Äàâñí äîëàí õîíãò Ðîñçäðàâíàäçîðèí Õàëüìã Òàœº÷àð ¢¢ëääã çàëëò 2018 šèëèí ºóðâäã÷ êâàðòàëä ê¢ö³ñí ê´äëìøèí, á¢ðòêëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí éîâóäò èëäêãäñí äóòó-äóíäñèí àø äèãëâ. Ñåëâëö³íä òàœº÷èí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ºàðäâð îðëöâ. Ðåãèîíàëüí çàëëòûí ºàðäà÷ Èâàí Áàäìàåâèí êåëñ³ð, ²ð³ñ³í ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâä áîëñí ñåëâëö³íä ìàíà òàœº÷ä ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ò´ðì¢ä ÿìð êåâ³ð õàºëãäšàõèí òóñêàð êåëãäñí áèë³. Õàðì ò´ðõä, òåð¢íä êåñã äóòó-äóíäñ á³³õíü çààãäâ ãèš äààâðòà ºàðäà÷ êåë³ä, ê´äëìø³í ÿñðóëõ êåðãò³ ãèâ.
Ýí šèëèí III-÷ êâàðòàëä òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà õàëõä äàâóëãäñí á¢ðòêëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí òóñêàð ðåãèîíàëüí çàëëòûí ºàðäà÷èí äàðóê Íàòàëüÿ Ñàíãàäæèåâà 糜ãëëº êåâ. Òèèã³ä, ýí êåìä 22 êîìïëåêñí á¢ðòêëºí äàâóëãäñìí, òåäí³ñíü 16-íü ýñ çóðàëãäñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä áîëâ. Á¢ðòêëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí éîâóäò ìåäèöèíñê ¢¢ëäâðèí ÷èíð áîëí ³³ìøã óãà á³³äë, ýìèí ÷èíð, ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ìåäèöèíñê ¢¢ëäâðèí ëèöåíçèîíí á¢ðòêëºí ê¢ö³ãäâ. Ýñ çóðàëãäñí íåìð á¢ðòêëº äàâóëëºíà ó÷ð äóíä ³ìòí³ñ îðš èðñí ýðëºñ áîëâ. Í.Ñàíãàäæèåâàí çààñàð, ýí êåìä ³ìòí³ñ îðš èðñí ýðëºñèí òî ´ññíü òåìäãëãäâ. Òèèã³ä ýí šèë 17 ýðëºí îðš èðâ. Óðäíü ³ìòí ýì³ð òåòêëºí³ áîëí ìåäèöèíñê ÷èíðèí òóñêàð áè÷äã á³³ñí áîëõëà, îäà ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ê´äë³÷íð ïàöèåíòíðë³ ø¢ð¢ò³º³ð ꢢíäš, ö³³ëºâð ´ãõø ãèñí áè÷ã¢ä îðš èðäã áîëâ. Ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüä ïàöèåíòíðò ´ããäš³õ ö³³ëºâðèí ñàìáð ýðê áèø á³³õ ç´âò³, àõ ýì÷ áîëí ýí¢í³ äàðóêñ ÿìàðàí ´äðì¢äò ³ìòíë³ õà𺚠ò´ðì¢äèíü õàºëäãèí äèã-äàðàí îëíà îíüãò òóñõàãäõ ç´âò³ ãèš Í.Ñàíãàäæèåâà ä³ê³ä íåã êåëâ. Ðîñçäðàâíàäçîðèí òåððèòîðèàëüí îðãàíìóäûí ñïåöèàëèñòíð äàâóëñí 15 á¢ðòêëºí³ êåðã-¢¢ëäâð³ñ 5 êåðã-¢¢ëäâðò ýêñïåðòì¢ä, 2 á¢ðòêëºíä òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâ îðëöâ.
- Á¢ðòêëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí àøò 43 ç´â-éîñ ýâäëºí³ éîâäë èëäêãäâ. Ýðê áèø íåêâðèã ýâäš ¢¢ëäš³ñí ó÷ðåæäåíüñ äóíä Öåëèíí ðàéîíà áîëüíèö, òàœº÷èí áè÷êä¢äèí ìåäèöèíñê öóòõëœ, Ï.Æåì÷óåâèí íåðò³ áîëüíèö, àïòå÷í çàëëò, "Ñ¢ìèí áóëœ" ãèäã ïàíñèîíàò, òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâ, ÒÔÎÌÑ, "Ýëèñäåíò" ãèäã ø¢äí³ êëèíèê áîëí íàíü ÷èãí. Á¢ðòêëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí àøò àäìèíèñòðàòèâí ç´â ýâäëºí³ 7 êåðã á¢ðä³ãäâ. Òåìäãëõ³ñ, ýí šèëèí ºóðâäã÷ êâàðòàëä ç´â-éîñ ýâäëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢ä áàºðâ. Ðîñçäðàâíàäçîðèí òåððèòîðèàëüí çàëëò ïðîôèëàêòè÷åñê êåðã-¢¢ëäâðì¢ä äàðó-äàðóíü äàâóëš, á¢ðòêëºí³ ñèñòåì ÿñðóëš ¢¢ëäš³í³,- ãèš Íàòàëüÿ Áîðèñîâíà êåëâ.
Ýìèí ÷èíð á¢ðòêëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí àøò èëäêãäñí äóòó-äóíäñèí òóñêàð òåððèòîðèàëüí çàëëòûí ³œãèí ºàðäà÷ Ã.Íèêèòåíêî êåëâ. Èðõ šèëèí ÿíâàðü ñàðàñ àâí ýì õàäºëëºíà, îëçëëºíà õàëõä îðóëãäšàõ øèíðëòñèí òóñêàð ýí ö³³ëºâð ´ãâ.
¥í÷í, ýê-ýöêíðèí õ³ë³âð óãà ¢ëäñí íàñíè äèãò ê¢ð³ä óãà áè÷êä¢äèí äèñïàíñåðèçàö äàâóëëºíà òóñò ÿìàðàí äóòó-äóíä á³³õèí òóñêàð Ë.Ñàíäæèåâà 糜ãëâ. Ýí¢í³ êåëñ³ð, ýí šèëèí ºóðâäã÷ êâàðòàëä 9 ñîöèàëüí ó÷ðåæäåíüä áè÷êä¢äèí ýð¢ë-ìåíä øèíšëëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ê¢ö³ãäâ. Óò òîîäàí 500 øàõó ꢢêí-ê´â¢í ýì÷ä îðâ, òåäí³ñíü 218 áè÷êíä ðåàáèëèòàöèîíí ýìíëºí êåðãò³íü èëäêãäâ. Ýì÷íðèí õ³ë³âðò îðñí áè÷êä¢ä äóíä îëí ç¢ñí ãåìì èëäêãäâ, ýäíä íåìð ìåäèöèíñê øèíšëëò êåãäâ, ç³ðìñíü ñàíàòîðí-êóðîðòí ýìíëºíä éîâóëãäâ.
È.Áàäìàåâ ñåëâëö³íä õ³ë³ãäñí ò´ðì¢äèã àøëš, ëèöåíçü óãàºàð ÿìð íåã òóñëìš ê¢ðãš³õ, ýìèã ÷èê³ð ýñ õàäºëšàõ, ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðãëºí³ ÷èíðèã ýñ ÿñðóëšàõ ó÷ðåæäåíüñ ÿëëà õàðºóëãäõ ãèâ. Á¢ðòêëºí³ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí éîâóäò èëäêãäñí äóòó-äóíäñèí òóñêàð ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ºàðäâð ê´äë³÷íðò ýðê áèø ê¢ðãš, òåð¢ã óãà êåëºí³ òóñò ê´äëìø³í øóíìºàäóëõ ç´âò³. Þœãàä ãèõë³ óðäíü èëäêãäñí äóòó-äóíäñ ä³êí-ä³êí ó÷ðíà ãèš äààâðòà ºàðäà÷ òîâ÷ëâ.
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ

Îêòÿáðü ñàðèí 30-ä áèäí ìàíà îðí-íóòãò áîëí òàœº÷ä ïîëèòè÷åñê öààæëëºíàñ ê´ëò³ ³ìí³ñí õàºöñí ³ìòí³ ñàíëûíü òåâ÷í³âèäí. Ýí ºàøóòà ´äðë³ çàëºëäóëš òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ äóóäâð êåâ. "Ìàíà îðí-íóòãèí òóóšä ó÷ðñí ºàøóòà êåñã éîâäëûí òóñêàð ýí ´äð òîäëóëšàíà. Ò´ð¢ö ÿìàðàí ÷èãí ãåì ºàðºñí óãà ñàÿä óëñ öààšëà õàðºš, ç´â óãàºàð ãåìø³ëºí³ ´ðø³œã¢ óãà éîâäëûã áîëí ÷èëøãî ê¢÷ð-ê¢íäèã, äîðàöóëëºèã äààš ºàðñìí. Õàëüìã óëñ îðí-íóòãèí òàëäàí êåëí-óëñëà õàìäàí çàêàíè áèø äåïîðòàöèí - Ñèâðèí òóóâðèí êåñã ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš ºàðñìí. Ýíäð ´äð áèäí òåð éîâäëûã ìàðòëãî, öààšëà õàðºñí èðãíì¢äèí ò´ë³ ñîöèàëüí ä´œíëòèí òààë òîãòàõ ç´âò³âèäí. Áàº÷óä àõíð-ýã÷íðèí äààš ºàðñí ê¢÷ð-ê¢íäèí òóñêàð ìàðòøãîí ò´ë³ öóãèíü êåõ ç´âò³âèäí, òåððîðèí áîëí ïîëèòè÷åñê çàêàíè áèø á³³äëèí àøò ³ìí³ñí õàºöñí ñàÿä ³ìòí³ òóñê ñàíëûíü õàäºëõ ç´âò³âèäí.
Ïîëèòè÷åñê öààšëëºíàñ ê´ëò³ ³ìí³ñí õàºöñí ñàÿä óëñèí ñàíë ì´œêð³ä éîâòõà, ýäí çàëó-ç´ðã³í áîëí áàò á³³äë³í ¢ç¢ëš, ñóëäàí á³³ëºí³ èäåàëìóäûã áîëí èðãí³ ç´âèã õàðññìí, ´ð-´â÷ ñåäêë³í, ³ìòíä èòê뺳í áîëí Ò´ðñêíä³í äóðòà ᳳ뺳í õàäºëš, òåð äóðàí ꢢêäò³í áîëí à÷íð-çååíðò³í ñóðºìšëš ÷àäñìí", - ãèš Äóóäâðò êåëãäš³í³.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî áîëí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ äóóäâðèã ä´œíš òèèì ç´â óãà öààšëëºí ä³êš äàâòãäõ ç´â óãà ãèš òåìäãëâ.

Îêòÿáðü ñàðèí 30-ä áèäí ìàíà îðí-íóòãò áîëí òàœº÷ä ïîëèòè÷åñê öààæëëºíàñ ê´ëò³ ³ìí³ñí õàºöñí ³ìòí³ ñàíëûíü òåâ÷í³âèäí. Ýí ºàøóòà ´äðë³ çàëºëäóëš òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ äóóäâð êåâ. "Ìàíà îðí-íóòãèí òóóšä ó÷ðñí ºàøóòà êåñã éîâäëûí òóñêàð ýí ´äð òîäëóëšàíà. Ò´ð¢ö ÿìàðàí ÷èãí ãåì ºàðºñí óãà ñàÿä óëñ öààšëà õàðºš, ç´â óãàºàð ãåìø³ëºí³ ´ðø³œã¢ óãà éîâäëûã áîëí ÷èëøãî ê¢÷ð-ê¢íäèã, äîðàöóëëºèã äààš ºàðñìí. Õàëüìã óëñ îðí-íóòãèí òàëäàí êåëí-óëñëà õàìäàí çàêàíè áèø äåïîðòàöèí - Ñèâðèí òóóâðèí êåñã ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš ºàðñìí. Ýíäð ´äð áèäí òåð éîâäëûã ìàðòëãî, öààšëà õàðºñí èðãíì¢äèí ò´ë³ ñîöèàëüí ä´œíëòèí òààë òîãòàõ ç´âò³âèäí. Áàº÷óä àõíð-ýã÷íðèí äààš ºàðñí ê¢÷ð-ê¢íäèí òóñêàð ìàðòøãîí ò´ë³ öóãèíü êåõ ç´âò³âèäí, òåððîðèí áîëí ïîëèòè÷åñê çàêàíè áèø á³³äëèí àøò ³ìí³ñí õàºöñí ñàÿä ³ìòí³ òóñê ñàíëûíü õàäºëõ ç´âò³âèäí.
Ïîëèòè÷åñê öààšëëºíàñ ê´ëò³ ³ìí³ñí õàºöñí ñàÿä óëñèí ñàíë ì´œêð³ä éîâòõà, ýäí çàëó-ç´ðã³í áîëí áàò á³³äë³í ¢ç¢ëš, ñóëäàí á³³ëºí³ èäåàëìóäûã áîëí èðãí³ ç´âèã õàðññìí, ´ð-´â÷ ñåäêë³í, ³ìòíä èòê뺳í áîëí Ò´ðñêíä³í äóðòà ᳳ뺳í õàäºëš, òåð äóðàí ꢢêäò³í áîëí à÷íð-çååíðò³í ñóðºìšëš ÷àäñìí", - ãèš Äóóäâðò êåëãäš³í³.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî áîëí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ äóóäâðèã ä´œíš òèèì ç´â óãà öààšëëºí ä³êš äàâòãäõ ç´â óãà ãèš òåìäãëâ.

Óðš ´äð Õàëüìã Òàœº÷èí ñîöèàëüí äåëãðëòèí, ê¢÷-ê´ëñí³ áîëí ê´äëìø³ð òåòêëºí³ ìèíèñòåðñòâä " ôîêóñå - äåòñòâî" ãèäã Öóã³ð³ñ³í ìàðºàíà ðåãèîíàëüí äåâñœä äèèëâð á³ðñí óëñèã à÷ëâ. Áàéðèí êåðã-¢¢ëäâðò òàœº÷èí ìèíèñòð Ìàðèíà Îëüçÿòèåâà, ýí¢í³ äàðóê Åâãåíèÿ Ãîðäååâà, òàœº÷èí áè÷êä¢äèí ç´â õàðñëºíà ýë÷ Îëüãà Óìãàåâà áîëí òàœº÷èí æóðíàëèñòíðèí Íèèö³í³ àõëà÷ Ñàíë Øàâàëèåâ îðëöâ.
Ì.Îëüçÿòèåâàí êåëñ³ð, ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíòèí ç³ðëã³ñ èøò³ 2017 šèë³ñ àâí ìàíà îðí-íóòãò àðâí šèëèí ýðãöä áè÷êä¢äèí ò´ðì¢äò îíö îíüã ´ããäõìí. "Äåñÿòèëåòèå äåòñòâà" ãèäã ò´ñâ ê¢ö³ëºí³ éîâóäò šèðºëèí ê¢íä òààëä òóññí áè÷êä¢äò ä´œ ê¢ðãëºíä, äîðàñ ´ñ÷ éîâõ ¢éèí ýð¢ë-ìåíä áàòðóëëºíä, ñóðºóëèí ñ³í òààë òîãòàëºíä áîëí íàíü ÷èãí ò´ðì¢äò èê îíüã ´ããäš, êåñã êåðã-¢¢ëäâð äàâóëãäšàíà. Ýí ìàðºàí ÷èãí áàñ ýí êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí íåãíü áîëšàíà. Ðåãèîíàëüí äåâñœ äàâóëõèí ò´ë³ òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí øèèäâð³ð ñîöèàëüí äåëãðëòèí, ê¢÷-ê´ëñí³ áîëí ê´äëìø³ð òåòêëºí³ ìèíèñòåðñòâ ýí ìàðºàíà á¢ð䳺³÷íð áîëàä, á¢ðä³ìšèí êîìèòåò òîãòàñìí. Òåð¢í³ õàíüä òàœº÷èí ç³ðì ìèíèñòåðñòâñ áîëí îëíà îðãàíèçàöñ îðñìí. Ðåãèîíàëüí äåâñœ îêòÿáðü ñàðèí 1-ä ò´ãñâ, ìàðºàí í³³ìí íîìèíàöàð äàâóëãäâ. Õàðì ò´ðõä, òàœº÷èí îëíä 糜ãëëºí³ ýâ-àðºñ øóíìºàºàð îðëöñí óãà ãèš ìèíèñòð çààâ. Ìàðºàíà æþðèí îíüãò çóã àðâí ê´äëìø èëã³ãäâ.
Ìàðºàíà àøàð "Ãàçåòä áàðëãäñí ñ³í ãèñí ñòàòüÿ" ãèäã íîìèíàöä "Áàéðòà" ãàçåòèí æóðíàëèñò Ëàðèñà Ýðåíäæåíîâà, "Óéí íàñòà 糜ã÷íðèí èíòåðíåòä áàðëãäñí ñ³í ãèñí 糜ã" ãèäã íîìèíàöä ßøêóëü ñåë³í³ îëí ïðîôèëüòà ãèìíàçèí 9-÷ êëàññèí ñóðºóëü÷ Ýðâåíà Ëèäæèåâà äèèëâð á³ðâ. Ìàðèíà Ïåòðîâíà ýäíä Äèïëîì áîëí ¢íò³ áåëã á³ð¢ëš ´ã³ä, ¢¢ä³ã÷ ¢¢ëäâðòíü ê¢ö³ìš äóðäâ. Òåð ìåò ìàðºàíà ëàóðåàòíð áîëñí Âàñèëèé Âàíüêàåâ áîëí Åëåíà Àáóøàåâà ("Áàéðòà" ãàçåò), Ñàãëàð Êàëÿåâà ("Ýëèñòèíñêàÿ ïàíîðàìà") áîëí óéí íàñòà 糜ã÷íð Êåðìåí Óáóøàåâà (ßøêóëèí îëí ïðîôèëüòà ãèìíàçèí 8-÷ êëàññèí ñóðºóëü÷), Âàëåðèÿ Áóõàíîâà áîëí Êðèñòèíà Ïûðüåâà (Ëàãàíü áàëºñíà áè÷êä¢äèí ¢¢ä³ëòèí Ãåð) äèïëîìàð à÷ëãäâ.
Ìàðºàíä äèèëâð á³ðñí Ë.Ýðåíäæåíîâà áîëí Ý.Ëèäæèåâà Öóã³ð³ñ³í ìàðºàíä îðëöõ ç´â àââ. "Óéí íàñòà 糜ã÷" ãèäã êðóæîêèí ºàðäà÷ À.È.Êåêøåíîâàí êåëñ³ð, ꢢêäèí äèèëâð ýäíä óðìä ´ã÷, öààðàíäíü ¢¢ä³ã÷ õàëõàð ¢¢ëäõä òóñëõíü ëàâòà. ªóðâí šèëä³í ¢¢ëäš³õ êðóæîêä îäà ºó÷ øàõó ñóðºóëü÷ îðíà, ýäí “Âêîíòàêòå” ãèäã ñîöèàëüí ñåòüä ýâð³ õàëõä îëí ç¢ñí 糜ã áàðëíà. ßøêóëèí ðàéîíà "Èñêðà" ãàçåòëà ýäí áàñ áàò çàëºëäà á³ðš, ñîöèàëüí êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí, øêîëûí á³³äë-šèðºëèí òóñêàð áè÷í³. Ýí êðóæîêä îðšàõ áè÷êä¢ä Öóã³ð³ñ³í ñóðºóëü÷íðèí šèñ³í³ ãåø¢ä áîëíà, òåã³ä ýäí äîëàí õîíã áîëºí îëí ç¢ñí êåðã-¢¢ëäâð á¢ð䳚, ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äò, šèðºëèí ê¢íä òààëä òóññí ꢢêä-ê´â¢äò, áຠòåòêâðò³ ´ðê-á¢ëì¢äò ä´œ ê¢ðãí³. Öóã ýí êåðã¢äèí òóñêàð ýäí îëíä ìåä¢ëš áè÷š, æóðíàëèñòèí ýðäìë³ òàíüëäíà. Ýí ìàðºàíä äèèëâð á³ðñí éîâäë ýäíä èðã÷ä³í æóðíàëèñòèí ýðäì ø¢¢š àâõä òóñëõ ÷èãí áèç.
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
ÇÓÐÃÒ: ìàðºàíä îðëöà÷íðèã à÷ëšàõ êåì
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðã

Õàëüìãèí íåðò³ çóðã öîêà÷ Íèêîëàé Áîøåâ Öóã³ð³ñ³í çóðãóäûí ìàðºàíä äèèëâð á³ðâ. "Óðºà ìîää - éèðòìšèí áóìáñ" ãèš íåð³äãäñí ìàðºàíà æþðè õàëüìã çóðã öîêà÷èí ýðäìèã éèð ´´ä³í ¢íëâ.
Ìàðºàíà òààëàð éîñòà éèðòìšèí áóìáñ áîëšàõ óðºà ìîää ¢ç¢ëãäõ ç´âò³ á³³ñìí. Òèèã÷ê³ä òåð ìîää éîñíà õàëõàð òåìäãëãäñí, ²ð³ñ³í õàìãèí óò íàñòà ìîääûí òîîä îðš, Êåëí-óëñèí ðååñòðò áè÷ãäñí ìîääûí çóðã ìàðºàíä ¢ç¢ëãäõ ç´âò³ á³³ñìí. Õàëüìãóäûí õ³³ðò³ á³³ðí³ òåìäã áîëñí “ªàíö ìîäí” òèèã³ä Íèêîëàé Áîøåâèí çóðãò òîäëãäàä, öóã ²ð³ñ³ä òåìäãò³ º³³õ¢ëä ¢ç¢ëãäñìí.
Ìàðºàíà äèèë³÷ Íèêîëàé Áîøåâ øèøëœ äèïëîìàñ íàíü 100 ì蜺í àðñëœãà ì´œãí³ ì´ð³º³ð à÷ëãäâ. "Õàëüìã ¢íí³õí" Íèêîëàéèã ýí ê¢ö³ìšë³íü é´ð³š³í³.
Áè÷êí äîìáð÷íð
Äàâñí äîëàí õîíãèí àìðëºíà ´äðì¢äë³ Öàºàí Íóóðà äóíäûí øêîëûí ñóðºóëü÷íð Àºø áàëºñíä áîëñí íàðò-äåëê³í ôåñòèâàëüä îðëöâ. "Îðåîë ñëàâû" ãèäã íåð³äëºò³ ýí ôåñòèâàëü-ìàðºàíä áè÷êí áèëãòíðèí áèëã-ýðäì ø¢¢š õ³ë³ãäñìí.
Öàºàí Íóóðà ñóðºóëü÷íð "Èíñòðóìåíòàëüí ýðäì. Óëñèí ê´ãšìèí çåâñã¢ä" ãèäã íîìèíàöä áèëã³í ¢ç¢ëâ. Áè÷êä¢äèí èñêóññòâèí øêîëûí áàãø Íàäåæäà Áåìáåòîâàí ñóðºóëü÷íð ñ³í áåëäâðò³º³í ¢ç¢ëâ. 13-15 íàñòà áè÷êä¢ä äóíä Áàäìà Áåìáåòîâ íåãäã÷ äåâñœãèí ëàóðåàò áîëâ. Àëèíà ×àãðàíîâà áîëõëà 10-12 íàñòà áè÷êí ê´ãšì÷íðèí äóíä ëàóðåàòèí íåð 碢â. Ýäíä øèøëœ ñåðòèôèêàòìóä á³ð¢ëš ´ããäâ. Òåð¢í³ñ èøò³ Ñî÷è áàëºñíä áîëõ ìàðºàíä ýí ëàóðåàòíð ºàðóºèí çóã 50 ïðîöåíòèíü äààõìí áîëšàíà. Èèã³ä áè÷êí ê´ãšì÷íð éèð ñ³³í³ð áèëã³í ¢ç¢ëñí äååð³í ýê-ýöêíðò³í ä´œ áîëšàíà. 10-12 íàñòà ꢢêä äóíä Ãèëÿíà Ìåíêåíîâà áîëí Çàÿíà Áîðæèêîâà õîéðäã÷ îðì ýçëâ. Åâãåíèÿ Íóðîâà áîëí ä´ðâ¢ëí íààäñí Öàºàí Äîðäæèåâà, Ýëüâèðà Èëüäûêîâà, Àëòàíà Áîðëûêîâà, Èðèíà Êîðíÿêîâà ºóðâäã÷ îðì ýçëñìí. Öàºàí Íóóðà äîìáð÷íð òèèã³ä áèëã³ðí íåð ºàð÷ éîâíà.
ŠÈЪËÈÍ Êåðìí
Íèêîëàé Áîøåâèí çóðã

Àâòîìîáèëüí ê´ëãí-ê¢÷í îðí-íóòãèí îëíà ýäë-àõóí ÷èíðò³ õàëõíü áîëšàíà. Òåð ìåò àâòîìîáèëüí ê´ëãí-ê¢÷í àºàðàð íèñš, ºîëàð óñ÷š, ò´ìð õààëºàð éîâš àöà ç´´äã ç¢ñí-碢ë ê´ëãèã õîîðíäíü 碢ö¢ëí³.
Ýíäð ´äð àâòîìîáèëüí ê´ëãí-ê¢÷í³ êîìïëåêñèí ê´äë³÷íð èê ÷èíðò³, ´äã³ öàãèí íåêâðë³ èðëöš³õ êåðã ê¢ö³š³í³. Ýííü ³ìòíä ê¢ðãäã òóñëìšèí ÷èíðèíü ´´äë¢ëëºí³, àöà ç´´ëºí³ êåìš³ã èêä¢ëëºí³, ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê óëûíü áàòðóëëºíà ò´ðì¢ä õàºëšàíà. Òåð ìåò àâòîïàðêèã øèíð¢ëëºí³, ³³ìøã óãà á³³äëèí ´äã³ öàãèí ñòàíäàðòìóäëà èðëöš³õ òåõíèê ´ðã³ð îëçëëºíà ò´ðì¢äò èê îíüã òóñõàõ êåðãò³ áîëšàíà.
Õàëüìãò ê´ëãí-ê¢÷í³ öóòõëœíü õîòë áàëºñí Ýëñò áîëšàíà. Òàœº÷ä 26 ìàðøðóòàð àâòîáóñìóä éîâíà, òåð äîòð áàëºñàð 18 ìàðøðóò, áàëºñíà áîëí ´´ð øèäðê ñåë³äèí õîîðíäê 8 ìàðøðóò ¢¢ëäí³. Òåð ìåò ðåãèîíìóäûí õîîðíäê êåñã ìàðøðóò á³³í³. Ýííü Ìîñêâà, Ñàíêò-Ïåòåðáóðã, Àºø, Øàðòó, Ñàðïóëü, ²³äðõí, Ðîñòîâ-íà-Äîíó, Ìàõà÷êàëà, Íàëü÷èê, Ãðîçíûé áàëºñä òàë àâòîáóñìóä éîâíà.
¥äã³ öàãò òàœº÷ä ê´ëãí-ê¢÷í³ îðãàíèçàöñèí òîîä 7 èê ïðåäïðèÿòü ¢¢ëäš³í³. Ýííü "Àëüÿíñ-Òóð" ÎÎÎ, "Íåæèí-Ýêñïðåññ" ÎÎÎ, "Òðàíñ-Òóð" ÎÎÎ, "Òðàíñ Þã" ÎÎÎ, "Ýêñïðåññ-Òóð" ÎÎÎ, "Àëüÿíñ-Òóð" ÎÎÎ, "ÈÏÀ" ÊÏ ÐÊ.
2018 šèëèí ýêëö³ð ìàíà òàœº÷ä 123929 ê´ëãí-ê¢÷í òåìäãëš áè÷ãäñí áîëäã: ýäí³ñ 89460 ãèèãí ìàøèí; Ì2 êàòåãîðèéèí 1933 àâòîáóñ, Ì3 êàòåãîðèéèí 1004 àâòîáóñ.
Òàœº÷ä ¢¢ëääã ê´ëãí-ê¢÷í³ õààëºèí ãîñóäàðñòâåíí á¢ðòêëºí³ ðåãèîíìóäûí õîîðíäê ¥ìí ¢çãèí çàëëòûí ÒÎ-í òî-äèã³ð, 8 ºàð ê¢ ç´´äã ýâ-àðºòà àâòîìîáèëüí ê´ëãí-ê¢÷³ð ³ìò ç´´äã ç´â ´ã÷³õ 235 ëèöåíçü ´ããäñìí. Òåð òîîä þðèäè÷åñê á¢ðä³öä-14 ëèöåíçü, îíö àðºëà÷íðò - 221 ëèöåíçü.
¥äã³ öàãò ê´ëãí-ê¢÷í³ õàëõ éîâóäòàºàð äåëãðš³í³, ³ìòèã áîëí àöà ç´´äã ê´ëãí-ê¢÷í³ òóñëìšñ ´ðãšš³í³, øèí ìàðøðóòìóä ñåêãäš³í³, àâòîìîáèëüí ê´ëãí-ê¢÷í ñåë³äèí, áàëºñäûí, ðåãèîíìóäûí õîîðíä òàñðõàí óãàºàð ³ìòèã áîëí àöà ç´´í³.
Ê´ëãí-ê¢÷í³ õàëõä ýðäìä³í èòêëò³, éèð äààâðòà óëñ ê´äëí³. Ìàíà ´äð-á¢ðèí á³³äë-šèðºëä ýí ýðäìò³ óëñèí íèë÷íü èê. Ê´ëãí-ê¢÷í³ íèë÷³ð ³ìòí õîë ºàçðò ê¢ðäã àðºòà áîëâ, àöà áîëí ³ìò ç´´äã àðº ó÷ðâ, îðí-íóòãàð áîëí íàðò-äåë곺³ð çóóëü÷ëäã õ´âò³ áîëâ.

Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Êåðì³ø, ìåíä!
Áèäí Ýëñò áàëºñíà 4-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëä 1-÷ "à" êëàññò ñóðíàâèäí. Ýí šèë áèäí ñóðºóëü÷íð áîëàä, ìàíà øêîëûí èê ´ðê-á¢ëèí õàíüä îðâèäí. Ìàíà áàãøèí íåðí Ñâåòëàíà Àíäðååâíà Öåáåêîâà. Ýí èê äàìøëòòà, à÷òà, öàºàí ñåäêëò³ áàãø.
Óäë óãà áèäí ò¢ð¢í àìðëºíä ºàðõâèäí. Ýí õîéð ñàðèí ýðãöä áèäí òî-¢çã äàñàä, ñ³³í³ð óìøäã áîëâèäí, îëí ç¢ñí êåãäëì¢ä êåí³âèäí. ¥äð áîëºí ìàíà áàãø ìàäíä äààëºâð ´ãí³, áèäí òåð¢ãèíü ñ³³í³ð ê¢ö³õ³ð øóííàâèäí. Áèäí ø¢ëã¢ä äàñíàâèäí, àéñëóëš óìøñí ñóðºóëü÷íðò öààñàð êåñí îäí á³ð¢ëš ´ããäí³.
Øêîëûí õ´´í áèäí áàãøòàºàí òåàòðò îäíàâèäí. Îäàõí áèäí Ìîñêâàºàñ èðñí Ãóáåðíñê òåàòðèí "Ìàëåíüêàÿ êîëäóíüÿ" íààä îäàä õ³ë³ââèäí. Ýí ñàðèí ÷èëã÷³ð Áåëãîðîäñê òåàòðèí "Òåðåøå÷êà" ãèäã íààäí áîëõ, áèäí áàñ òåð¢íä îäõâèäí. Ñåíòÿáðü ñàðä áèäí Ñâåòëàíà Àíäðååâíàí ºàðäâðò "Ïàíäà-ïàðê" ãèäã àìðëºíà öóòõëœä îäàä, ñåðãìšò³º³ð àìðâèäí.
Ýí ´äðì¢äò ìàíà øêîë 50 šèëèí ´´í³í òåìäãëõìí. Ìàíà áàãø ìàäíä øêîëûí òóóšèí, ýíä ê´äëš éîâñí áàãøíðèí òóñêàð êåëš ´ãí³. Áèäí ñóðºóëÿí ñ³³í³ð ñóð÷, øêîëûí íåðèã òóóðóëõ ñàíàòàâèäí.
Ýëñò áàëºñíà 4-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëûí
1-÷ "à" êëàññèí ñóðºóëü÷íð

Îäàõí Ê´ò÷íð³ ðàéîíà áè÷êä¢äèí èñêóññòâèí øêîëûí "Áàéðóø" àíñàìáëü Àºø áàëºñíä áîëñí "Îðåîë ñëàâû" ãèäã íàðò-äåëê³í ¢¢ä³ëòèí ôåñòèâàëüä îðëöàä èðâ. Ýí ôåñòèâàëèã "Ïëàíåòà çâåçä" ãèäã áè÷êä¢äèí ¢¢ä³ã÷ äåëãðëòèí Öóòõëœ ²ð³ñ³í ñîéëûí ìèíèñòåðñòâèí ä´œã³ð á¢ð䳚 äàâóëíà. Ê´ò÷íð³ áè÷êä¢ä ò¢ð¢í áîëš ýí ôåñòèâàëüä îðëöñí áèéíü áèëã-ýðäì³ðí îëíà îíüã àâëš, äèèëâð á³ðñíü ýäíä èê áàéð ¢¢ä³â.
Àíñàìáëèí ºàðäà÷ Ãèëÿíà Òèêååâàí êåëñ³ð, àðâí äîëàí óéí íàñòà äîìáð÷ Àºø îðâ. Êåëõ³ñ, ýí ôåñòèâàëüä ìàíà òàœº÷àñ òàëäàí êîëëåêòèâñ îðëöñí áèë³, òåã³ä éè뺳í ñ³³í³ð àéñèíü ºà𺚠áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëõ êåðãò³ áîëâ. Àøòíü "Áàéðóø" àíñàìáëü ôåñòèâàëèí 2-÷ äåâñœãèí ëàóðåàòíðèí íåð 碢º³ä, Ê¢íäëëºí³ ºàøãàð áîëí äèïëîìàð à÷ëãäâ. Êåðìåí Ó÷àåâà, Àëòàíà Êàíäóåâà, Ëåíà Ó÷àåâà, Áàòíàñí Òèêååâ áîëí Âàëÿ ×åðíÿåâà ñàëó íîìèíàöä îðëöàä, 1-÷ äåâñœãèí ëàóðåàòíð áîëâ. Òåð ìåò ñîëüí ìàðºàíä Àéñà Áàðêóåâà áîëí Äåëÿ Íàéìèíîâà 1-÷, Áóëºí Ñåìåíîâà 2-÷ áîëí Èëÿíà Äîðäæèåâà 3-÷ îðì ýçëâ.
Ýí ôåñòèâàëüä ê¢ö³ìšò³º³ð îðëöàä, áèëã-ýðäì³ðí æþðèí ãåø¢äèã àâëñí ò´ë³äíü "Áàéðóø" àíñàìáëüä èðõ šèëä Ñî÷è áàëºñíä áîëõ íàðò-äåëê³í ìàðºàíä îðëöõ ¢ðâð êåãäâ. Ýí ´äðì¢äò áè÷êí äîìáð÷íð Âëàäèìèð áàëºñíä "Ñîäðóæåñòâî" ãèäã ìàðºàíä îðëöõàð áåëäš³í³. Àéñà Áàðêóåâà, Àëòàíà Áîðëûêîâà, Êåìà Äåðòååâà, Àëòàíà Êàíäóåâà, Ëåíà Ó÷àåâà, Áàèðà Òàëòàåâà áîëí Âàëÿ ×åðíÿåâà áàãøíð Ã.À.Òèêååâàí áîëí Í.Í.Êóíãàðèíîâàí ºàðäâðò Öàºàí Ñàðèí áàéð òåìäãëëºí³ àâúÿñ ¢ç¢ëš, äîìáð öîêàä, õàëüìã äó äóóëàä, ñîíüí ïðîãðàìì ¢ç¢ëõ.
Ê´ò÷íð³ áèëãò³ áè÷êä¢ä õàëüìã óëñèí ñîéë òàðõàš, ²ð³ñ³í êåñã ºàçðò áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëš éîâíà. Ýäí³ ¢¢ä³ã÷ õààëºíü öàºàí áîëòõà!

Ïðèþòíà ðàéîíà êå糜ê Áóºó õîòí áàñë šèãò³ ñ³³õí õîòí. "dzðìíü àëòí áóºó 碢š, ç´´ðò òîîëíà, áîëâ íàðò-äåëê³í ýðäí³ñ íàíä Áóºó õîòí ¢íò³" ãèš õàëüìã îëí ³ìòí³ ø¢ëã÷ Íóóðà Âëàäèìèð ò´ðñêí ºàçð-óñíäàí íåð³äñí ø¢ëãò³í áè÷š. Ýíä ´ñ÷-áîññí ³ìòí áàñ èèì òîîëâðòà. Þœãàä ãèõë³ ê¢í áîëºíä ò´ðñêí ºàçð-óñíàñ äàâó ç´´ð óãà áîëäã.
Êåç³í³ õàëüìãóä ìàëûí èäãèí ò´ë³ í¢¢º³ä, í¢¢äë á³³äë³ð á³³ñìí. ¡ëä÷í³ ºàçðò Õàð Çóóõèí ºîëûí ê´â³º³ð áàñ í¢¢º³ä ᢢðëäã á³³ñìí. Òèèã³ä êå糜ê öàãò Áóºó õîòíà îðìä ¢ëä÷í óœã-òîõì í¢¢äã á³³ðí á³³š. Ýíòí àøõóä àðâíà ᢢð á³³ñìí.
Õàëüìãèí êåñã íóòãóäûí îòãóä 1909 šèëèí ´ìí í¢¢äã³í ò´ð¢ö óóðàä, íåã á³³ðíä ñåë³ä áîëí õîòä îëàð á³³š. Òèèãš Îêòÿáðüñê ðåâîëþöèí ´ìí ´ðãíä õàëüìã îòãóä áîëí íóòãóä öóºàð íåã á³³ðíä á³³ðøäã, ýñ ãèš í¢¢äã áîëâ ÷èãí îíö á³³ðøäã îðìñòà áîëñìí. Ñîâåòèí éîñí òîãòñí öàãò í¢¢äã õàëüìãóäûí íóòãóäûã íåã á³³ðíä ᢢðëäã ò´ð õàºëñìí. Òèèã³ä 1910-1920 šèëì¢äò í¢¢äã³í óóðàä, íåã ºàçðò á³³š äàñšàñí öàãò ýñêë³ ýí öàãàñ ýðò³ð Áóºó õîòí òîãòñí áîëõ ãèñí òààâð êåš áîëõìí. Ýí õîòí öåâð àºàðòà, íèãò³ð óðºäã ´âñò³, ñàëà-ñàäðãóäòà ñ³³õí ºàçðò á³³í³. Ýí õîòûã äàëà ñàëà á¢ñëñìí, òåã³ä Áóºó ãèäã íåð 碢ñí áîëšàíà.
Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³í³ ´ìí Áóºó õîòí Ïðèþòíà óëóñèí 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñìí. Òèèãõä Áàëã öóòõëœ ñåë³í ì´í. 1938 šèëä ÐÑÔÑÐ-èí áîëí Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí äåïóòàòíðèí ñóœºâð áîëšàñí öàãò Ïðèþòíà óëóñèí ñóœºâðèí ó÷àñòêóäûí òî-äèãèã àâ÷àñíà òóñê äîêóìåíò òàœº÷èí Êåëí-óëñèí àðõèâä õàäºëãäšàíà. Òåð öàãèí öààñíä èèãš áè÷³ò³. 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñí 7 õîòûã çààš. Ýííü Áàëã, ¡êð³õí, Áóºó, Ñàìòí Ñàëà, Òîñòà, ²ìò³ Óñòà, Áàäðèí Õîë õîòä. Ýí çààãäñí õîòäò 1938 šèëä óò òîîäàí 875 ê¢í á³³š. Òåð òîîä Áóºó õîòíä - 124 ê¢í, òåäí³ñ - 69 ñóœºà÷.
ij³í³ ´ìí 2-÷ ¡ëä÷íä Ëåíèí³ íåðò³ êîëõîç ¢¢ëääã á³³ñìí. Êîëõîçèí àõëà÷ áîðàõí àðâíà ê¢í Áóäóø Îíêîðîâ áèë³. Á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. Ìàë ´ñê³ä, ò³ð³-òåìñ ÷èãí óðºàäã á³³š. Áóºó õîòíà óëñ ÷èãí á³³ðí êîëõîçä ê´äë³ä, ýí-òåðãî á³³š, ê´ëä îðñí öàã á³³ñìí. Áîëâ ò´âêí¢í á³³äëèã ãåíòêí ýêëñí ä³í ýâäâ.
ijí ýêëõë³, ¡ëä÷í³ ³³ìã³, òåð òîîä Áóºó õîòíà, çàëó óëñ ò´ðñêí ºàçð-óñàí äååðì÷íð³ñ õàðñàä, çàëó-ç´ðìã³ð ä³³ëäâ. Áîëâ õàëüìãóäûí çîâëœãíü ÷èë³ä óãà á³³š. Ò´ðñê³í õàðñàä, öóñàí àñõàä, ä³³ëäš éîâñí çàëóñèí àðäíü ¢ëäñí ꢢêä óëñ, áè÷êä¢ä áîëí ê´ãøä Ñèâð¢ð ê¢÷³ð òóóãäâ. 1944 šèëä õàëüìã ä³³÷íðèã öåðã³ñ áóóëºàä, Øèðîêëàãóð éîâóëâ. Öóã õàëüìã óëñëà ³äë Áóºó õîòíà óëñ õàëüìã ãèñí íåð³í ºóòàëãî, çîâëœäàí äàðãäëãî áàñ ä³³í³, Ñèâðèí ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš ºàðñìí. Ýí ºàçðà óëñ êåç³ä ÷èãí óðìäíü õ³ðäãî, ñ³í èðã÷ä èòêäã, èêë îìãòà óëñ áîëäìí.
1957-1958-÷ šèëì¢äò õàëüìãóä íèðã³ä-í¢ãø³ä ºàçð-óñíóðí òåìöâ. ¡ëä÷í³ îòã-³³ìãèí êåñã õîòí óãà áîëš îäñìí. Ñåë³ä, õîòä Ñòàâðîïîëüñê êðàéèí ìåäëä îðäã á³³š. Áóºó õîòíà óëñ ºàçðòàí èð³ä, ýíä ¢¢ëäš³ñí ìàë áîðäëºíà ñîâõîçä ê´äëš³â. Äàðóíü ýí ñîâõîçèí óë äååð "Ïîáåäà" ñîâõîç á¢ðä³ãäâ. 1964-1965-÷ šèëì¢äò Ìàíö õîòí öóòõëœòà áîëñí ñîâõîçèí ìåäëä Áóºó, Ñàìòí Ñàëà áîëí ¡êð³õí áðèãàäìóä îðñìí. 1966-÷ šèëä Áóºó õîòí "Ïîáåäà" ñîâõîçèí öóòõëœ ñåë³í áîëñìí. Òèèãõä Áóºóä äàëà ãåðì¢ä òîñõàä, øèí óóëüíö á¢ðäñìí. 1967 šèëä áîëõëà Íàðòà ïîñåëê ýí ñîâõîçèí öóòõëœãíü áîëâ.
Õ´´ííü Áóºó õîòí "Ïîáåäà" ñîâõîçèí 2-÷ òîéãòà ôåðì áîëâ. Áóºóí ºàçðèí ýðãíä äàëà ìàëûí õîøìóä á³³ñìí. Õîòíà óëñ àðº-÷èäë³í ³ðâëëãî îëíà êåðãèí ò´ë³, ³ìòí³ ñ³í šèðºëèí ò´ë³ øóíš éîâñìí. Òèèãõä òî-òîìš óãà õ´´ò³, îëí áîä ìàëòà ýëâã-äåëâã, á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. Êååð ýíä - ìàëûí õîø, òåíä õîø, ýíä õ´´äèí ñ¢ðã, òåíä - ¢êðèí ñ¢ðã, ò´ã³ëœä³í ä´ðâí ¢çãò òàñðõàí óãà ìåë ìàë. ¥âñí-òîîñí ýëâã, ñîâõîçä õàäš öîêš àâñí áóóäÿí óðºöèã ç´´õä ìàøèäèí ê¢÷í ³ð³ ê¢ðäã á³³ñìí. Òîê äååð ýœä³í áóóäÿ îâàëºàòà á³³ñìí. Ìàëûí òîîºàð ÷èãí, ò³ð³-òåìñí³ óðºöàð ÷èãí "Ïîáåäà" ñîâõîç çóðàºàí äàâóëš ê¢ö³äã áèë³. Ìàë, ò³ð³-òåìñí ýëâã á³³ñí òåð öàãò ê´äëìø äàëà áèë³. Òåã³ä Áóºó õîòíà óëñ õ´´÷³ð, ¢êð÷³ð, òðàêòîðèñò³ð, ìàøè çàëà÷àð áîëí íàíü ÷èãí ýðäì³ð ê´äëš, òàœº÷äàí, à÷-òóñàí ê¢ðãš éîâñìí. Àõ ¢éèí óëñ ê¢÷-ê´ëñ³ðí òàœº÷èííü äåëãðëòä ç´âò³ ò³âö³í îðóëñìí. Õ´´÷íð, ¢êð÷íð, òðàêòîðèñòíð ¢çìšò³º³ð ê´äëš, “Ê¢÷-ê´ëñí³ òóóðìšèí” îðäåí³ð, "Çà òðóäîâóþ äîáëåñòü" ìåäàëÿð, "Ñîöèàëèñòè÷åñê ä´ðëä³í³ äèèë³÷" ãèäã òåìäã³ð, Ê¢íäëëºí³ ºàøãóäàð áîëí íàíü ÷èãí à÷ëâðìóäàð à÷ëãäñí áîëäã. Òåäí äóíä àõ-ä¢ ×àïà áîëí ×óðþì Áàìáàåâèõí, Ýðäíü (Âèêòîð) Áóðëûêîâ, Î÷ð Êîíäûøåâ, Áîêòà Ìîëîçàåâ, Àëåêñåé Áóâàåâ, Šàâ Ñåêååâ, Ìèõàèë Íåìååâ, Ñåðãåé Êèëèïîâ áîëí íàíü ÷èãí êåñã óëñ éîâñìí. Ê¢¢êä óëñ áàñ ê´äëìø³ñ äóòäãî áèë³. Õ´ä êèðº³÷íð Ìàðòà Àíäèåâà, Ëèäèÿ Áàäìàåâà, Âàëåíòèíà Áàòìàåâà, Íàäåæäà Íåìååâà, Ëèäèÿ Ñåêååâà, Íèíà Öåáåêîâà îíüäèí í¢¢ðò éîâñìí.
Áóºó õîòíä òðàêòîðí áðèãàä, ÌÒÌ, ëàâê, êëóá, ýêëö øêîë, ôåëüäøåðñê ïóíêò áèë³. Øêîëä Íàäåæäà Äîðäæèåâíà Áîñõîìäæèåâà îëí šèëä³í áàãøàð ê´äëš, êåñã áè÷êä¢äèã ñóðºñí áîëäã. ¡íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äëñí ò´ë³ä³í Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí Äååä Ñîâåòèí Ïðåçèäèóìèí Ê¢íäëëºí³ ºàøãàð à÷ëãäñí áîëäã. Àëåêñàíäð Áîêòàåâè÷ Ìîëîçàåâ Áóºó õîòíä óäàí öàãò á³³š, òðàêòîðèñò³ð, òðàêòîðí áðèãàäûí áðèãàäèð, 2-÷ òîéãòà ôåðìèí çàëà÷ áîëš ê´äëš éîâëà. Ýí¢í³ àâàëü, Êëàâäèÿ Áàäìàåâíà, Áóºóä ÔÀÏ-ä ê´äëš, ³ìòí³ ýð¢ë-ìåíäèíü õàðš, êèëìš³í ê¢ðãš éîâñìí. Îäà ÷èãí ýí¢ã ³ìòí õàíëòòà ñåäêëò³º³ð òîäëíà.
Ñîâåòèí öàãò Áóºó õîòíä šèðºë ä¢ðêëš³ñí öàã. Òèèãõä ´ðê-á¢ëì¢ä ´íð á³³ñìí. Òèèãõä õîòíà ³ìòí³ šèðºë øóóãàòà, ñåðãìšò³ á³³ñìí. Ñóë öàãòàí óéí íàñòà ê´â¢ä, áàº÷óä ôóòáîë íààäõàð ºàðõëà, 3-4 ôóòáîëüí êîìàíä òîãòàäã áèë³. Äæàìáàåâèõí³, Ñåêååâèõí³, Êèëèïîâèõí³ á¢ëì¢ä îëí ¢ðò³ á³³ñìí. Ãåðèí ýçäíü õ´´÷íð á³³ñìí. Ýäí³ ê´â¢äíü ´ñ÷-áîñàä áàñ ò´ðñêí õîòíäàí á³³š, õ´´÷³ð, òðàêòîðèñò³ð ê´äëš, ýöêíð³ñí ¢ëã¢ð àâ÷, äàœãèí îëíà í¢¢ðò éîâñìí.
Àõ ¢éèí óëñàñ ¢ëã¢ð àâ÷, ýäí³ êåš-ê¢ö³š éîâñèã ´äã³ öàãèí áàº÷óä öààðàíäíü êåš éîâíà. Ýííü Áóºóä ´ñ÷-áîññí Ñàíàë Ìàíäæèåâ, Àëåêñàíäð Ðÿáîâîë, òåð ìåò Âèêòîð Ìàìàåâ, Áàìáàåâèõí³ çååíð Õð áîëí Ñàðàí Íàäâèäîâèõí, Äæàõàíãèð Àáäóëãàíèåâ ýíä á³³º³ä, õ´ä, áîä ìàë ´ñêš³í³. Íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò ò´ðñêí õîòíäàí Âëàäèìèð áîëí Âåðà Áàìáàåâèõí á³³í³. Ýäí Áàøàíòàä ñåë³í³ ýäë-àõóí òåõíèêóìä ñóð÷àºàä, òàíüëäñìí. Äàðóíü Âëàäèìèð Ñàñàåâè÷ Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí ñåë³í³ ýäë-àõóí ôàêóëüòåò ò´ãñ³ñìí. Âåðà Ñàãàåâíà áîëí Âëàäèìèð Ñàñàåâè÷ âåòåðèíàðí ýì÷³ð áîëí çîîòåõíèê³ð ¢çìšò³º³ð ê´äëš éîâñìí. Òåð ìåò ò´ðñêí õîòíä á³³º³ä, àõ-ä¢ Íèêîëàé ×àïàåâè÷ áîëí Àíàòîëèé ×àïàåâè÷ Áàìáàåâèõí, Àðòóð Î÷èðîâè÷ Íóðîâ ìàë á³ðš, õîøò ê´äëš³í³. Íèêîëàé ×àïàåâè÷ Áàìáàåâèí êåëñ³ð, óðäíü Áóºó õîòí ³ìò³õí óñòà äàëà õóäãóäòà, øàâøàä óðºñí íîºàí-´âñò³ ºàçð áèë³. ¥´ð-øèäð á³³ñí Õàð Çóóõèí ºîë óñàð äåâð³ä á³³äã á³³š, çàºñí ýëâã á³³ñìí.
Áóºó õîòíà ³ìòí ´âêíð³í òåâ÷äã, áóðõí-øàšíä ø¢òäã óëñ ì´í. Òåã³ä ÷èãí àøõóä àðâíà óëñèí ñåäâ³ð³ð á³³ðí óëñ Áóºóí ´´ð-øèäð êåç³í³ ìîäí ñóâðºí á³³ñí õóó÷í îðìäíü øèí ñóâðº áîñõñìí. Öóã êåðãò³ áåëäâðèí êåðãèã Àëåêñàíäð Íåìååâ ê¢ö³ñìí. Îäà ýí ºàçðà óëñ ñóâðºíä èðš ì´ðã¢ë êåí³.
"Ê¢í ºàçðèí ñ³³íèíü õ³³äã, çàºñí óñíà 㢢íèíü õ³³äã" ãèš êåëäã. Áîëâ ´äã³ öàãò Áóºó õîòíä á³³äã ö´´êí ê¢í ñ³í šèðºë õ³³º³ä, òàëäàí ºàçðóð í¢¢š ºàðñí óãà. Ýäí éîñòà ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ óëñ ì´í.

È.Ìóçðàåâèí öîêñí çóðã

Ïðèþòíà ðàéîíà êå糜ê Áóºó õîòí áàñë šèãò³ ñ³³õí õîòí. "dzðìíü àëòí áóºó 碢š, ç´´ðò òîîëíà, áîëâ íàðò-äåëê³í ýðäí³ñ íàíä Áóºó õîòí ¢íò³" ãèš õàëüìã îëí ³ìòí³ ø¢ëã÷ Íóóðà Âëàäèìèð ò´ðñêí ºàçð-óñíäàí íåð³äñí ø¢ëãò³í áè÷š. Ýíä ´ñ÷-áîññí ³ìòí áàñ èèì òîîëâðòà. Þœãàä ãèõë³ ê¢í áîëºíä ò´ðñêí ºàçð-óñíàñ äàâó ç´´ð óãà áîëäã.
Êåç³í³ õàëüìãóä ìàëûí èäãèí ò´ë³ í¢¢º³ä, í¢¢äë á³³äë³ð á³³ñìí. ¡ëä÷í³ ºàçðò Õàð Çóóõèí ºîëûí ê´â³º³ð áàñ í¢¢º³ä ᢢðëäã á³³ñìí. Òèèã³ä êå糜ê öàãò Áóºó õîòíà îðìä ¢ëä÷í óœã-òîõì í¢¢äã á³³ðí á³³š. Ýíòí àøõóä àðâíà ᢢð á³³ñìí.
Õàëüìãèí êåñã íóòãóäûí îòãóä 1909 šèëèí ´ìí í¢¢äã³í ò´ð¢ö óóðàä, íåã á³³ðíä ñåë³ä áîëí õîòä îëàð á³³š. Òèèãš Îêòÿáðüñê ðåâîëþöèí ´ìí ´ðãíä õàëüìã îòãóä áîëí íóòãóä öóºàð íåã á³³ðíä á³³ðøäã, ýñ ãèš í¢¢äã áîëâ ÷èãí îíö á³³ðøäã îðìñòà áîëñìí. Ñîâåòèí éîñí òîãòñí öàãò í¢¢äã õàëüìãóäûí íóòãóäûã íåã á³³ðíä ᢢðëäã ò´ð õàºëñìí. Òèèã³ä 1910-1920 šèëì¢äò í¢¢äã³í óóðàä, íåã ºàçðò á³³š äàñšàñí öàãò ýñêë³ ýí öàãàñ ýðò³ð Áóºó õîòí òîãòñí áîëõ ãèñí òààâð êåš áîëõìí. Ýí õîòí öåâð àºàðòà, íèãò³ð óðºäã ´âñò³, ñàëà-ñàäðãóäòà ñ³³õí ºàçðò á³³í³. Ýí õîòûã äàëà ñàëà á¢ñëñìí, òåã³ä Áóºó ãèäã íåð 碢ñí áîëšàíà.
Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³í³ ´ìí Áóºó õîòí Ïðèþòíà óëóñèí 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñìí. Òèèãõä Áàëã öóòõëœ ñåë³í ì´í. 1938 šèëä ÐÑÔÑÐ-èí áîëí Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí äåïóòàòíðèí ñóœºâð áîëšàñí öàãò Ïðèþòíà óëóñèí ñóœºâðèí ó÷àñòêóäûí òî-äèãèã àâ÷àñíà òóñê äîêóìåíò òàœº÷èí Êåëí-óëñèí àðõèâä õàäºëãäšàíà. Òåð öàãèí öààñíä èèãš áè÷³ò³. 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñí 7 õîòûã çààš. Ýííü Áàëã, ¡êð³õí, Áóºó, Ñàìòí Ñàëà, Òîñòà, ²ìò³ Óñòà, Áàäðèí Õîë õîòä. Ýí çààãäñí õîòäò 1938 šèëä óò òîîäàí 875 ê¢í á³³š. Òåð òîîä Áóºó õîòíä - 124 ê¢í, òåäí³ñ - 69 ñóœºà÷.
ij³í³ ´ìí 2-÷ ¡ëä÷íä Ëåíèí³ íåðò³ êîëõîç ¢¢ëääã á³³ñìí. Êîëõîçèí àõëà÷ áîðàõí àðâíà ê¢í Áóäóø Îíêîðîâ áèë³. Á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. Ìàë ´ñê³ä, ò³ð³-òåìñ ÷èãí óðºàäã á³³š. Áóºó õîòíà óëñ ÷èãí á³³ðí êîëõîçä ê´äë³ä, ýí-òåðãî á³³š, ê´ëä îðñí öàã á³³ñìí. Áîëâ ò´âêí¢í á³³äëèã ãåíòêí ýêëñí ä³í ýâäâ.
ijí ýêëõë³, ¡ëä÷í³ ³³ìã³, òåð òîîä Áóºó õîòíà, çàëó óëñ ò´ðñêí ºàçð-óñàí äååðì÷íð³ñ õàðñàä, çàëó-ç´ðìã³ð ä³³ëäâ. Áîëâ õàëüìãóäûí çîâëœãíü ÷èë³ä óãà á³³š. Ò´ðñê³í õàðñàä, öóñàí àñõàä, ä³³ëäš éîâñí çàëóñèí àðäíü ¢ëäñí ꢢêä óëñ, áè÷êä¢ä áîëí ê´ãøä Ñèâð¢ð ê¢÷³ð òóóãäâ. 1944 šèëä õàëüìã ä³³÷íðèã öåðã³ñ áóóëºàä, Øèðîêëàãóð éîâóëâ. Öóã õàëüìã óëñëà ³äë Áóºó õîòíà óëñ õàëüìã ãèñí íåð³í ºóòàëãî, çîâëœäàí äàðãäëãî áàñ ä³³í³, Ñèâðèí ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš ºàðñìí. Ýí ºàçðà óëñ êåç³ä ÷èãí óðìäíü õ³ðäãî, ñ³í èðã÷ä èòêäã, èêë îìãòà óëñ áîëäìí.
1957-1958-÷ šèëì¢äò õàëüìãóä íèðã³ä-í¢ãø³ä ºàçð-óñíóðí òåìöâ. ¡ëä÷í³ îòã-³³ìãèí êåñã õîòí óãà áîëš îäñìí. Ñåë³ä, õîòä Ñòàâðîïîëüñê êðàéèí ìåäëä îðäã á³³š. Áóºó õîòíà óëñ ºàçðòàí èð³ä, ýíä ¢¢ëäš³ñí ìàë áîðäëºíà ñîâõîçä ê´äëš³â. Äàðóíü ýí ñîâõîçèí óë äååð "Ïîáåäà" ñîâõîç á¢ðä³ãäâ. 1964-1965-÷ šèëì¢äò Ìàíö õîòí öóòõëœòà áîëñí ñîâõîçèí ìåäëä Áóºó, Ñàìòí Ñàëà áîëí ¡êð³õí áðèãàäìóä îðñìí. 1966-÷ šèëä Áóºó õîòí "Ïîáåäà" ñîâõîçèí öóòõëœ ñåë³í áîëñìí. Òèèãõä Áóºóä äàëà ãåðì¢ä òîñõàä, øèí óóëüíö á¢ðäñìí. 1967 šèëä áîëõëà Íàðòà ïîñåëê ýí ñîâõîçèí öóòõëœãíü áîëâ.
Õ´´ííü Áóºó õîòí "Ïîáåäà" ñîâõîçèí 2-÷ òîéãòà ôåðì áîëâ. Áóºóí ºàçðèí ýðãíä äàëà ìàëûí õîøìóä á³³ñìí. Õîòíà óëñ àðº-÷èäë³í ³ðâëëãî îëíà êåðãèí ò´ë³, ³ìòí³ ñ³í šèðºëèí ò´ë³ øóíš éîâñìí. Òèèãõä òî-òîìš óãà õ´´ò³, îëí áîä ìàëòà ýëâã-äåëâã, á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. Êååð ýíä - ìàëûí õîø, òåíä õîø, ýíä õ´´äèí ñ¢ðã, òåíä - ¢êðèí ñ¢ðã, ò´ã³ëœä³í ä´ðâí ¢çãò òàñðõàí óãà ìåë ìàë. ¥âñí-òîîñí ýëâã, ñîâõîçä õàäš öîêš àâñí áóóäÿí óðºöèã ç´´õä ìàøèäèí ê¢÷í ³ð³ ê¢ðäã á³³ñìí. Òîê äååð ýœä³í áóóäÿ îâàëºàòà á³³ñìí. Ìàëûí òîîºàð ÷èãí, ò³ð³-òåìñí³ óðºöàð ÷èãí "Ïîáåäà" ñîâõîç çóðàºàí äàâóëš ê¢ö³äã áèë³. Ìàë, ò³ð³-òåìñí ýëâã á³³ñí òåð öàãò ê´äëìø äàëà áèë³. Òåã³ä Áóºó õîòíà óëñ õ´´÷³ð, ¢êð÷³ð, òðàêòîðèñò³ð, ìàøè çàëà÷àð áîëí íàíü ÷èãí ýðäì³ð ê´äëš, òàœº÷äàí, à÷-òóñàí ê¢ðãš éîâñìí. Àõ ¢éèí óëñ ê¢÷-ê´ëñ³ðí òàœº÷èííü äåëãðëòä ç´âò³ ò³âö³í îðóëñìí. Õ´´÷íð, ¢êð÷íð, òðàêòîðèñòíð ¢çìšò³º³ð ê´äëš, “Ê¢÷-ê´ëñí³ òóóðìšèí” îðäåí³ð, "Çà òðóäîâóþ äîáëåñòü" ìåäàëÿð, "Ñîöèàëèñòè÷åñê ä´ðëä³í³ äèèë³÷" ãèäã òåìäã³ð, Ê¢íäëëºí³ ºàøãóäàð áîëí íàíü ÷èãí à÷ëâðìóäàð à÷ëãäñí áîëäã. Òåäí äóíä àõ-ä¢ ×àïà áîëí ×óðþì Áàìáàåâèõí, Ýðäíü (Âèêòîð) Áóðëûêîâ, Î÷ð Êîíäûøåâ, Áîêòà Ìîëîçàåâ, Àëåêñåé Áóâàåâ, Šàâ Ñåêååâ, Ìèõàèë Íåìååâ, Ñåðãåé Êèëèïîâ áîëí íàíü ÷èãí êåñã óëñ éîâñìí. Ê¢¢êä óëñ áàñ ê´äëìø³ñ äóòäãî áèë³. Õ´ä êèðº³÷íð Ìàðòà Àíäèåâà, Ëèäèÿ Áàäìàåâà, Âàëåíòèíà Áàòìàåâà, Íàäåæäà Íåìååâà, Ëèäèÿ Ñåêååâà, Íèíà Öåáåêîâà îíüäèí í¢¢ðò éîâñìí.
Áóºó õîòíä òðàêòîðí áðèãàä, ÌÒÌ, ëàâê, êëóá, ýêëö øêîë, ôåëüäøåðñê ïóíêò áèë³. Øêîëä Íàäåæäà Äîðäæèåâíà Áîñõîìäæèåâà îëí šèëä³í áàãøàð ê´äëš, êåñã áè÷êä¢äèã ñóðºñí áîëäã. ¡íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äëñí ò´ë³ä³í Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí Äååä Ñîâåòèí Ïðåçèäèóìèí Ê¢íäëëºí³ ºàøãàð à÷ëãäñí áîëäã. Àëåêñàíäð Áîêòàåâè÷ Ìîëîçàåâ Áóºó õîòíä óäàí öàãò á³³š, òðàêòîðèñò³ð, òðàêòîðí áðèãàäûí áðèãàäèð, 2-÷ òîéãòà ôåðìèí çàëà÷ áîëš ê´äëš éîâëà. Ýí¢í³ àâàëü, Êëàâäèÿ Áàäìàåâíà, Áóºóä ÔÀÏ-ä ê´äëš, ³ìòí³ ýð¢ë-ìåíäèíü õàðš, êèëìš³í ê¢ðãš éîâñìí. Îäà ÷èãí ýí¢ã ³ìòí õàíëòòà ñåäêëò³º³ð òîäëíà.
Ñîâåòèí öàãò Áóºó õîòíä šèðºë ä¢ðêëš³ñí öàã. Òèèãõä ´ðê-á¢ëì¢ä ´íð á³³ñìí. Òèèãõä õîòíà ³ìòí³ šèðºë øóóãàòà, ñåðãìšò³ á³³ñìí. Ñóë öàãòàí óéí íàñòà ê´â¢ä, áàº÷óä ôóòáîë íààäõàð ºàðõëà, 3-4 ôóòáîëüí êîìàíä òîãòàäã áèë³. Äæàìáàåâèõí³, Ñåêååâèõí³, Êèëèïîâèõí³ á¢ëì¢ä îëí ¢ðò³ á³³ñìí. Ãåðèí ýçäíü õ´´÷íð á³³ñìí. Ýäí³ ê´â¢äíü ´ñ÷-áîñàä áàñ ò´ðñêí õîòíäàí á³³š, õ´´÷³ð, òðàêòîðèñò³ð ê´äëš, ýöêíð³ñí ¢ëã¢ð àâ÷, äàœãèí îëíà í¢¢ðò éîâñìí.
Àõ ¢éèí óëñàñ ¢ëã¢ð àâ÷, ýäí³ êåš-ê¢ö³š éîâñèã ´äã³ öàãèí áàº÷óä öààðàíäíü êåš éîâíà. Ýííü Áóºóä ´ñ÷-áîññí Ñàíàë Ìàíäæèåâ, Àëåêñàíäð Ðÿáîâîë, òåð ìåò Âèêòîð Ìàìàåâ, Áàìáàåâèõí³ çååíð Õð áîëí Ñàðàí Íàäâèäîâèõí, Äæàõàíãèð Àáäóëãàíèåâ ýíä á³³º³ä, õ´ä, áîä ìàë ´ñêš³í³. Íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò ò´ðñêí õîòíäàí Âëàäèìèð áîëí Âåðà Áàìáàåâèõí á³³í³. Ýäí Áàøàíòàä ñåë³í³ ýäë-àõóí òåõíèêóìä ñóð÷àºàä, òàíüëäñìí. Äàðóíü Âëàäèìèð Ñàñàåâè÷ Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí ñåë³í³ ýäë-àõóí ôàêóëüòåò ò´ãñ³ñìí. Âåðà Ñàãàåâíà áîëí Âëàäèìèð Ñàñàåâè÷ âåòåðèíàðí ýì÷³ð áîëí çîîòåõíèê³ð ¢çìšò³º³ð ê´äëš éîâñìí. Òåð ìåò ò´ðñêí õîòíä á³³º³ä, àõ-ä¢ Íèêîëàé ×àïàåâè÷ áîëí Àíàòîëèé ×àïàåâè÷ Áàìáàåâèõí, Àðòóð Î÷èðîâè÷ Íóðîâ ìàë á³ðš, õîøò ê´äëš³í³. Íèêîëàé ×àïàåâè÷ Áàìáàåâèí êåëñ³ð, óðäíü Áóºó õîòí ³ìò³õí óñòà äàëà õóäãóäòà, øàâøàä óðºñí íîºàí-´âñò³ ºàçð áèë³. ¥´ð-øèäð á³³ñí Õàð Çóóõèí ºîë óñàð äåâð³ä á³³äã á³³š, çàºñí ýëâã á³³ñìí.
Áóºó õîòíà ³ìòí ´âêíð³í òåâ÷äã, áóðõí-øàšíä ø¢òäã óëñ ì´í. Òåã³ä ÷èãí àøõóä àðâíà óëñèí ñåäâ³ð³ð á³³ðí óëñ Áóºóí ´´ð-øèäð êåç³í³ ìîäí ñóâðºí á³³ñí õóó÷í îðìäíü øèí ñóâðº áîñõñìí. Öóã êåðãò³ áåëäâðèí êåðãèã Àëåêñàíäð Íåìååâ ê¢ö³ñìí. Îäà ýí ºàçðà óëñ ñóâðºíä èðš ì´ðã¢ë êåí³.
"Ê¢í ºàçðèí ñ³³íèíü õ³³äã, çàºñí óñíà 㢢íèíü õ³³äã" ãèš êåëäã. Áîëâ ´äã³ öàãò Áóºó õîòíä á³³äã ö´´êí ê¢í ñ³í šèðºë õ³³º³ä, òàëäàí ºàçðóð í¢¢š ºàðñí óãà. Ýäí éîñòà ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ óëñ ì´í.

È.Ìóçðàåâèí öîêñí çóðã