðí íåêš àâãäâ.