Öóã äåëê³ä òåìäãò³ íåã ´´í ´´ðä³ä ê¢ð÷ èðâ. Òåðíü íåð òóóðñí áè÷³÷ Ëåâ Òîëñòîéèí 190 šèëèí ´´í ñåíòÿáðü ñàðèí 9-ä áîëšàíà. Ñóðºóëüä ýêëš ñóðñí öàãàñ àâí áèäí ýí áèëãòí ¢¢ä³âðì¢äë³ ýêëš òàíüëäíàâèäí. Äàâñí šèë öóã îðí-íóòãàð "Âîéíà è ìèð" ãèäã ¢¢ä³âðèíü ³ìòí óìøñí éîâäë ñåäêëä éèð òààñòà áîëâ. Òåðíü òåã³ä ýí¢í³ ¢¢ä³âðì¢äò óìøà÷íð ä³êí³ñ îíüãàí ´ã÷, šèðºëèí øèí äåâñœãä³í áè÷³÷ë³, òåð¢í³ óõàí-òîîëâðëà òàíüëäõ òààë ¢¢ä³â.
Õàëüìã áè÷³÷íð áîëí íîìòíð áຠáèø³ð àëäð áè÷³÷èí ¢¢ä³âðì¢äò îíüãàí òóñõàšàñìí. Èèã³ä íåã ä³êš ßñíàÿ Ïîëÿíà ñåë³íä îäàä, Ëåâ Òîëñòîéèí ãåð-ìóçåéä áîëñí ¢¢ëäâðò îðëöñí Õàëüìã óëñèí ø¢ëã÷ Ê´ãëòèí Äàâà ê¢íäò³ ãèè÷íðèí àíêåòä õ³ð¢ ´ãõë³ðí áè÷ñí òîîòûã òîäëõìí. "Ê¢ìí ³ìòí³ ñîéëûí èê ç´´ð áîëš Òîëñòîé ê¢í áîëºíà šèðºëä îðíà. Ê¢í áîëºíà óõàíè òîîëâðèí 㢢íä ê¢ðõä, õàšºð áîëí ÷èê éîâäëûí óœ-ñ¢¢ðèíü ìåäš àâõä òàëäàí áè÷³÷íð³ñ éèëºðõë³ðí (ýí òóñò çóã Äîñòîåâñêèé òåð¢íë³ ³äëöš ÷àäõ áèë³) Òîëñòîé ê¢÷ð êåâ³ð ä´œ áîëñìí. Òåã³ä ÷èãí ýí¢í³ ¢¢ä³âðì¢ä ê¢í áîëºíà, áè÷³÷èí ÷èãí, áè÷³÷ áèø ê¢¢í³ ÷èãí óõàí-ñåäêëä îðìàí îëëãî á³³õø. Èðã÷ öàãò ÷èãí ê¢ìí ³ìòí³ óõàí-ñåäêëä íèë÷³í ê¢ðãš éîâõìí. Íàðíà ê¢÷í ì´íê áîëíàëì, òåð ìåò Òîëñòîéèí óõàíè ê¢÷í ³ìòí³ ñåäêëèã äàœãèí ê´í䳺³ä á³³õìí" - ãèš Ê´ãëòèí Äàâà "Ñîâåòñê áè÷³÷íð Òîëñòîéèí òóñêàð" ãèñí àíêåòä áè÷ñèíü óìøõä, ÿºš ÷èê³ð òààš áè÷ñèíü òåìäãëí³÷.
Õàëüìã áè÷³÷íð Òîëñòîéèí ¢¢ä³âðì¢äò äàœãèí îíüãàí ´ã÷ éîâñíà òóñêàð Êåëí-óëñèí áèáëèîòåêèí ê´äë³÷íð áåëäñí ìóëüòèìåäèéí ºàðöäàí êåëš ´ã÷³í³. " ìèðå Ëüâà Òîëñòîãî" ãèš òåðíü íåð³äãäí³. Ýí ºàðöèí ò¢ð¢í ³œãä Ëåâ Òîëñòîéèí áè÷³÷èí, ïóáëèöèñòûí áîëí áàãøèí ¢¢ëäâðë³ òàíüëäš áîëõìí. Äàðàíè ³œãä àëäð áè÷³÷èí ºîë ¢¢ä³âðì¢äèí òóñêàð òîäðõàºàð êåëãäš³í³. Íåðò³ óëñèí òîäëâðìóä, ìåòîäè÷åñê ä´œöëì¢ä, ßñíàÿ Ïîëÿíà ýí¢í³ šèðºëä ÿìàðàí èê íèë÷³í 碢š³ñí³ òóñê áîëí áè÷³÷ðíðò, áàãøíðò, îþòíðò, ñóðºóëü÷íðò ä´œ áîëõ îëí òîîò ýí ºàðöä îðñí á³³í³.

Öåëèíí ðàéîíà Âîçíåñåíîâê ñåë³íä èê áàéðòà, îí÷òà éîâäë ó÷ðâ. Ñåë³íä óäàí ê¢ë³ãäš³ñí ëåâîêóìñê óñí îðâ. Ëåâîêóìñê óñíà òîãòàëëà çàëºñí Èê Áóóðëà áàãèí âîäîïðîâîä Âîçíåñåíîâê òàë òàòãäàä ýäëâðò îðóëãäâ. Îäà õîéð ðåçåðâóàð öåâð óñàð ä¢ðããä³ä, îëçëõä áåë êåš³í³. Ðîñïîòðåáíàäçîð óñíà ÷èíðèíü øèíšëš, ç´âø³ë ´ãñí³ õ´´í óñèã ýäëš áîëõìí.
Âîçíåñåíîâê òàë óòäàí 4 äóóíàä óñíà òóðâà òîñõãäâ. "Ãàçâîäñòðîé" ÎÎÎ ýí ê´äëìøèã ê¢ö³ñìí. Óñ õîðøàäã îáúåêòèí ýðãíäê ºàçðíü ÿñðóëàä, õàøàëš, ýëåêòðîê¢÷³ð òåòêãäš. "2013-2020 šèëì¢äò æèëèùí-êîììóíàëüí òóñëìš ê¢ðãëºí³ ÷èíðèíü ´´äë¢ëëºí, Õàëüìã Òàœº÷èí æèëèùí-êîììóíàëüí èíôðàñòðóêòóðèí äåëãðëò" ãèäã ïðîãðàìì ê¢ö³ëºí³ éîâóäò ýí îáúåêò òîñõãäñí áîëäã. Îäà áîëõëà ³ìòèã óñàð òåòêõèí ò´ë³ä áåëäâðèí ê´äëìø êåãäš³í³. "Ãàçâîäñòðîé" ÎÎÎ ñåë³í³ óóëüíöàð óñíà òóðâàñ òîñõšàíà. Öåëèíí ÐÌÎ-í òîëºà÷èí íåãäã÷ äàðóê Îëåã Ëÿëèí³ êåëñ³ð, ç³ðì óóëüíöñò óñíà òóðâàñ òîñõãäñí á³³í³. Òåìäãëñí çóðàºàð 2020 šèë ê¢ðòë ýí ê´äëìøèã äóóñàä, ñåë³í³ öóã óóëüíöñèí ãåðì¢äò òóðâàºàð óñí îðõ. Ñåë³í³ óóëüíöñàð óòäàí 15 äóóíàä óñíà ñóðâëší òîñõãäõìí. "Ñåë³í³ ºàçðèí äåâøëòò³ äåëãðëò" ãèäã ïðîãðàììèã ê¢ö³ëºí³ éîâóäò ýí òîñõëòûí ê´äëìø êåãäš³í³.
Ýí šèë Öåëèíí ðàéîí á¢ðäñí³ 80 šèë òåìäãëãäõ, òåã³ä ýí îí÷òà ´´íë³ èðëö¢ë³ä, ñåë³íä óñí îðñíà éîâäë ýíòí éîñòà èê áåëã áîëšàíà ãèš Âîçíåñåíîâñê ÑÌÎ-í òîëºà÷ Ïåòð Ñâèíàðåâ òåìäãëâ. Ä´÷ øàõó šèë õîîðàí á³³ðí ³ìòí òóðâàºàð 㢢š³ñí ×îºðàí óñ îëçëäã áèë³. ßìàðàí ñ³í öàã áèë³. Òåð¢í³ñ íààðàí îëí šèë äàââ, óò öàãèí ýðãöä á³³ðí ³ìòí ìàø躳ð ç´´š àâ÷ èðäã óñ ýäëí³. Óñíà ¢ííü ¢íò³. Ýäë-àõóä, á³³öä îëçëõèí ò´ë³ä ³ìòí õóäãàñ óñ àâíà. Óóäã óñèã Ýëñò³ñ ç´´í³ ýñ ãèš áóëãèí óñ õóëäš àâíà. Îäà áîëõëà ñåë³íä îðñí ñ³í ÷èíðò³ óñèã ýäëš áîëõìí. Ìàø躳ð ç´´š àâõä ´´ðõí áîëàä, ì´œãí áàºàð ºàðºãäõíü ìåäãäš³í³. Øèí³ñ ´ãõ ñ³í ÷èíðò³ óñíà ¢í ´´äë¢ëãäøãî, òåð êåâ³ðí ¢ëäõìí. Âîçíåñåíîâêä 700 øàõó ãåð-á¢ë á³³í³, 2500 ê¢í á³³ðøëí³. ѳí ÷èíðò³ óñí îðñíü ýíòí èê ÷èíðò³ éîâäë áîëšàõíü ì´í, òåã³ä èèì îëí ê¢í á³³äã ñåë³í óëì ´ðãš³ä ´ñ³ä á³³õíü ëàâòà.
²ìòí³ êåñãíü ñåë³íä ëåâîêóìñê óñí îðõ ãèš ýñ èòêš³ñìí. Áîëâ òîñõëòûí ê´äëìø ýêëš³ñèã ¢çõë³ðí óðäê òîîëâðàí ñîëüâ. Òèèã³ä óñíà ñóðâëší ýäëâðò îðóëãäñí éîâäë òàœº÷èí ºàðäâð ò³âñí ê¢ñëä³í ê¢ðäãèí, ïðîãðàìì ¢¢ëäš³õèí òóñêàð èë ãåð÷ëš³í³.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Ñåíòÿáðü ñàðèí 6-ä òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ ²ð³ñ³í Öóòõëœ ñóœºâðèí êîìèññèí ãåø¢í Íèêîëàé Ëåâè÷åâëà õàðºâ. "Òà ìàíà òàœº÷óð èê ÷èíðò³ êåðã³ð èðâò, ìàíà èðãíì¢ä Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) äåïóòàòíðèã ñóœºõ, èðã÷ òàâí šèëä òàœº÷ ÿìàðàí äåëãðëò àâõèíü éè뺚 àâõ. Äåïóòàòíðèí êàíäèäàòíð ÷èãí ýâð³ííü èðã÷ ê´äëìøèí èê ÷èíðèíü ìåäš³í³. Ñóœºâðèí ´ìí èðëºí áåëäâðèí ê´äëìøèã óëì äèãò³-äàðàòàºàð á¢ðòêõ àðº òàíä ¢¢ä³š³í³, òàœº÷èí êîìèññèí ê´äë³÷íðò ÷èãí èê óðìä ´ã÷³í³", - ãèš Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ ꢢíäâðèã ýêëâ.
- Ïðåçèäåíòèí ñóœºâðèí õ´´í îðí-íóòãèí ðåãèîíìóäò ÷èãí êàäðìóäûí ðîòàö áîëšàíà, òåð òîîä Êðàñíîÿðñê êðàéä áîëí Àìóðñê îáëàñòüä ðåãèîíà òîëºà÷, Òâåðñêîé îáëàñòüä á³³ðí Õ¢¢âèí äåïóòàòíð ñóœºãäõ, ýí ðåãèîíìóäò áè áàñ á¢ðòêëºí³ ê´äëìø ê¢ö³š³í³â, - ãèš Íèêîëàé Ëåâè÷åâ òåìäãëâ. Òåð òîîä ìàíà òàœº÷ä ñóœºâðò áåëäâð ÿºš êåãäš³õèíü ÖÈÊ-èí ãåø¢í áàñ õ³ë³â, îíö äèã-äàðàºàð ó÷àñòêèí ñóœºâðèí êîìèññüò ³ìòíä óðäàñíü áþëëåòåíüñ ÿºš ´ã÷³õèíü á¢ðòêâ. Ìåê-òàõ êåëºí áîëõ ç´â óãà ãèš ê¢íäò³ ãèè÷ òåìäãëâ.
Òàœº÷àð éîâëºíà êåìä ßøêóëèí áîëí Ëàãàíÿ ðàéîäò îðš, òåíä öóãèíü äèãò³-äàðàòàºàð ñóœºâðò áåëäñèíü Íèêîëàé Ëåâè÷åâ òåìäãëâ. Ó÷àñòêóä ýëåêòðîê¢÷³ð ÿºš òåòêãäñèíü, èíâàëèä óëñèí ò´ë³ ïàíäóñìóä òîñõãäñèíü ýí áàñ õ³ë³š, êîìèññüì¢äèí òîâ÷ëã÷ õóðãò îðëöâ.
Éèðä³í ðåãèîíà ñóœºâðèã ºîëëã÷äàí òàœº÷ òåòêõ ç´âò³, òåã³ä áà÷ì öóã ò´ð³ð áèäí Àëåêñåé Îðëîâëà ꢢíäâèäí ãèš ê¢íäò³ ãèè÷ òåìäãëâ. Õàðºëòûí éîâóäò Íèêîëàé Ëåâè÷åâ ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíòèí ñóœºâðèã äèãò³-äàðàòàºàð á¢ðä³ñí³ ò´ë³ îðí-íóòãèí ÖÈÊ-èí àõëà÷èí Õàíëòûí ªàøãèã Àëåêñåé Îðëîâä á³ð¢ëš ´ãâ. Ýíòí íàìàã ê¢íäëëºí³ áîëí íàíä èòêëºí³ ñ³í òåìäã áîëšàíà ãèš Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ õ³ð¢ºèí ¢ãä³í òåìäãëâ. Ñóœºâð äèãò³-äàðàòàºàð, çàêàã ýâäëºí óãàºàð, ¢íí-÷èê êåâ³ð, àäìèíèñòðàöèí äàðëò óãàºàð äàâõ ãèš òàœº÷èí ºàðäà÷ áîëñí äååð³í èòê¢ëš³í³â. Ìàíà òàœº÷èí ñóœºâðèí êîìèññüì¢ä ÷èãí äààâðàí ìåäš³í³.
Óðäê öóã ñóœºâð òàœº÷ä äèãò³-òàãòàºàð äàâñìí, ýí ñóœºâð ÷èãí óëì á¢ðä³ìšò³, äèãò³-äàðàòà áîëòõà ãèš ê¢íäò³ ãèè÷ òîîëâðàí êåëâ. Òàœº÷èí Òîëºà÷èí ä´œã³ð öóã òåðððèòîðèàëüí êîìèññüì¢ä âèäåîõ³ë³âðèí òåõíèê³ð òåòêãäâ, òåð¢í³ ò´ë³ ê¢íäò³ ãèè÷ õàíëòàí ´ðãâ.

Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Øèäð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëä (Ïàðëàìåíòä) ïåíñüò óäë óãà ºàðõ óëñò ñîöèàëüí ëüãîò îëçëëºèã õàäºëëºíà òóñê çàêàíà ò´ñâ îðóëš ´ãâ. Òàœº÷èí Òîëºà÷èí îðóëšàõ çàêàíà ò´ñâ 6-÷ õóðàëòûí Òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí ò¢ð¢í ñåññüò ñåíòÿáðü ñàðèí 24-ä õ³ë³ãäõìí. Êåëõä, ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíò ïåíñèîíí ðåôîðìèí òóñêàð îðí-íóòãèí óëñò êåñí Äóóäâðòàí ðåãèîíàëüí éîñíà îðãàíìóä á³³ðí ïåíñèîíåðì¢äò ñîöèàëüí òåòêâðèí õàëõä áèéñíü íåìð ëüãîò áàòëš ÷àäšàíà ãèš êåëñìí. Ôåäåðàëüí çàêàí îäà ÷èãí áàòëãäàä óãà áîëâ ÷èãí Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ ðåãèîíàëüí çàêàäò ñîëüâð îðóëëºíà ñåäâ³ð òàòâ. ¥öêëä¢ð Õàëüìã Òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî, íåãäã÷ âèöå-ñïèêåð Ñàãëàð Áàêèíîâà áîëí ñîöèàëüí êîìèòåòèí àõëà÷, ÊàëìÃÓ-í ðåêòîð Áàäìà Ñàëàåâ ýí çàêàíà ò´ñâèí òóñêàð óõàí-òîîëâðàðí õóâàëöš, À.Îðëîâèí ñåäâ³ðèí òóñêàð êåëš ´ãâ.
- Ïåíñèîíí ðåôîðìèí ò´ð í³ðí áîëí ÷èíðò³ ò´ð áîëšàíà, òåã³ä ÷èãí ³ìòí³ ñîöèàëüí òåòêâðèí ÷èíð ÿñðóëõèí ò´ë³ òàœº÷èí Òîëºà÷ çàêàíà ò´ñâ îðóëñí á³³í³. Òåð¢íä 55 íàñ 碢ñí ꢢêä óëñèí áîëí 60 ê¢ðñí çàëó óëñèí ò´ë³ óðäê êåâ³ðí ÆÊÕ-í òóñëìšèí ºàðóã äàœöàëºíà, ìåäèöèíñê òóñëìš ê¢ðãëºí³ áîëí ê´ëãí-ê¢÷³ð ´œã³ð éîâëºíà ëüãîòûã ¢ëä³õèí òóñêàð êåëãäš³í³. Òåð ìåò òàœº÷èí ê¢÷-ê´ëñí³ âåòåðàíìóäûí ñîöèàëüí õàðñëòûí, ïåíñüò ýðò ºàðñí óëñèã ê´äëìø³ð òåòêëºí³ ò´ðì¢ä ýí çàêàíà ò´ñâä áàñ áàòëãäñí á³³í³, - ãèš Àíàòîëèé Âàñèëüåâè÷ êåëâ.
Ñàãëàð Áàêèíîâàí êåëñ³ð, ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíò ýâð³ííü Äóóäâðòàí ïåíñüò óäë óãà ºàðõ óëñèí òóñêàð îíö êåëâ, òåã³ä ôåäåðàëüí áîëí ìàíà òàœº÷èí çàêàíä 55 íàñ ê¢ðñí ꢢêä óëñèí áîëí 60 ê¢ðñí çàëó óëñèí ñîöèàëüí òåòêâðèí òóñò ñîëüâð îðóëãäõìí. ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíò ìàíà ñåäâ³ðèã ä´œíñèã òåìäãëõ êåðò³. Èðõ šèë³ñ àâí ñåë³í³ ìóíèöèïàëüí á¢ðä³öñò ºó÷ øàõó šèëä³í ê´äëñí óëñò ôåäåðàëüí áþäæåò³ñ äåìèí 촜㠴ãëºí³ òóñò ñîëüâð îðóëãäõìí. 2019 šèëèí ÿíâàðü ñàðàñ àâí ê´äëìø óãà óëñ ïåíñüò ýðò ºàðñí ò´ë³ä³í 11200 àðñëœ àâäã áîëõìí, òåð ìåò ñåë³í ºàçðò ê´äëñí óëñ íåìð ì´œã àâõ.
Õàëüìã Òàœº÷ä 35 áîëí 40 šèëä³í ê´äëñí óëñèí ñîöèàëüí òåòêâðèí òóñò áàñ ñîëüâð îðóëãäõìí ãèš Áàäì Ñàëàåâ òåìäãëâ. Òàœº÷èí ê¢÷-ê´ëñí³ âåòåðàíìóäûí ñîöèàëüí òåòêâðèí ëüãîòìóä á³³ðí áþäæåò³ñ äàœöàãäõ ç´âò³.

ÄÎΊÀÍ Íàòàëüÿ

¥öêëä¢ð “Êàëìûêèÿ” ðåñïóáëèêàíñê 糜ãëëºí³ àãåíòñòâä Îðí-íóòãèí Õ¢¢âèí äåïóòàò Ðèôàò Øàéõóòäèíîâëà õàðºëò áîëâ. Õàëüìãò ÿìàðàí ê¢ñëò³º³ð èðñí³ííü òóñêàð êåëš, òàœº÷èí òóñê òîîëâðàí ìåä¢ëš, îëíä 糜ãëëºí³ ýâ-àðºñèí ýë÷íðèí ñóðâðìóäò õ³ð¢ ´ãâ.
- Ýí ´äðì¢äò òàœº÷èí ðàéîä ýðãš, ³ìòíë³ õà𺚠ꢢíäâ. Õàëüìãò öàºàí ñåäêëò³ óëñ á³³í³. Òðîèöê ñåë³íä áè÷êä¢äèí øèí ñàäò îäâ. Éèð ñ³í êåö-òààëòà ñàä ãèš òåìäãëõ êåðãò³. Îðí-íóòãèí èê áàëºñäò òèèì áè÷êä¢äèí ó÷ðåæäåíüñ õîâð áîëõ Òåð ìåò "Îéðàò-Àðåíà" ñïîðòèâí êîìïëåêñ íàìàã ´âð¢ëâ. Óðäíü Õàëüìãò õîéð ä³êš èðë³â. Òåã³ä òàíà ºàçðò ñ³í õ¢âðëòñ ó÷ðšàõèí, á³³äë ÿñðšàõèí òåìäã¢ä ¢çš áîëõìí.
***
Òåð ´äðèí áèéäíü òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ ²ð³ñ³í Îðí-íóòãèí Õ¢¢âèí äåïóòàò Ðèôàò Øàéõóòäèíîâëà õàðºâ. Ýäí òàœº÷ä ñóœºâðò áåëäâð êåëºí³ êåì ÿºš äàâšàõèí òóñêàð ꢢíäâ. Ýí äààâðòà êåìèí éîâóäò ç´â-éîñ ýâäñí éîâäëìóä òåìäãëãäñí óãà ãèš êåëõ êåðãò³. Öóã ïàðòüñèí ýë÷íð ýâð³ííü ç´â³í îëçëš, òàœº÷èí ³ìòíë³ õàðºš, ýâð³ííü ïðîãðàììñëà òàíüëäóëš ÷àäâ.
Ðèôàò Øàéõóòäèíîâ Õàëüìãò ÿºš ãèè÷ëñí³ òóñêàð óõàí-òîîëâðàðí õóâàëöâ. Öààðàíäíü ÷èãí òàœº÷ëà áàò çàëºëäà á³ðš, í´êöš ¢¢ëäõ á³³õ ñàíàºàí ìåä¢ëâ. Ñóœºâðò áåëäâðèí êåì òàœº÷ä òîãòóíàð äàâšàõèíü òåìäãëâ. Íîîëäàí-ö¢¢ãëä³í óãàºàð îëí ç¢ñí ïàðòüñèí ýë÷íð - äåïóòàòíðèí êàíäèäàòíð õàðøëò óãàºàð îëí ³ìòíë³ õàðºš, ýâð³ííü ïðîãðàììèí òóñêàð ö³³ëºš, ýâð³ ïàðòèí ò´ë³ äóóºàí ´ãòí ãèš ³ìòíä äóóäâð êåõ àðºòà áîëâ. Ñóœºâð áîëñí ´äð ³ìòí óõàºàí òóœºàºàä, ýâð³ ñ³í äóðàðí ñåäêëë³íü èðëöš³õ äåïóòàòûí êàíäèäàòûí ò´ë³ äóóºàí ´ãõìí.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Ìàíà òàœº÷ä áèëãò³ áè÷êä¢äò òåõíèêèí áîëí åñòåñòâåíí-íîìèí ã¢í ìåäðë ´ãëºí³ šèñ³í äåëãðëò àâàä éîâíà. Èííîâàöèîíí øêîëìóä, ëèöåéì¢ä ´ðã³ð ¢¢ëäš³í³. Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí íîìòíð áîëõëà áè÷êä¢äèí ñàäàñ àâí ê´â¢ä-ꢢêäèã òåõíèêèí äåëê³ä îðóëš, òåäíä ýñâ³ð, ôèçèê³ð, õèìèé³ð áîëí ðîáîòîòåõíèê³ð, íàíü ÷èãí ïðåäìåòì¢ä³ð ã¢í ìåäðë ´ãõ³ð ñåäš³í³.
Òåð êåðãò ñåíòÿáðèí 7-ä Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòèí ìåäëä Ýëñòèí Ëåðìîíòîâèí íåðò³ óóëüíöä áè÷êä¢äèí óíèâåðñèòåò øèíð¢ëãäñí õîéð äàâõð ãåðò ñåêãäâ. Ýíä øèí ëàáîðàòîðüìóä áîëí áè÷êä¢äèí áèëãèíü õóðöäóëëºíà öóã ñ³í òààë á³³í³. Øèí óíèâåðñèòåò ñåêëºí³ îí÷òà áàéðëà Õàëüìã ÃÓ-í íîìòíðèã áîëí ýê-ýöêíðèã òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³š, áèëãò³ áè÷êä¢ä òàœº÷èí ãåðëò³ èðã÷ òåòêòõ³ ãèâ.

Îïåð-ìþçèêëèí ïðåìüåð
Áàñ ýí ´äð õàëüìã óëñèã ê¢÷³ð í¢¢ëºñí³ 75 šèëèí ´´íä íåð³äš Ýëñòä "Áóéñëºí áîëí áîñõìš" ãèäã áóìáèí ´´ð "Õàëüìã ꢢêí" ("Êàëìû÷êà") ãèäã îïåð-ìþçèêëèí ïðåìüåð áîëâ. Ýí¢ã òàœº÷èí íåðò³ êîìïîçèòîð Àðêàäèé Ìàíäæèåâ ¢¢ä³ñìí. Äóó÷íðèã áîëí îðêåñòðèã, öóã îðëöà÷íðèã ñîéëûí îí÷òà ýí éîâäëëà òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³š, òåð ºóíäëòà ´´í áè÷³ ìàðòãäòõà, îðí-íóòãèí öóã êåëí-óëñèí èíüãëëò áàòðàä éîâòõà ãèš êåëâ.

Ìàíà 糜ã÷

¥öêëä¢ð òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí ñ¢¢ðèí èê çàëä "Ãàçïðîì ãàçîðàñïðåäåëåíèå Ýëèñòà" àêöèîíåðí Íèèö³í³ 50 šèëèí ´´íä áîëí ãàçèí õàëõèí ê´äë³÷íðèí ¥äðò íåð³äãäñí áàéðèí õóðã áîëâ. Òåð¢íä Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ, òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî, "Ãàçïðîì ãàçîðàñïðåäåëåíèå Ðîñòîâ-íà-Äîíó" ÏÀÎ-í ãåíåðàëüíûé äèðåêòîð Âëàäèìèð Ðåâåíêî, Ýëñò áàëºñíà àäìèíèñòðàöèí òîëºà÷ Îêîí Íîõàøêèåâ, ìèíèñòåðñòâñèí-âåäîìñòâñèí ºàðäà÷íð, ÐÌÎ-ñèí òîëºà÷íð áîëí îòðàñëèí âåòåðàíìóä îðëöâ.
Áàéðèí õóðãèí ýêëö³ð òàœº÷ä ãàçèí îòðàñëèí äåëãðëòèí áîëí ýíäðê ¢¢ëäâðèí òóñê ôèëüì ¢ç¢ëãäâ, òåð¢íä âåòåðàíìóä òîäëâðìóäàðí õóâàëöâ. Ýíäð ìàíà òàœº÷ä ãàçèí îòðàñëüä 600 ê¢í ê´äëš³í³, òàœº÷èí ðàéîä öóºàð ãàçàð òåòêãäñí á³³í³.
Àëåêñåé Îðëîâ ïðåäïðèÿòèí ê´äë³÷íðèã áîëí âåòåðàíìóäûã îí÷òà ´´íë³ é´ð³š, õîë 1968 šèëä õîòë áàëºñíà ³ìòí³ ãåðì¢äò ãàç îðóëãäñèã ñ³³í³ð òîäëíàâ ãèâ. Ýíäð áîëõëà ìàíà òàœº÷èí õîë ñåë³äò ãàç ê¢ðâ, óäë óãà Êóìñêîé, Îêòÿáðüñêèé áîëí Áåëîîçåðíîå ñåë³äò áàñ ³ìòí³ ãåðì¢äò äóëàí áîëõ. Ýíòí èê ê¢ö³ìš ãèš òàœº÷èí Òîëºà÷ òåìäãëâ. Îòðàñëèí äåëãðëòä ò³âö³í îðóëñí óëñèí òóñêàð êåëõë³ðí Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ îëí šèëä³í "Êàëìãàç" ïðåäïðèÿòèã ºàðäš éîâñí Áàéêñ Óìåðîâèí à÷-òóñèí òóñêàð îíö êåëâ. Ýí ê¢¢í³ ºàðäâðò ìàíà òàœº÷èí ñåë³äèã ãàçàð òåòêëºí³ äààâðòà êåðã ê¢ö³ìšò³º³ð ê¢ö³ãäñìí.
Îí÷òà ´´íë³ èðëö¢ë³ä ïðåäïðèÿòèí äåëãðëòä èê à÷-òóñàí îðóëñí, îëí šèëä³í ¢íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äëš éîâõ óëñèã òàœº÷èí Òîëºà÷èí Õàíëòûí áè÷ã³ð, "Ãàçïðîì" ÏÀÎ-í, Ýëñò áàëºñíà àäìèíèñòðàöèí Ê¢íäëëºí³ ºàøãóäàð à÷ëâ. À÷ëâð àâñí óëñ äóíä Õàðèòîíîâèõí³ ´ðê-á¢ë ò³³ç äååð ºàðâ. Âàñèëèé Ãðèãîðüåâè÷ Ñåðãåé ê´â¢ò³º³í óò òîîäàí õàìäàí 70 šèëä³í ãàçèí îòðàñëüä ê´äëš³í³. Ýäí³ ´ðê-á¢ëä ´œãò³ òåëåâèçîð á³ð¢ëš ´ããäâ. Áàéðèí õóðãò îðëöà÷íðò òàœº÷èí à÷òà àðòèñòê Äàíàðà Øàëõàíîâà õàëüìã äó íåð³äâ, "Âåñíóøêè" àíñàìáëèí áè÷êä¢ä áèèëâ. "Ãàçïðîì ãàçîðàñïðåäåëåíèå Ýëèñòà" ÀÎ-í ê¢ö³ã÷ äèðåêòîð Àëè Ñèäàêîâèí ò´ðñêí ºàçðàñ, Êàðà÷àåâî-×åðêåññê Ðåñïóáëèê³ñ, îëí-³ìòí³ áèèºèí àíñàìáëü èðñíü áàéðòà áîëâ.
Ìàíà 糜ã÷

1994 šèëä Èòàëèí á³³ðí ꢢã Ìàóðî Ïðîñïåðèã Ñàõàðà ê´ä³ ºàçðò îëš àâ÷. Òåíä ºàœ õàëóíä éèñí ´äðò³í á³³ñí áèéíü çàëó ³ìä ¢ëäñíü ´â³ðö éîâäë. Ìàóðî ìàðàôîíñê 㢢ëºíä îðëöñí á³³š. Ýëñí ÷àœºàð ¢ë³ñí ó÷ðàð çàëó õààëºàñí õàšèº³ä, ò´´ð÷. Õîéð ´äð äàâõëà, óñíü ÷èëš. Ýí ñóäöàí êåð÷³ä, ³ìíä³í ê¢ðõ³ð ñåäâ. Áîëâ öîãöäíü óñí áຠáîëàä, öóñíü éèð øóëóºàð ´òêðš. Òåã³ä ýí ³ìä ¢ëäâ. Éèñí ´äð äàâñíà õ´´í ñïîðòñìåíèã í¢¢äë ´ðê-á¢ë îëš àâ÷. Òåð öàãò ýí óõàí-ñåã³í óãà á³³š, ç´â³ð ýöš, 18 êèëîãðàìì ãååš.

Ç´â³ð ´íäð óëñ äåëê³ä á³³í³. Äàâñí çóí šèëä Êðàñíîêóòñê áàëºñíä (Õàðüêîâñê îáëàñòü) á³³ñí Ëèçà Ëûñêî ìåë ´ñ³ä éîâñìí. Àðâí çóðºàí íàñòàäàí ýí ´íäðò³í 226 ºàð ìåòð áîëâ, öîãöíü 128 êèëîãðàìì òàòâ. Èê óëñ äàëà õîò ýäëí³ ãèš öóºàð òîîëíà. Áîëâ Ëèçà òèèì áèø áèë³, éèðèí óëñëà ³äë õîò óóäìí, öàãëàíü óíòäìí. Çàœ-á³ðöíü éèðèí óëñàñ áàñ éèëºðäãî á³³ñìí. Ýöêíü ´œãðñí³ õ´´í àâºíü ýí¢ã õ³ë³š àñðâ. Ê¢¢êí àâºòàºàí ²ð³ñ³ áîëí ºàçàäûí îðí-íóòãóä ò´ã³ë³ä çóóëü÷ëâ. Ëèçà ñ³³õí, óõàòà áèë³. Çóóëü÷ëñí êåìä ýí íåìø, àíãëü êåë äàñâ, îëí äóíäûí ñóðºóëü-ýðäì ò´ãñ³â. Ãåðìàíüä ýí¢ã íåð ºàðñí ïðîôåññîð Ðóäîëüô Âèðõîâ øèíšëš õ³ë³ñìí. Ê¢¢êí ä³ê³ä ÷èãí 57 ñàíòèìåòðò ´ñõ ãèš ýì÷ òààš êåëš. Áîëâ öààðàíäíü þí áîëñèíü ê¢í ìåäõø.

Õ¢ ñàëüêí Ðåíå Òðóòàã (Ãåðìàíü) ºàçðàñ 240 ìåòðò ´ðãñìí. Äàðóíü 12 ìèíóò äàâñíà õ´´í ýí¢ã á³³õ ãåðò³ñíü óóšìä, 18 äóóíàä áóó뺚. Ýí çåòêðò³ éîâäëàñ èøò³, ꢢêä ê¢í íåã ÷èê³í, öóã ¢ñ³í ãååš, ºàðàí õàìõëš, äàëà øàâ àâ÷. "Ýí éîâäë ãåíòêí áîëâ, òåã³ä ýíòí íàíä 碢äí áîëš ìåäãäâ. Íàìàã êàìåð öîêš àâ÷àëà, ãåíòêí íàìàã þìí äååãø³í òåœãð¢ð ´ðãâ. Öóã áèéì áàëü÷ã, îëí ç¢ñí ìîää íàìàã öîêâ. ijê³ä áàðóí ÷èêì èê³ð ´âäâ, ýíòí òàñðñí á³³š. Íàìàã þìí ìåë äååãø³í ´ðã³ä á³³â, áè óõàí-ñå㳺³í ãååâ¢â",- ãèš Ðåíå áîëüíèöàñ ºàðõëàðí (1997 šèëèí ìàé ñàðèí 27) ³ìòíä êåëñìí.
Òèèãõä ïîëèöèí 糜ãëñ³ð, îêðóãä íàíü íåã ÷èãí ê¢í õ¢ ñàëüêíä øàâ àâñí óãà. Óðäíü ýí îðí-íóòãò ´â³ðö éîâäëìóä ó÷ðñí á³³š. 1984 šèëä Ôðàíêôóðò - íà - Ìàéíå áàëºñíà ´´ð (Ãåðìàíü) õ¢ ñàëüêí 64 ñóðºóëü÷èã òåœãð¢ð ´ðãš. Áîëâ òåäíèã ýð¢ë-ìåíä ¢ë䳚, õ¢ ñàëüêí ñóðºóëü÷íðèã àâñí ºàçðàñíü óóšìä, 100 ìåòðò áóó뺚.