Ýíäð õàëüìã óëñèí èê áàéð áîëšàíà. Ýííü Çóëûí ´äð. Êåñã çóí šèëèí òóðøàðò ýí áàéðèã ìàíà ´âêíð òåìäãëš éîâíà. Òóóšèí, øàšíà, ñîéëûí èê ÷èíðò³ ýí áàéð õàëüìã óëñèí šèðºëä ÿìàðàí ÷èãí ê¢íä á³³äë ó÷ðñí áèéíü òåìäãëãäš éîâñèíü òîäëûé. Òèèã³ä Ñèâðèí òóóâðèí ê¢íä àðâí ºóðâí šèëä ÷èãí õàëüìãóä ýí ´äð çóëàí ´ðã³ä, ö³³º³í ÷àíàä, áîîðöãàí øàðàä, äååš ´ðã³ä, áóðõíäàí ì´ðãš éîâñìí. Îðšàõ øèí šèëä ò´ðñêí ºàçðòàí ê¢ð÷, Çóëàí êåõ ñåäêë³í ç¢ðêíä³í á³ðš, ê¢í áîëºí ì´ðãš³ñíü, öàã äàâàä ê¢ö³ä á³³â.
Îäà Õàëüìã Òàœº÷ä Çóëûí ´äð ñ³í ´äð ãèš çàðëãäàä, ³ìòí àìðàä, õóðëä îäàä, áàéðèí ´äð³í ´´ðõí ³ìòíë³, ¢ð-´œãò³º³í äàâóëš ÷àäõ àðº ó÷ðšàíà. Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâèí dzðëã³ð ýí ´äð èèã³ä àìðëºíà ´äð áîëšàíà. ¥ð¢í ýðò³ñ àâí ³ìòí³ ãåðì¢äò ꢜø¢ ¢íð ºàðºš, áîîðöãàí øàðàä, áóðõíäàí äååš ´ðã³ä, çàëüâðàä, Çóëûí ´äðèã òîñöõàâ.
Õàìãèí äóðòà ýí áàéðò öóãòàí èê ýðò³ñíü áåëäí³. Öóòõëœ õóðëä áîëñí èê ì´ðã¢ëì¢äò îðëöàä, ³ìòí íàñàí óòäóëàä, ´´ðõí óëñèííü àìóëœ-ìåíä šèðºëèí ò´ë³ çàëüâðâ. Øèí šèëèí áàéð ãèš òåìäãëäã ýí ´äðèí ´ìí ³ìòí šèëèí òóðøàðò êåñí òîîòàí àøëàä, îðšàõ šèëä³í êåõ êåðã³í òåìäãëš àâíà. Äàâšàõ šèë êåñã ñîíüí òîîòàðí îí÷òà áîëâ, ê¢í áîëºíà, ´ðê-á¢ë áîëºíà šèðºëä ÷èãí áàéðòà îëí éîâäë ó÷ðñíü ëàâòà. Íîõà šèëò³ óëñèí šèë ºàðàä, ªàõà šèëò³ óëñèí šèë îðšàíà. Ýí ´äð ê¢í áîëºí íàñíäàí íåã šèë íåìí³. Òåã³ä öóã õàëüìã óëñ ò´ðñí ´äð³í äåãö òåìäãëäã ´äð áîëš ýí áàéð áàòðâ.
Øàšíà àâúÿñàð ýí ´äð Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìä áîëäã èê ì´ðã¢ëä ³ìòí èðš îðëöíà. Ýí ´äð òàœº÷èí öóã õóðëìóäò ì´ðã¢ëì¢ä áîëš, Èê ì´ðã¢ëèí õ´´í õóðëûí ´ìíê òàëâœä öóãòàí õàëüìã ö³-áîîðöãàð òîîãäàä, êåí-íåã³í îðšàõ šèëë³ é´ð³í³.
Êåëõ³ñ, êåç³í³ñ àâí òîãòñí àâúÿñàð Çóëûí ´äð ꢢêä óëñ íåã íàñèã íåìí³, çàëó óëñ òàâ õîíàä, Šèëèí Ýçí í¢¢ñí³ äàðó íàñàí íåìí³. Àñõí ò¢ð¢í îää ºàðñí öàãëà ãåðèí ýçí ꢢêä ê¢í ´ðê-á¢ëèí ê¢í áîëºíà íàñíà òîîºàð ºîë ê庳ä, öä ò³â³ä áåëäñí ºîëìóäò ºàë îðóëàä, ºàçà ºà𺚠øàòàíà. ¥ðê-á¢ëèí, ꢢêä-ê´â¢äèí, à÷íð-çååíðèí õ´â-êèøãèí ò´ë³ çàëüâðíà. Éèðèíä³í Çóëûí ´äð ´ðê-á¢ëèí áàéð áîëäìí. Øàšíà õàëõàð öóã àâúÿñèã ê¢ö³º³ä, ³ìòí ààâ-ýýš³ðí, ýê-ýöê³ðí, ýñ ãèš íàñòà óëñàð íàñàí é´ð³ëºõ³ð ãèè÷ä èðí³. "Ê¢í àõòà, äåâë çàõòà" ãèñí êåç³íê ¢ëã¢ðèí ñóðºìšèí ÷èíð èèã³ä öóã õàëüìãóä íàñàí àâäã ´äðë³ éèð ñ³³í³ð ¢çãäí³. ¡éíðèí õîîðíäê çàëºëäàã ýííü áàòëíà.
Çóëûí ´äð áàéðèí êîíöåðòä êåñãíü îäíà, ýí ´äð áîëšàõ "Õàëüìã ö³" ãèäã ìàðºàíä îðëöš àìðíà. Çóëûí áàéðèí ´äðèã òàœº÷èí öóã ñåë³ä³ð òåìäãëñí äååð³í ìîºëöã ºàçðèí êåñã á³³ðíä á³³õ õàëüìãóä òåìäãëš³í³. Ìîñêâàä, Ñàíêò-Ïåòåðáóðãä, ²ð³ñ³í íàíü ÷èãí áàëºñäò áîëí ðåãèîíìóäò á³³õ õàëüìãóä òåìäãëš³õèí òóñê 糜ã èð³ä á³³í³. Õàëüìãèí ä³³÷ òóóšèí òóóðìšòà Õîøóäà õóðëä ÷èãí èê ì´ðã¢ë áîëšàõíü áàñ èê ÷èíðò³ éîâäë. Àìåðèêä, Ãåðìàíüä, ×åõèéä, Êàíàäàä, Áåëüãèéä á³³õ õàëüìãóä ýí ´äð õàìäàí öóãëðàä, áîîðöãàí ê庳ä, ö³³º³í ÷àíàä, îðšàõ šèëä ýð¢ë-ìåíä á³³õèí òóñêàð çàëüâðš, ñåäêë³í ìåäëöš, áàéðàí äàâóëíà. Õàëüìã ê¢í áîëºí íàñàí àâäã ´äðèã òèèãš àëüä áîëâ÷í òåìäãëš, ÷èê ñåäêëò³º³ð, àìóëœ-ìåíä³í äóðäš, ªàõà šèëä³í óëàí çàëàòíð îðšàíà.

ŠÈЪËÈÍ Êåðìí

Êåç³í³ ìåä³ò óëñ èèãš êåëäã á³³ñìí: Áîãä Çóœêâà áóðõí ò´ð³ä, äååð³ñ áóóš èðñí ´äðèã Çóë ´äð ã躳ä, ñ³í ´äðò òîõðñí áîëäã. Çóëëà öóã õàëüìã ³ìòí èê-áè÷êí óãà äåãö íåã ´äð íàñ àâäã áîëš. Öóã õàëüìã óëñèí ºàðñí ´äðíü Çóë ´äð áîëš òîîëãääã. Íàñí äååð³í íåš³ä íàñ ýí ´äð íåìš àâíà.
Çóëûí ´ìí áåëäâð êåí³. Áîîðöã ´ìí àñõíäíü êåí³, ꢜø¢ ¢íð ºàðºäìí. Áîîðöãàð, êàìïàäü-áàëòàºàð äååš á³ðí³. Çóëûí ´ð¢í ãåðèí ýçí ꢢêä ê¢í ýðò áîñàä, õàëüìã ö³³º³í çàíäðóëš ÷àíàä, çóë ´ðã³ä, äååš á³ðõ éîñòà.
ijê³ä ø¢ò³í³ ´ìí çóë òàâëíà, ì´ðãí³. Öóºàð ´ðê-á¢ë³ðí øèð³ ýðãš ñóóºàä, áàéðèí ö³³º³í óóõ éîñòà. Øèð³ äååð õîò-õîë ýë³ä³ð ò³âäìí.Ýí ´äð ýëãí-ñàäàí, ìåä³ò³ óëñàí äóóäš, ö³ ´ã³ä ãèè÷ëäìí. Ýí ´äð ýëâã-äåëâã³ð ³ìòèã ãèè÷ëõë³, äàëä éîâñí ³ìòí èäñí-óóñí áîëäã. Èðš³õ šèë áàéðòà-áàõòà áîëäã.
Çóëûí àñõí íàñíà çóë á³ðäìí. Õàòóºàð ýëäñí ºóéðàð íàñíà ö´ãö êåõ êåðãò³. Çóëûí ºîëûíü é´ðêã³ð êåäìí. Ê¢í áîëºíà íàñíà òîîºàð é´ðêã òîîëš àâàä, äååðíü õîéð-ºóðâí é´ðêã íåì³ä, õàìäíü á³ð³ä, äååðê ¢ç¢ðèíü ê´âœã³ð ºóðâ ä³êš îðàõ êåðãò³. É´ðêã îðàëºèã ìåä³ò³ óëñèí íàñíà ºîëàñ ýêëš áåëääìí. Äàðóíü íààäêñèíü íàñíà ºîë (é´ðêã) îðàíà.
Á¢ð¢ëèí ãåã³í òàñðõëà, òåœãðò îää ºàðõëà, òåð íàñíà ö´ãö³í ø¢ò³í³ ´ìí øèð³ äååð ò³â³ä, ãåðë ´ãäìí. Òåð ñààìä öóºàð òàâëñí íàñíà çóëäàí ì´ðã³ä, íàñàí àâäã. Ê¢í áîëºíä íåð³äš ò³âñí ºîëíü öóºàð äåãö á´êäìí áèø. ¡ëäñí ºîëìóäíü àðºóë, ¢ìñ óíºàëãî àâ÷ õàÿä, ºóéðèíü ýëä³ä, òààâàä øàðàä, ´ðê-á¢ë äîòðàí õóâàºàä èääìí.
¥ËÜÇ²Í Ñîôüÿí
"Õàëüìã óëñèí
àâúÿñìóä"
ãèäã äåãòð³ñ

Õàëüìã óëñò äàëà àúÿñìóä á³³í³. Ýäí äóíä "Íàñ óòäóëëºí" ãèäã àâúÿñ îí÷òà îðìàí ýçëí³.
Çóë ´äð íàñ àâäã. Õàëüìãàºàð àðâí ºóðâí šèëò³ ê´â¢í³ òóñêàð èèãš êåëäã: "Ýí ê´â¢í šèë äååð³í á³³í³". Çàëó ê¢í íàñàí šèëíü îðõàñ ´ìí óòäóëäìí. Ê¢¢êä ê¢í áîëõëà öîë áîëëãî Çóëûí ´ìí ýñ óòäóëñí áîëõëà, ýí áàéðèí õ´´í óòäóëš ÷àäšàíà.
13, 25, 37, 49, 61, 73 íàñ 碢õ ³ìòí ýðê áèø íàñàí óòäóëõ ç´âò³. Šèëíü îðõèí ´ìí ãåëœä îäàä, íàñ óòäóëäã íîì óìøóëäã. 12 šèë áîëàä, äàðóê íàñí îðäã. Ãåëœ òàë íàñàí óòäóëõàð îäõëàðí ö³, òîñ, êàìïàäü-áàëòà àâ÷ îäõìí, ì´œã³ð á³ðö á³ðäìí, ø¢ò³íäíü ì´ðãäìí.
Íàñ óòäóëëºíà àâúÿñ íåã ä³êš ê¢ö³äìí. dzðì óëñ õîéð-ºóðâ ä³êš íàñàí óòäóëíà. Ýííü õàšºð éîâäë. dzðì óëñ íàñàí öàãòíü óòäóëñí áîëâ÷í šèëíü îðõëà ãåìòí³. Ê¢í áîëºíà öîãö-ìàõìóä ³äë áèø. Šèë îðšàíà ãèš ñåšäãî ³ìòíä, þìàð ò´ð êåäãî óëñò þìí áîëõø. Ýííü ñ³í ÷èãí áîëõ. Šèëòí îðñí öàãò áèé³í áàòàð á³ðõ êåðãò³. Ê¢¢í³ öîãö îðøàëëºíä îðëöäãî, ¢ê³ðèí ÿñíä îääãî ãèš êåç³í³ êåëäã á³³ñìí.
Óò íàñ íàñëõ ñåäêë á³³õë³, ê´ê òåœãðò ø¢òäã, øàð íàðíä ø¢òäã. ªàçð äååð þí áîëšàõèíü òåœãð õ³ë³š õàðäã áîëšàíà. Òåã³ä ê¢÷ð þìíëà ê¢í õàðºõëà, èèãš çàëüâðäã: "Òåœãð ´ðø³òõ³, õ³³ðõí". Ýí îð÷ëœ äååð øàð íàð ¢ç³ä á³³õë³, òåð¢í³ñ ¢ë¢ áàéð á³³õèé?
"Ê¢¢í³ íàñíä äàëà õóâöí õàðø áîëäìí", - ãèš õàëüìãóä êåëäã á³³ñìí. Ê¢í áîëºíä òîîòà õóâöí á³³õ éîñòà.Òî-òîìš óãà äàëà õóâö áèéä³í õóëäš àâäìí áèø. Éèðèíä³í àâàä õ³ë³õë³, ꢢíä ¢ë¢ þìí òóñ áîëäãî. Þí áîëâ÷í òîîòà áîëäìí.
Îíüäèí ä´ðâí öàãò ýýš-ààâàí ê¢íäëš, ´âêíð³í ìàðòëãî ýäíä³í äååš ´ðãš, ºàçð-óñíäàí ì´ðãäìí. Áèé³í ´ñêñí ýê-ýöê³í ºóíäàëãî, àõ-䢢º³í ìàðòëãî, êåðãò³ öàãòíü íåã-íåãíä³í í´êä áîëš éîâäìí. Áèé³í ÷èê³ð á³ðš, ³ìòíä ñ³ êåš, äàœãèí òóñëõëà, ê¢¢í³ íàñíü óò áîëäìí.

Êåç³í-êåç³í³ñ àâí ìë êåëòíðò Çóë èðõë³, íàñàí óòäóëäã àâúÿñ á³³í³. Îäà ê¢ðòë ìàíà ìåä³òíð ýí àâúÿñ ê¢ö³š, ꢢêäò³í äàñõš éîâíà. Õóðëä ëàìíð, ãåëœã¢ä íàñ óòäóëëºíà íîì óìøíà. Øèøëœ ê¢í áîëºíä šèë ÿìàðàí áîëõèíü, ÿìàðàí õàðø ´äðì¢ä õàðºõèíü, íèëõä ÿìàðàí íåð ´ãõèíü, íàíü ÷èãí òîîò ëàìíð, ãåëœã¢ä êåëš ´ãí³.
Ýí šèëèí äåêàáðü ñàðèí õîéðò öóºàð Çóëûí áàéðàí òåìäãëõèâäí. ªàõà šèë îðšàíà. "Çóë èðâ³, Çóë èðâ³", - ã躳ä ñ³³õí äóóíà àéñ ñîœñãäõ. ¥ðê-á¢ë áîëºí ýí ´äð çóëàí ´ðã³ä, îëí Äååäñò³í ì´ðãõ. Öàã ÿìàðàí ê¢íä áîëâ÷í, öóºàð áàéðàí òåìäãëõ. Çóëûí áàéð - Øèí šèëèí áàéð. Øèí šèë³ñ öóºàð ñ³í þì ê¢ë³í³, á³³äë-šèðºë ÿñðõ ãèš ê¢í áîëºí í³³ëí³. Öóºàð çóäàñ àìóëœ, àþë óãà ºàð÷, ê¢í áîëºíà ñàíñí óõàí-ñåäêëíü, ò³âñí ò´ðíü öàãòàí ê¢öš, êåí ÷èãí ê¢í êåç³÷í ýð¢ë-ìåíä á³³òõ³ ãèš çàëüâðõìí. Çóëûí áàéðèí òóñêàð ìåäñ³ðí õóâàëöš, ÿºš Çóëàí òåìäãëõ³ð á³³õ³í ëàãàíÿõí êåëš³í³.
ÍÀÄÁÈÒ² Áîñÿ, 83-òà ìåä³ò:
- Çóëàí šèë áîëºí õóó÷í öàãà àâúÿñàð òîñíàâ. Ýí šèë ÷èãí ãåðò³í çóëàí ´ðã³ä, õàì-õîøà á³³äã ìåä³òíð³í äóóäàä, çóëûí ö³-áîîðöãàð òîîõ ñàíàòàâ. Èê ê´â¢í³ì šèë îðšàíà. Òåð ìåò à÷ ê´â¢í Ñåð¸æà ªàõà šèëò³, áàñ šèëíü îðšàíà. Šè÷íðì Ïåòÿ, Òîëÿ, Ìèëàíà áàñ ªàõà šèëò³. Õóðëä îäàä, ýäí³ šèëèíü óòäóëõ êåðãò³. ijê³ä áîëõëà, ýí ´äð ýäí ãèè÷ä èðõ. Íàñàí é´ð³õ³ð šèë áîëºí ýí ´äð ꢢêäì íàíóð èðöõ³í³. Àñõíäíü îää ºàðõëà, áèäí íàñàí ºàðºíàâèäí. ªóðâ ä³êš ýðã³ä, çàëüâðàä, ãåð¢ðí îðàä, áóðõíäàí ì´ðãí³âèäí. Èðõ šèë š´´ëí áîëòõà, îëí ³ìòí íè-íåãí, ä³í-äàšã óãà, àìóëœ-ìåíä á³³òõ³ ãèš çàëüâðíàâ. Çóëûí ´äð äóëàí áîëòõà ãèš ê¢ë³š³í³â.
Î×ÐÀ Åêàòåðèíà, 79-ò³ ìåä³ò:
- Çóëàí ñ³³í³ð òîñõ êåðãò³. Èðõ šèë - ªàõà šèë. Íàñàí àâõ ´äð èðòë èê áåëäâð êåäã, ´´ê-òîñàí, ¢ñí-ìàõàí, ´âñí³ ºîëàí, ºóéðàí áåëääã. Íåã ´äð ´ìí ¢ðí-ñàäíàííü íàñíà òîîºàð ´âñí³ ºîë êåš îðàºàä, çóëûí ö´ãöä õàòõíàâ, Ö´ãöä øàð òîñ ê庳ä, ñ³³í³ð ºîëìóäûã èâòð¢ëäã. Çóë ´äð ¢ñò³-òîñòà ö³³º³í ÷àíàä, íåâ÷êí áîîðöãàí ê庳ä, ãåðò³í çóëàí ´ðã³ä, áóðõíäàí äååš³í íåð³ä³ä, ¢ðí-ñàäíàííü íàñèíü é´ð³í³â. Éèðèí ýí ´äð èê í³ð-íààä, øóóãà òàòäãî. Ãåðò³í, ´ðê-á¢ëä³í Çóëàí êåš áîëšàíà. Çóë êåç³í-êåç³í³ñ íààðàí êåš éîâñí õàëüìãóäûí éèð èê áàéðòà ñ³í ´äð. Òåã³ä ÷èãí Çóœêâà ãåã³íä³í öóãòàí çàëüâðàä ì´ðãäã.
Ìàíà òàœº÷ ÷èãí îëíà õîðìàä áàãòš, ñ³í-ñ³³õí á³³õ áîëòõà. ߺâ ÷èãí ýâð³ êåëí óëñèí áàéðàí êå糜ê àâúÿñàð òîñõ ç´âò³âèäí. Îðšàõ ªàõà šèëë³ íåã ºàçðà óëñèã é´ð³š³í³â. Èðõ šèëä õ´âò³ šèðºë ýäëõèã, ýâò³ áîëí öàºàí ñåäêëò³, êåðãíü ê¢ö³ìšò³ áîëõèã äóðäšàíàâ.
Ê¢íäò³ óìøà÷íð! Çóëûí ´äðë³ ´ðê-á¢ëò³º³í, ýëãí-ñàäòàºàí áàéðòà-áàõòàºàð Øèí šèë³í òîñš, Çóëàí êåš, àìóëœ ìåíä, õ´â-êèøãò³ šè𺚠éîâõèã îëí Äååäñ, Îêí Òåœãð ´ðø³òõ³!
Àâñí íàñíòí ´ëç³ò³ öàºàí õààëºòà áîëòõà, áèéñòí óò íàñòà, áàò êèøãò³ áîëòí, - ãèš öóãòàºèòí ³ð¢í öàºàí ñåäêë³ñí é´ð³š³í³â.
Î×ÐÀ Àâäîòüÿ,
Õàëüìã Òàœº÷èí à÷òà áàãø,
"Õàëüìãàºàð êåëòí" êëóáèí ºàðäà÷

Õàëüìã ºàçðò îëí êåëí óëñ íè-íåãí á³³öõ³í³. Ýäí öóºàð íåã-íåãí³ííü àâúÿñ-çàœøàëàí ìåäí³, íåã-íåãí³ííü ñîéëàí ê¢íäë³ä, òåâ÷³ä á³³í³. Êåëí óëñèí õîîðíäê èíüãëëò šèë èðâ³ñ áàòðíà. Êåëõä, ìàíà òàœº÷ä õîéð êåëí óëñ íåãä¢ëñí ´ðê-á¢ëì¢ä ÷èãí á³³í³. Ýäí êåëí-óëñèí çàœøàëàð á³³í³, ꢢêäò³í ÷èê ñóðºìš ´ãí³, áàñ ò´ðñêí êåë³í ìåäòõ³ ãèš øóííà. Èèì ´ðê-á¢ëì¢äèí íåãíü - Êîðíååâèõí³ ´ðê-á¢ë. Õàëüìã çàëó Ãåííàäèé Êîðíååâ õàñã ꢢêí Àëèÿ Áåêìóðàòîâàëà êåñã šèë õîîðàí òàíüëäàä, ´ðê³í ´íä³ëºñìí.

Áàðàñ ºàðñí ýí äåãòðèã óìø÷àºàä, ê´ãøí áàãøèí êåëñí ¢ãì¢ä óõàíäì îðâ. ij³í³ñ îëí šèë óðä ìàíà áàãø áè÷êí ê´â¢í á³³ñí öàãòàí õóðëä áîëäã èê ì´ðã¢ëì¢äò ´ðê-á¢ë³ðí îääã öàãèã òîäëëà. Íîìèã ñîœñš, áè÷êä¢ä óäàí ñóóš ÷àäëãî, áîñàä ê´íäð³ä á³³äã. dzðìä³í àëüä á³³õ³í ìàðòàä, ýäí àëüâëäã á³³š. Õóðëûí ãåëœ òåäíèã ºàðàðàí çàœºäàä, òàã÷ã á³³òí ãèñí äîêúÿ ´ãäã á³³š.
ij³í³ ê¢íä šèëì¢äò ³ìòí áó äààõàðí öåðãò ìîðäõä ìàíà áàãø òåäí³ çåðãë³íä Ò´ðñê³í õàðñõàð ºàðñìí. ij³ëä³í³ õààëºä êåä¢ çîâëœ òåð ¢çâ. Òåðíü áàºäàä, á³ð³íä òóñàä, ê¢÷ð çîâëœëà õàðºñí áîëäã. Áîëâ öàãòàí þì ìåääãî ãåíí öàãòàí õóðëä èðš, ì´ðã¢ëä îðšàñíü, òåíä îëí áóðõä ¢çš, ýê-ýöê³í äàõš ì´ðãš³ñ³í ìàðòëãî, çàëüâðš éîâñíü òåð¢íä òóñëñí áîëõ. ²ìä-ìåíä òåð ä³³í³ñ èðâ, êåñã ñóðºóëü÷íðèã ñó𺚠šèðºëèí õààëºä îðóëâ. Íîìèí ê¢÷í òèèì áîëäãš ãèš ñàíãäíà.
Öàã äàâàä, êåñãíü ñîëüãäàä, º³³ëãäñí òîîò ä³êí³ñ ìàíà šèðºëä ç´âò³ îðìàí îëâ. Øàšíà òóñêàð èëäíü êåëäã áîëàä, áóðõäàí õ³ð¢ ñóóõ îðìäíü îðóëš ì´ðãäã áîëâèäí. Õ¢âñõëò³ òåð öàãò òàðàñí õóðëàí ´ëã³ ¢éèí áàº÷óä îäà øèí³ñ áîñõšàíà.
Òåð Áàãøèí ñóðºóëü÷íðèí íåãíü ø¢ëã¢ä áè÷äã áîëàä, ò´ðñí ºàçð-óñíàííü òóñêàð îëí óëñò ìåä¢ëš éîâíà. Òåðíü - ²ð³ñ³í áè÷³÷íðèí Íèèö³í³ Õàëüìã ðåãèîíàëüí ³œãèí ãåø¢í, áè÷³÷ Íèêîëàé Ñåíÿåâè÷ Õàòóåâ. Îäà òåð¢í³ äàðàíè íåã äåãòð áàðàñ ºàðâ. "Õîéð ijðêèí åâ³ë" ãèš òåð íåð³äãäí³.
Äàâñí çóí šèëä Öàºàí Íóóðò Òàøè ãîìàíã ãèäã íåðò³ õóðë á³³ñí á³³š. Áèäí áè÷êíä³í òåð õóðëûí îðìèíü ¢çš éîâëàâèäí. Ñîâåòèí éîñíà öàãò áóðõí-øàšèã áóðóøàºàä, õóðëìóäûã óãà êåñí³ òóñêàð àõ ¢éèí óëñ êåëäã áèë³. Õóðëûã õàìõëš òàðàñíà õ´´í òåã 䢢ðã³ä, íîìòà öààñí ýðãíäêèã ö³³ëºš, íèñ÷ òàðš éîâñèíü òîäëõä ÷èãí ç¢ðêí èøêð³ä á³³í³. ªàøóòà òåð öàãò ç³ðì ³ìòí þìíàñ ³³ëãî áóðõäûã, íîìèã áóëòóëš àâàä õàäºëñí á³³ñìí. Òèèã³ä Öàºàí Íóóðèí õîéð áóðõíà òóñêàð ñîœñš éîâëàâèäí. Šèðºëä ó÷ðñí öóã ê¢íä - ê¢÷ð òîîòûã äààš ºàðõä ýäí³ åâ³ë ÷èãí ä´œ áîëñí áîëõ. ߺäã áîëâ÷í áóðõä á³³ñí ºàçðòàí èð³ä, ³ìòíä óðäê êåâ³ðí åâ³ë³í ê¢ðò³š éîâíà. Íèêîëàé Õàòóåâèí ïîýìèí íåãíü ìåë òåð ÷èíðò³ éîâäëûí òóñêàð êåëš³í³. "Õîéð ijðêèí åâ³ë". Òåð¢í³ñ ö´´êí ì´ð òàíà îíüãò òóñõàšàíàâèäí.
"Çóí šèë³ šèì õààëºäíü
Õîéð ijðêèí àäðóòà äàœøàòàš
Çîâëœ-áàéðèã ³äë äààš
Õàðœºó õàòó öàãòíü òóóð÷š
Õîéð ijðê ò¢œøš óóëüñìí
Õàðœºó òååãò ãååäð³ä îëäñìí.
Ýýì³ñíü öóñí ÷èèõòëš ºàðâ÷í,
Åâ³ë³í îëíä òóñõàš éîâñìí."
Ò¢¢ðâ³÷ Íèêîëàé Õàòóåâ ò´ðñêí êåë³í ñ³³í³ð ìåääãèíü ¢¢ä³âðì¢äíü ìåä¢ëí³. Òèèã÷ê³ä, áè÷êíä³í, àâºàñí ñîœñš éîâñí òîîòûã õàâëš àâàä, ÷ååšä³í õàäºëñèíü ïîýìñíü áîëí ø¢ëã¢äíü ìåä¢ëš³í³. Ø¢ëã¢äòíü áîëí ïîýìñòíü òåð ³ìòí áàãòš, õîîðíäàí ꢢíä³ä, ìàëàí õ³ë³º³ä, ¢ð-´œã³í á³³ñ³ðí òîîºàä, ꢢêä³í ´ñêš á³³ñí šèðºë ê¢¢í³ í¢äíä ¢çãäñí áîëíà. Õîòíà ³ìòí, òåäí³ êåëñí ¢ã, éîâäëíü óõàíä îðš, ìåë îäà ìàäíëà ꢢíäš³º³ä, óñàí ãåðò îðóëõàð, ìàëàí õ³ë³õ³ð ºàð÷ îäñí áîëíà. Òèèã³ä Íèêîëàé Ñåíÿåâè÷ áè÷ñí ¢¢ä³âðì¢äòíü Öàºàí Íóð ñåë³í, ´´ðíü éèñí äóóíàä á³³õ ×àðëàêò, òåð öàãà óëñ òîäëãäñàðí éèð ñîíüí. Ø¢ëã¢äíü áîëõëà, ¢çñí-ñîœññí òîîòàð 䢢ðœ, ¢ãèí äàðøëºíü ÷èãí ýâò³í òóñàä á³³í³. Šèðºëèí äàìøëòä êåëí³ áàéí ê´ðœ íåìãä³ä, ñåäêë àâëã÷ ¢¢ä³âðì¢ä ò´ðñìí.
Äåãòðèí ä³êí íåã îí÷íü - öàãèí á³³äëèã ¢çš, ´ñ÷-éîâõ áàº÷óä áè÷ñèíü ìåäòõ³ ã躳ä, ¢¢ä³âðì¢ä õîéð êåë³ð áàðëãäš. Îðñ êåëíä Íèêîëàéèí ø¢ëã¢äèã áîëí ïîýìñèã Âàñèëèé ×îíãîíîâ îð÷óëš. Çóðà÷ Ñòåïàí Áîòèåâèí çóðãóä ¢¢ä³âðì¢äèí ºîë ó÷ð-óòõèíü ìåäõä êåö¢ êåâ³ð òóñëšàíà. Äåãòðèí ªàäðèíü í¢ð õàëõèíü éèð òîîëâðòàºàð, óõàòàºàð Ñåðãåé Áàäåíäàåâ êååð¢ëš. Ýâð³ äåãòð³í Íèêîëàé Õàòóåâ Òàëòàõíà ³œãä³í íåð³äš³í³. Ýí ¢¢ä³âðì¢ä áàðàñ ºàð÷, îëí óëñèí îíüãò òóñõèí ò´ë³ òàëòàõíà ê´â¢ä À. Ëèäæèåâ, Á. Ñàíæèåâ, àõ-ä¢ õîéð Þ. áîëí Ì. Îæåëäûêîâèõí, Â. Äæèâèíîâ, Ì. ×ó÷èíîâ, Â. Ýíÿåâ, ä¢ ê¢¢êíü Êëàðà Ñåíÿåâíà ä´œã³í ê¢ðãñìí. ²œãèííü òóóšèã ø¢ëã¢äò áîëí ïîýìñò áóóëºàä, öóãòàä òåìäãò³ áîëºñí ø¢ëã÷ Íèêîëàé Õàòóåâèí ¢¢ä³ã÷ õààëºíü öàºàí áîëòõà!

Ãàëèíà ÕÅÉ×ÈÅÂÀ

¥öêëä¢ð, íîÿáðèí 27-ä, Ýëñòä "Êàëìûêèÿ" ÐÈÀ-í æóðíàëèñòíðò Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìèí àäìèíèñòðàòîð, ãåëœ Éîíòåí áðèôèíã ´ã³ä, Çóëûí èê áàéðèí ó÷ð-óòõèí òóñêàð êåë³ä, ýäí³ ñóðâðò õ³ð¢ ´ãâ.
- Çóëûí àºó èê áàéðèã áèäí ýí šèë äåêàáðèí 2-ëà òåìäãëš³í³âèäí. Ýí ´äð øèí šèë èðí³ ãèš ç³ðìñíü òîîëíà, áîëâ éîñíäàí áîëõëà, Çóëûí õ´´í 5 ´äð äàâõëà, Šèëèí ýçí ñîëüãäš øèí šèë èðí³. Çóë ´äðë³, ¢êð ñàðèí 25-ä, ìàíà àëäð áóðõí Çóœêâà ãåã³í ñ³³º³í õ³³š Áóðõí áîëñìí. Òèèã÷ê³ä ýí ´äð íàñ óòäóëíàâèäí, ýí êåðã-¢¢ëäâðò íåð³äñí 6 ì´ðã¢ë Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìä áîëñìí,- ãèš ê¢¢íäâð³í ê¢íäò³ Éîíòåí ãåëœ ýêëâ.
Òåð òîîä Öàºàí ä³ðêèí, Óøíèâèäæàÿ, Àìèòàþñ áóðõäûí ì´ðã¢ë áîëâ, ³ìòí îëàð òåð ì´ðã¢ëì¢äò èðöõ³â, òåã³ä àøòíü ìàíà òàœº÷ä Áóðõí Áàãøèí ñóðºàëü øèí³ñ äåëãðëò àâ÷ îëí ³ìòíä ò¢øã áîëšàíà, òåðíü ñ³í òåìäã ãèš Éîíòåí ãåëœ îíö òåìäãëâ. Òåã³ä òåð ì´ðã¢ëèí òîîã áèäí èêä¢ëš ÷èãí ÷àäšàíàâèäí. Òåð ì´ðã¢ëä íàñí óòäóëãäñí äååð³í, ìàíà šèðºëä ó÷ðäã îëí áîîìòã-ñààëòã óãà êåãäí³.
ªàõà áîëí Ìîºà šèëò³ óëñò ýí ì´ðã¢ë òóñòà áîëõíü ëàâòà. Éèðèí öóã óëñò èðõ šèë õ´â-êèøã, áàò ýð¢ë-ìåíä àâ÷ èðòõ³, ýäí ê´äëìø³í óëì ñ³í àøòàºàð ê¢ö³òõ³, ´ðê-á¢ëä³í áàò ò¢øã áîëòõà ã躳ä òèèì êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³ãäí³ ãèš Éîíòåí ãåëœ ö³³ëºâ. Öóã óëñèí ò´ë³ ñ³í ñåêäëò³ òóñòà êåðã³í ê¢ö³º³ä, ò¢ð¢-ç¢ä¢ë³ õàðºñí óëñò ä´œ áîëàä, à÷-òóñàí èêä¢ëõèí ò´ë³ áèäí íàñàí óòäóëšàíàâèäí ãèš ñàíõ êåðãò³.
Áàñ ýí ´äð ñ³³º³í õ³³ñí ýëãí-ñàäíà ò´ë³ é´ð³ë àâíà, íîÿáðèí 30-ä òèèì ì´ðã¢ëä îðëöš áîëšàíà. Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìä äåêàáðèí 2-ò 9 ÷àñëà Çóëûí èê áàéðò íåð³äñí ì´ðã¢ë áîëõìí, Çóœêâà ãåã³íä á³ðö á³ð¢ëãäõ, ä³ê³ä ¢äèí õ´´í 14 ÷àñàñ àâí áàñ îëí ç¢ñí ÷èíðò³ ì´ðã¢ë ê¢ö³ãäõ, íîì óìøãäõ, ò¢¢í³ õ´´í ´ðãñí çóëàí ºàçà ºàðºàä ³ìòí õóðëûí á³³øœãèã ýðãš éîâõ.
Îäà ñåë³äèí, ðàéîäûí ³ìòí ìàíà òàë èðš íîì óìøòí ãèš ñóðíà, áèäí ýðê áèø òåäí òàë ºàð÷ éîâíàâèäí, òåã³ä öóã ðàéîä ãèëò³ ýðãí³âèäí ãèš Éîíòåí ãåëœ êåëâ. ²³äðõíä ÷èãí äåêàáðèí íåã øèíä Ñåâåðíàÿ óóëüíö, 12, õàéãàð á³³õ "Þëèÿ" êàôåä áàñ Çóëûí ´äðò íåð³äñí ì´ðã¢ë áîëõìí. Òåð¢í³ õ´´í õàëüìã óëñèí õàìãèí õóó÷í Õîøóäà õóðëä Çóœêâà ãåã³íä íåð³äñí íîì óìøëºí áîëõìí, ä³ê³ä ³ìòí õóðëûí ãåð ýðã³ä éîâõìí.
ijê³ä íàñ òîîëëºíà òóñêàð êåëõ³ð ñåäë³â ãèš Éîíòåí ãåëœ îíö òåìäãëâ. Îäà ê¢í 20 íàñ 碢õë³, Çóëûí ´äðë³ 21 íàñòà áîëíà ãèš êåëí³, áîëâ òåðòí íåâ÷ê áóðó òîîëâð. Áîëâ õàëüìã óëñ Šèëèí ýçí³ òîîºàð íàñèíü òîîëíà. ¡ëã¢ðíü, ¢êð ñàðä Íîõà šèë á³³ñí áîëõëà, Çóëûí õ´´í òàâí ´äð äàâõëà Šèëèí ýçí ÷èãí ñîëüãäíà, ªàõà šèë èðí³, òåã³ä çóëûí êåìë³ ê¢í õàëüìãàºàð 21 íàñòà á³³ñí áîëõëà, çóëûí õ´´í áàñ šèë íåìí³, ìàíà ¢ëã¢ðò òåð õ´ðò³ çàëó 21 íàñíäàí ä³ê³ä íåã šèë íåì³ä, 22-òà áîëõ ç´âò³. Òåã³ä òåð Çóëûí öä ´âñí³ 22 éîçóðèã ò³âõìí áîëšàíà.
Òèèì àâúÿñèã áàº÷óä ìåäõ ç´âò³. Áîëâ ýí ñ³í ´äðë³ ³ðê-÷àºð óóäìí áèø, íîì óìøàä, é´ð³ë êåë³ä, õîò-õîîëàí ýäë³ä á³³õìí. Ê¢í ñ³í ñåäêë³ñí êåëñí é´ð³ë èê ê¢÷ò³ áîëíà, òåã³ä ýí ´äð íåã-íåãíä³í áàò ýð¢ë-ìåíä, õ´â-êèøã, óò íàñ äóðäõìí. Ýí ´äð òàíà êåñí ñ³í êåðãèí òóñíü ì蜺í õîëâàíä èêäí³, ìó þì êåõìí áèø.
ijê³ä Éîíòåí ãåëœ æóðíàëèñòíðèí ñóðâðìóäò õ³ð¢ ´ãâ. ¡ëã¢ðíü, îäà Õîøóäà õóðëä ëàì óãà, áîëâ Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìèí ëàìíð òåíä íîì óìøíà. Òèèãš öàã èðâ³ñ ýí îíö ÷èíðò³ õóðëûí ¢¢ëäâð ´ñ³ä-´ðãš³ä á³³õíü ëàâòà.
Õóðëä þ àâ÷ èðš áîëõ ãèñí ñóðâðò Éîíòåí ãåëœ èèì õ³ð¢ ´ãâ. ²ðê àâ÷ èð³ä êåðã óãà, øèêð-áàëòà, öàºàí è䳺³ð á³ðö á³ðòí, òåð òîîòûã õóðëûí ëàìíð Çóëûí õ´´í ìåä³ò³, ãåìò³-øàëòãòà óëñèí èíòåðíàòä, èíâàëèäì¢äò ´ãí³.
Äàðóê ªàõà šèë òîãòóðòà, ñ³í šèë áîëõìí. Òåð òîîä ñåë³í³ ýäë-àõóä èê òóñàí ê¢ðãõìí. Ýâð³ øèí êåðã³í ýêëõèí, èê òóñòà þì ê¢ö³õèí ò´ë³ ýí šèëèã îëçëõ êåðãò³, ýí šèë àâñí óðìä öààðàíäíü ÷èãí îëçòà-òóñòà áîëàä á³³õìí. Šèëèí ýçí ñîëüãäñíà õ´´í øèí šèë èðí³ ãèš ìàíà ´âêíð ìåë ÷èê³ð øèèäñìí. Áîëâ òàëäàí ºàçðìóäò Öàºàí ñàðëà øèí šèë³í òåìäãëí³, éèðä³í òåð áàéðèã òåìäãëäã 10 áîëçã á³³í³, îëí ç¢ñí íîìàð øèí šèë ýâð³ êåâ³ð éèëºãäí³.
Òåð ìåò äåêàáðèí 19-ä Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìä øàší ëàìä íåð³ä³ä íàñ óòäóëëºíà ïóäæàí êåðã-¢¢ëäâð êåí³, òåð¢íä öóã óëñ îðëöš ÷àäšàíà. Ýäí òåð ´äð ê¢ðòë íåã ñàðèí ýðãöä ñ³í ñåäêëò³ êåðã ê¢ö³š, ãåðò³í çóëàí ´ðãš á³³õ ç´âò³, òèèãõë³ ê¢í áîëºíà áîëí á¢êëä³í öóã õàëüìã óëñèí çàÿñí çàÿíü ÷èêðš á³³äë-šèðºë ÿñðõìí áîëšàíà ãèš Éîíòåí ëàì ö³³ëºâ.
Ê¢í áîëºí áèéä³í Öàºàí ijðêèí áîëí íàñ óòäóëäã íàíü ÷èãí áóðõíà íîì óìøš, íàñàí óòäóëš ÷àäšàíà, òåðíü óëì òóñòà áîëõìí. Òåã³ä ê¢í áîëºíèã óò íàñòà, áàò êèøãò³ áîëš á³³òí ãèš é´ð³š³í³âèäí.

Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

¥öêëä¢ð, íîÿáðü ñàðèí 27-ä, áè÷êä¢äèí ¢¢ä³ëòèí òàœº÷èí Öóòõëœä ²ð³ñ³í áè÷êä¢äèí íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõèí 100 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí áàéðèí ñ¢¢ð áîëâ. Êåðã-¢¢ëäâðò òàœº÷èí ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí íîìèí ìèíèñòð Í.Ìàíöàåâ, áè÷êä¢äèí íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí îðãàíèçàöñèí ºàðäà÷íð, ñóðºóëü-ýðäìèí çàëëòûí àõëà÷íð áîëí ñïåöèàëèñòíð, íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí áàãøíð áîëí ýí õàëõèí âåòåðàíìóä îðëöâ. Òåð ìåò ýäíèã áàéðëàíü é´ð³õ³ð îëí õàëõèí ìèíèñòåðñòâñèí ýë÷íð èðâ.
Êåðã-¢¢ëäâð ýêëõèí ´ìí ²ð³ñ³í áîëí Õàëüìã Òàœº÷èí áè÷êä¢äèí ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõ á¢ðä³ëºí³ áîëí ´ð㚢ëëºí³ òóóšèí òóñê ôèëüì îëíà îíüãò òóñõàãäâ. Ýêí àâãòàí êè÷³ëèí õ´´í ꢢêäë³ á¢ðä³äã ê´äëìø ýííü ´äã³ öàãèí íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõèí óë-ñ¢¢ðíü áîëšàíà. Óðäê öàãò ò¢ð¢ë³ä êðóæîêóä, êëóáìóä á¢ð䳺³ä, ꢢêäèã ÿìð íåã êåðã ò´ð³ð ñîíüìñóëäã á³³ñìí. Õàìãèí ò¢ð¢íä éèðòìš õàðëºíà ò´ð³ð áè÷êä¢äèí êðóæîêóä ¢¢ëääã á³³ñìí. Õ´´ííü óéí íàòóðàëèñòíðèí áîëí òåõíè÷åñê êåðã-ò´ðèí ñòàíöñ ýêëš ¢¢ëä³ä, äåëãðëò àâñìí. Ñîâåòèí öàãò àâèàìîäåëèðîâàíÿ, ðàäèîòåõíèêèí áîëí çóðã öîêëºíà êðóæîêóäò áè÷êä¢ä îëàð îðäã á³³ñìí. Òåð ìåò ýêîëîãî-áèîëîãè÷åñê, êðàåâåä÷åñê, òóðèñòè÷åñê ç´ð¢ëëòñ ´ðãšñìí.
Ìàíà òàœº÷ä ÷èãí Ñîâåòèí éîñí òîãòñíà õ´´í áè÷êä¢äèí ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõèã á¢ðä³ëºí³ áîëí äåëãð¢ëëºí³ ò´ðì¢äò îíüãàí òóñõàäã áîëâ. Òåð öàãàñ êåñã õ¢âðëòñ áîëí øèíðëòñ ó÷ðñìí. Òåð áèéíü áè÷êä¢äèí íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõ öààðàíäíü äåëãðš, ´ñ÷-´ðãšš éîâíà. ¥äã³ öàãò òàœº÷ä 40 ºàð íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíü ¢¢ëäš³í³. Òèèã³ð³í 14 ì蜺 øàõó 5-18-ò³ ꢢêä-ê´â¢ä îðš, áèéä³í òààñòà êåðã-¢¢ë³ð ñîíüìñš, áèëã³í ´ð㚢뚳í³. Íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõä ã¢í ìåäðëò³, ´´ä³í ìåðãšëòò³, áè÷êä¢äë³ ýýëò³ ñïåöèàëèñòíð ê´äëš³í³. Ýäí ꢢêä-ê´â¢äèí áèëãèíü èëäê³ä, öààðàíäíü äåëãð¢ëí³. Ýäí³ íèë÷³ð áè÷êä¢ä ê´ãšìèí, õóäîæåñòâåíí ¢¢ä³ëòèí, óðí ºàðèí ýðäìèí,òóðèñòè÷åñê, ýêîëîãî-áèîëîãè÷åñê, ñïîðòûí, áîëí íàíü ÷èãí îëí ç¢ñí ÷èãí õàëõàð ìåäðë àâ÷, ýâ-àðº äàñ÷, äàìøëò àâ÷, ñ³í ìåäðëò³, ÷èê ñóðºìšòà, áèëãò³ óëñ áîëš ´ñ÷³í³.
Áè÷êä¢äèí íåìð-ñóðºóëü ýðäìèí õàëõèí îí÷òà ´´íä íåð³äãäñí ñ¢¢ðèã ìèíèñòð Íèêîëàé Ìàíöàåâ ñåêš, ¢ã êåëš, ýí õàëõèí âåòåðàíìóäûã áîëí áàãøíðèã é´ð³š, ýäíä õàíëòàí ´ðãâ. Ýí õàëõä ê´äëš³õ óëñ èê ÷èíðò³, òåìäãò³ ê´äëìø ê¢ö³š³í³ ãèš òåìäãëâ. Ýäí³ íèë÷³ð ìàíà ꢢêä-ê´â¢ä îëí ç¢ñí ç´ð¢ëëòèí êåðã-¢¢ë³ð ñîíüìñš, òàœº÷èí, öóã³ð³ñ³í áîëí íàðò-äåëê³í ÷èãí ìàðºàñò îí÷ðíà. Ýííü ꢢêäò óðìä ´ã÷³í³, èðã÷ä³í ýäí ñåäâ³ðò³, øóíìºà, òàœº÷äàí áîëí îðí-íóòãòàí òóñàí ê¢ðãš, à÷òà, òîîìñðòà óëñ áîëõíü ëàâòà.
Ìàíà òàœº÷èí ºàðäâð áè÷êä¢äèí íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõèí ò´ðì¢ä õàºëš, êåç³ä ÷èãí ä´œíí³. Íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíüñèí ÿñâð êåõ áîëí ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê ê´ðœíü áàòðóëõ àðº îëíà. Êåëõä, Ýëñòä óäëãî ÿñâðèí ê´äëìø êåñí³ õ´´í áè÷êä¢äèí ¢¢ä³ëòèí Á³³øœ ñåêãäõ. Ýí êåðãò 65 ñàé àðñëœ ºàðºãäâ. Òåð ìåò 7 ñàé àðñëœãà øèí îáîðóäîâàíÿð òåòêãäš³í³. Ì蜺í ꢢêä áè÷êä¢äèí ¢¢ä³ëòèí Á³³øœä èðš, ñóë öàãàí òóñòàºàð äàâóëš ÷àäõìí. Øèäð Èê Áóóðë ïîñåëêä áè÷êä¢äèí ¢¢ä³ëòèí øèí öóòõëœ òîñõãäàä, ýäëâðò îðóëãäâ. Èðõ šèëä Ýëñòä áè÷êä¢äèí ò´ë³ êâàíòîðèóì ñåêãäõ: ôåäåðàëüí áþäæåò³ñ éèëºãäõ ì´œã³ð îáîðóäîâàíü õóëäš àâãäàä, íîìèí-òåõíè÷åñê öóòõëœãóä á¢ðä³ãäõìí. Òàœº÷ çóã á³³ð éè뺚 ´ãõìí. Ñèòè ÷åññò á³³ð éè뺚 ´ãõìí ãèš çóðàëšàíà.
Äàðóê šèëä Òðîèöêîå ñåë³íä øèí øêîë ýêë³ä òîñõãäõìí. ijê³ä áîëõëà ôåäåðàëüí áþäæåò³ñ áè÷êä¢äèí ñàäìóä áîëí ñåë³í³ íåã øêîë òîñõõèí ò´ë³ ì´œãí éèëºãäõìí.
²ð³ñ³í ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí íîìèí ìèíèñòðèí óõàí-ñàíàºàð, èðã÷ä³í ìóíèöèïàëüí îðãàíìóäûí ìåäëä á³³õ ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíüñèã ðåãèîíàëüí ìåäëä îðóëõàð ñåäš³í³. Òèèãõë³ òàœº÷èí ñóðºóëü-ýðäìèí ìèíèñòåðñòâ ýí ó÷ðåæäåíüñèã ì´œã³ð òåòêëºí³ õàëõàð ä´œíš ÷àäõìí. Ýííü ñ³í íèë÷³í ê¢ðãõìí ãèâ.
Êåðã-¢¢ëäâðèí éîâóäò Íèêîëàé Ìàíöàåâ íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõèí ê´äë³÷íðèã áîëí âåòåðàíìóäûã áàéðèí á³³äëä ´´ä³í à÷ëâðìóäàð à÷ëš, áåëã¢ä á³ð¢ëš ´ãâ. Íåìð ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíüñò îðäã ꢢêä áàñ êåðã-¢¢ëäâðò îðëöš, áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëš, ³ìòíä áàéð ¢¢ä³â.

Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

¥öêëä¢ð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ ÁຠĴðâä³ ðàéîíä ê´äëìø÷ êåðã³ð îäâ. Òåíä êàïèòàëüí ÿñâðèí õ´´í ðàéîíà öóòõëœ ÁຠĴðâä ñåë³í³ "Þáèëåéíûé" ãèäã ñîéëûí Ãåð ÿñâðèí õ´´í áàéðèí á³³äëä ñåêãäâ. Áàéðèí êåðã-¢¢ëäâðò òàœº÷èí ñîéëûí áîëí òóðèçìèí ìèíèñòð Õîíãîð Ýëüáèêîâ îðëöâ.
Áàºä´ðâä³õí ê¢íäò³ ãèè÷íðèã øèíð¢ëãäñí ñîéëûí Ãåðò äó-áè躳ðí òîñ÷, áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëâ. Èê Áóõñ, Õàíàòà, Òóíäóòîâî áîëí Ïëîäîâèòîå ñåë³äèí ñîéëûí ãåðì¢ä áîëí ðàéîíà áè÷êä¢äèí ê´ãšìèí øêîë ¢¢ëäâðèííü òóñê º³³õ¢ë áåëäš ãèè÷íðèí îíüãò òóñõàâ. "Ðîäíûå íàïåâû", "Òååãèí àéñ", "Õàðàäà" ãèäã êîëëåêòèâñ áàéðèí êåðãò îðëöõàð èðñí ãèè÷íðèã áîëí á³³ðí óëñèã õàëüìã-îðñ äó äóóëàä, äîìáð öîêàä øóóãàòàºàð òîñâ.
Äàðóíü áàéðèí õóðã ýêëâ, öóºàð øèíð¢ëãäñí ñ³³õí çàëä îðš ñóóâ. Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³ëèí ¢ã êåë³ä, ö´´êí šèë õîîðàí íóðàä óíšàõ ñîéëûí Ãåð øèíð¢ëãäñíü èê áàé𠢢䳚³í³ ãèâ. "Äîðàñ ´ñ÷ éîâõ áè÷êä¢ä èèì ñ³í òààëä øêîëûí õ´´í áèëã-ýðäì³í äåëãð¢ëš ÷àäõìí. Îäà ýíä ðàéîíà áîëí ñåë³í³ êåðã-¢¢ëäâðì¢ä äàâóëãäõ, ³ìòí³ áàéðàð ýí ãåð 䢢ðõíü ëàâòà",- ãèš Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ êåëâ.
Òàœº÷èí Ñîéëûí áîëí òóðèçìèí ìèíèñòð Õ.Ýëüáèêîâ ñåë³í³ ³ìòèã öàºàí ñåäêë³ñí é´ð³š, ýí šèë ìàííà òàœº÷ä 12 ñåë³í³ ñîéëûí ãåð ÿñãäâ, óäë óãà ¡ñòèí ðàéîíà ¡ñò áîëí Öåëèíí ðàéîíà Òðîèöêîå ñåë³íä áàñ êàïèòàëüí ÿñâðèí õ´´í ñîéëûí ãåðì¢ä ñåêãäõìí ãèâ. Øèíð¢ëãäñí ñîéëûí Ãåð ñåë³í³ äåëãðëòä òóñëõ, á³³ðí ³ìòèã õàìöóëõ ãèš äààâðòà ºàðäà÷ é´ð³ëèí ¢ãä³í òåìäãëâ.
ÁຠĴðâä ñåë³í³ ìóíèöèïàëüí á¢ðä³öèí òîëºà÷èí ¢¢ëèã öàã çóóð äààšàõ Åâãåíèé Ýðäíèåâ áîëí ÐÌÎ-í òîëºà÷ Ñàðàíã Ëèäæèåâ îáúåêòèí êàïèòàëüí ÿñâðò ä´œ-òóñàí ê¢ðãñí áîëí øóíìºàºàð îðëöñí óëñò Õàíëòûí áè÷ã¢ä á³ð¢ëš ´ãâ. Ñîéëûí ãåðèí ìåäëä ¢¢ëääã êîëëåêòèâñ áîëí Êåëí-óëñèí îðêåñòð ñ³³õí êîíöåðò ¢ç¢ëš, öóãëðñí ³ìòí³ ÷èêí³ õóšð õàœºàâ.
Êåëõä, ñîéëûí Ãåð 1978 šèëä ýäëâðò îðóëãäñìí, òåð öàãàñ àâí êàïèòàëüí ÿñâð ýíä êåãä³ä óãà áèë³. Ñåë³í ºàçðèí äåëãðëòèí ôåäåðàëüí ïðîãðàììàð ýíä ðåêîíñòðóêö êåëºíä 10 ñàé øàõó àðñëœ éèëºãäñìí, "Òåïëî-Ýêñïåðò" ãèäã ÎÎÎ ÿñâðèí ê´äëìøèã ê¢ö³â. Ñîéëûí Ãåðèí äèðåêòîð Âåðà Ìóêàáåíîâàí êåëñ³ð, ýíä óñíà ñóðâëší îðóëãäâ, õóâöàí ñîëüäã íåìð á³³ðí òîñõãäâ, øàì óãëš ò³âãäâ, êàáèíåòì¢äò ñ³í òààë òîãòàãäâ, òåðçì¢ä ñîëüãäâ, ó÷ðåæäåíÿ ýðãíäê ºàçð áàñ øèíð¢ëãäâ, ýíä áè÷êä¢ä íààääã ïëîùàäê îäà á³³í³. Ñîéëûí Ãåðèí ìåäëä 15 íåãäëò ¢¢ëäí³, òåð¢íä 200 øàõó ê¢í îðíà. Òåìäãëõ³ñ, 2009 šèëä ²ð³ñ³í ñîéëûí ìèíèñòð Àâäååâ íààðàí èðñí³ õ´´í ýäíä êèíîïðîåêòîð éè뺚 ´ããäñìí, òåã³ä îäà ôèëüì ¢ç¢ëõ òààë á³³í³.
Ýí ´äð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ "Äåðáåòû" ãèäã ñïîðòèâí çàë îäš õ³ë³â. Ýí îáúåêò á³³ðí óëñèí ì´œã³ð òîñõãäñìí, óò òîîäàí 4 ñàé àðñëœ îëíà ä´œã³ð öóãëóëãäñìí. Îäà ýíä ñåë³í³ ê´â¢ä ñóë á´ê á³ðëä³í³ áîëí áîêñèí ñåêöä ´œã³ð îðíà, ýäíèã ÑÑÑÐ-èí à÷òà òðåíåð Ñåðãåé Ìîíêóðîâ áîëí Àëåêñåé Ãîðÿåâ äàñõíà.
Ðàéîíà àäìèíèñòðàöä áîëñí õàðºëòä ÁຠĴðâä³ ÐÌÎ-í òîëºà÷ Ñàðàíã Ëèäæèåâ òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâä ñîöèàëüí-ýêîíîìè÷åñê á³³äëèí òóñêàð 糜ãë³ä, ñîöèàëüí îáúåêòñèí ¢¢ëäâðèí, îëíà ìàëûí ¢âëçëºí³ éîâóäûí òóñêàð òîîöàºàí ´ãâ. Õàìãèí ò¢ð¢íä ðàéîíà òîëºà÷ ñîéëûí Ãåðò êàïèòàëüí ÿñâð êåëºí³ ò´ð õàºëëºíä ä´œ-òóñàí ê¢ðãñíä Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ä õàíëòàí ´ðãâ. Òåìäãëõ³ñ, îäà ðàéîíä šàëâèí ´ðí óãà, ¢âëèí äóëàëëºíà êåìä öóã ó÷ðåæäåíüñ áåëí á³³í³, îëíà ìàë á¢ðí-á¢òí ¢âëçõèí ò´ë³ êåðãò³ õîò áàñ á³³í³. Ðàéîíà ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ó÷ðåæäåíüñ ¢¢ëäš³í³, òåíä öóã êåðãò³ ñïåöèàëèñòð á³³í³. Ðàéîíà áîëüíèöä àâòîíîìí êîòåëüí óãëš ò³âëºí³ ò´ð õàºëõ êåðãò³ ãèš Ñ.Ëèäæèåâ êåëñíä òàœº÷èí òîëºà÷ ä´œã³í ê¢ðãõ ¢ã³í ´ãâ. Ðàéîíà õîë ñåë³äò ìîäóëüí ÔÀÏ óãëš ò³âëºí³ ò´ðèã áàñ õàºëõ êåðãò³ ãèš À.Îðëîâ êåë³ä, êåðãò³ öààñàí áåëäòí ãèâ.
Òåð ´äðèí áèéäíü òàœº÷èí Òîëºà÷ ðàéîíà öóòõëœ ñåë³íä øèíð¢ëãäñí õààëºñ õ³ë³â, Òóíäóòîâî ñåë³íä îäâ. Ýí šèë ÁຠĴðâä ñåë³íä Äèèëâðèí 40 šèëèí ´´íèí, Ê.Ìàðêñèí íåðò³ óóëüíöñèí áîëí 2-÷ ìèêðîðàéîíà õààëºñèí ÿñâð ê¢ö³ãäâ. Á³³ðí õààëºñèã ÿñëºíä òàœº÷èí áþäæåò³ñ 10 ñàé àðñëœ, ðàéîíà áþäæåò³ñ áîëõëà 2073,910 ì蜺í àðñëœ éèëºãäñìí. Òóíäóòîâî ñåë³í³ á³³ðí ꢢêä ê¢í Èðèíà Êíûðøàí ñåäâ³ð³ð ýíä ³ð¢í ÷îíš ýêë³ä òîñõšàíà. Îäà ýíä ÷îíšèí óë òîñõãäñí á³³í³. Òåð ìåò Òóíäóòîâî ñåë³íä ýí çóíàð àðòåçèàíñê óñ áóðºóäëºíà ê´äëìø ê¢ö³ãäâ, óäë óãà òåð¢ã ýäëâðò îðóëõìí. Ýí¢ã³ðí òàœº÷èí Òîëºà÷èí ê´äëìø÷ õàðºëòñ ò´ãñâ.

Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðãóä

Öóã ²ð³ñ³º³ð "Æèâàÿ êëàññèêà" ãèäã íåðò³ èê êåðã-¢¢ëäâð ýêëâ. ²ð³ñ³í öóã áèáëèîòåêñ òåð¢íä îðëöšàíà. Õàëüìã Òàœº÷àñ ýí ñîíüí êåðã-¢¢ëäâðò À. Àìóð-Ñàíàíà íåðò³ Êåëí-óëñèí áèáëèîòåê áîëí Õàð ªàçðà ðàéîíà À÷èíåðîâñê äóíäûí øêîëûí áèáëèîòåê îðëöšàíà. Ýí êåðã-¢¢ëäâð íîÿáðèí 19-ñ àâí 25 ê¢ðòë áîëšàíà.
Áèáëèîòåêñò áè÷êä¢ä áîëí áàº÷óä îëàð èðäãèã ê¢öõ, äåãòðë³ îëí ꢢêä-ê´â¢äèã ¢¢ðë¢ëõ ê¢öëò³º³ð êåãäš³õ êåðã-¢¢ëäâð ñóðºóëü÷íð äóíä òààñëò îëñí á³³í³. Ìàðºàíà á³³äëò³º³ð áîëäã ýí¢íä ñóðºóëü-ýðäìèí ìèíèñòåðñòâ èê êèëìš³í ´ã÷ á¢ðä³í³. ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíòèí ãðàíòûí ä´œã³ð ýí šèë êåðã-¢¢ëäâð á¢ðä³ãäš³í³.
Óðí ¢ãèí ç´´ðë³, íåðò³ áè÷³÷íðèí ¢¢ä³âðì¢äë³ ñóðºóëü÷íðèã ´´ðõí òàíüëäóëõàð èê çóóäàí ýí êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³ãäí³. Òåð¢íä îðëöšàõ áàº÷óä ò¢¢êë³í³ íåã òàñðõàã ÷ååš³ðí óìøš, ³ìòí³ îíüãèã àâëõ ç´âò³. Ìàðºàí êåñã äåâñœã³ð äàâíà. Ò¢ð¢ë³ä ýâð³ííü êëàññòàí ñ³³í³ð óìøäãàí ¢ç¢ëõ, äàðóíü øêîëûí ìàðºàíä îðëöõ. Ýíä ñ³³í³ð ò¢¢ê óìøñíü ðàéîíà ìàðºàíä ÷èäë³í ñ´ðí³. Òåð¢í³ õ´´í òàœº÷èí ìàðºàí áîëíà. ѳ³í³ñ ñ³í ãèñíü ðåãèîíìóäûí õîîðíäê äåâñœä ñ³³í³ð ò¢¢ê óìøäãàí ¢ç¢ëí³. Ýíä éèëºãäñí ñ³í óìøà÷íð ôèíàëüí ìàðºàíä Àðòåêä öóãëðíà. Ñóïåðôèíàë áîëõëà, Ìîñêâàä Óëàí òàë✠äååð áîëõìí. ßìàðàí èê ø¢¢âð óðí ¢ãä äóðòà áàº÷óäûã ê¢ë³š³í³.
Óðäê šèëì¢äèí ìàðºàñò äèèëâð á³ðñí áàº÷óäûí òîîëâðàð, ýäíä äåãòðèã äóðëš óìøõä áèáëèîòåê ä´œ áîëíà. 2017 šèë³ ìàðºàíä äèèëâð á³ðñí Âèòàëèé Ñîðîêèíà òîîëâðàð, áèáëèîòåêä ýí ê´â¢í îðí-íóòãèí òóóšèí òóñê, ñîíüí îðí-íóòãóäûí òóñê äåãòðì¢ä äóðëš óìøñìí.
Éèðèíä³í áèáëèîòåê ýí¢ã ýâð³ îëí äåãòðì¢ä³ðí ñîíüìñóëäãèí òóñêàð Âàëåíòèíà Ëîãèíîâà êåëí³. Åêàòåðèíà Æèãóëüñêàÿí ñàíàºàð áîëõëà, áèáëèîòåêä ³ìòí äóðëš èðäã ýâò³ ñ³í òààë òîãòñí áîëõëà, ñóðºóëü÷íð áèéñíü íààðàí èðš, ìåäðëèí õààëºä îðõ áèë³.
Áè÷êä¢äèã äåãòð³ð ñîíüìñóëëºíà õààëºñ îëí. Òåäí³ íåãíü "Æèâàÿ êëàññèêà" ãèäã ìàðºàí. Òåð¢ã ²ð³ñ³ä í³³ìäã÷ êåìä³í êåš³í³. Õàëüìãèí áàº÷óä ÷èãí òåð¢íä äóðëš îðëöšàíà.
ŠÈЪËÈÍ Êåðìí