Ýí šèëèí ìîºà ñàðèí 8-ä Á.Á.Ãîðîäîâèêîâèí íåðò³ ÊàëìÃÓ-í õàëüìã êåëí³ êàôåäðèí ïðîôåññîð, ôèëîëîã íîìèí äîêòîð ϸòð Öåäåíîâè÷ Áèòêååâ 80 šèëèí ´´í³í òåìäãëâ. Áè Ïåòð Öåäåíîâè÷èí á³³äë-šèðºëèí áîëí ¢¢ä³ëòèí õààëºèí òóñêàð êåëš ´ãõ ñàíàòàâ. Ìàíà óóºí íîìò Öåëèíí ðàéîíà Îâàòà ñåë³íä 1937 šèëä Öåäí Áàäìàåâè÷ Áèòêååâèí ´ðê-á¢ëä ò´ðñìí. Ýí¢í³ ´âê ò¢ð¢í áîëš 1673 šèëä Îâàòàä ýâð³ííü èøê³ ãåð³í ò³âñìí. Òåð öàãàñ àâí ýíä 300 øàõó šèëä Áຠ×îíñà ³³ìãèí óëñ á³³ðëš éîâñìí.

Îäàõí Ýëñòä òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí ïðåçèäèóìèí äàðàíè ñ¢¢ð áîëâ. Ñ¢¢ðèã òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ ºàðäš äàâóëâ. Ò¢ð¢ë³ä òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ó÷ðåæäåíüñèã áîëí ³ìòèã, òåð äîòð ëüãîòí áàãèí óëñèã, ýì³ð òåòêëºèã ÿñðóëëºíà ò´ð õ³ë³ãäâ.

Îäàõí Ýëñòä áàéðòà éîâäë ó÷ðâ. "Äåòîêñ-Ïëþñ" ìåäèöèíñê öóòõëœ" ãèäã ÎÎÎ øèí ᢢðò îðâ. Ýìíëºí³ öóòõëœãèí øèí ãåðèã ýäëâðò îðóëëºíà êåðã-¢¢ëäâðò òàœº÷èí Òîëºà÷èí ãîñóäàðñòâåíí ñåëâã÷ Âàñèëèé Áþð÷èåâ, òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷èí äàðóê Ìåðãåí Áàäìà-Ãàðÿåâ, òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòð Ðóñëàí Íàãàåâ, íàíü ÷èãí äààâðòà óëñ îðëöâ.

Îäàõí Ýëñòä "Êàëìûêèÿ" òàœº÷èí 糜ãëëºí³ àãåíòñòâä Õàëüìãèí Ãåðîé, ²ð³ñ³í áîëí Õàëüìãèí èñêóññòâèí ¢¢ëä³÷, íåðíü òóóðñí à÷ èêò³ áàëåòìåéñòåð, "¥´ðäíð" áèèºèí ãîñóäàðñòâåíí òåàòðèí õóäîæåñòâåíí ºàðäà÷ Ïåòð Íàäáèòîâëà õàðºëò áîëâ. Ïåòð Òèìîôååâè÷ ýí šèëä ¢¢ä³ã÷ êîëëåêòèâèí çóðàñèí òóñêàð êåëš ´ã³ä, òàœº÷èí îëíä 糜ãëëºí³ ýâ-àðºñèí ýë÷íðèí ñóðâðìóäò õ³ð¢ ´ãâ.

Ýí šèë ìàíà òàœº÷ Õàëüìãèí óëñèí ø¢ëã÷, Ñîöèàëèñòè÷åñê Ê¢÷-ê´ëñí³ Ãåðîé, Ãîñóäàðñòâåíí ì´ð³í ëàóðåàò Ê´ãëòèí Äàâàí 95 šèëèí ´´í òåìäãëš³í³. Îäàõí Ýëñòä "Êàëìûêèÿ" ÐÈÀ-ä áîëñí áðèôèíãèí éîâóäò òàœº÷èí ñîéëûí áîëí òóðèçìèí ìèíèñòðèí äàðóê, "Øèíðëò" ãèäã ÐÊ-í áè÷³÷íðèí Íèèö³í³ àõëà÷ Íèêîëàé Ñàíäæèåâ ø¢ëã÷èí îí÷òà ´´íä íåð³äãäš³õ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí òóñêàð æóðíàëèñòíðò êåëš ´ãâ.

1720 šèëèí ìàðò ñàðèí 10-ä ϸòð I ãîñóäàðñòâåíí àêò ºàðºñíàñ àâí ²ð³ñ³ä àðõèâñ á¢ðä³ëºí ýêëñìí. Õàëüìã êåëí-óëñèí àðõèâèí òóóš áîëõëà, 1921 šèëä Õàëüìã îáëàñòèí ñóðºóëü-ýðäìèí ³œãèí çàêâðàð ¢¢ä³ãäñí àðõèâí-ìóçåéí ñåêöèí ¢¢ëäâð³ñ ýêëö³í àâëà. ²³äðõí³ óíèâåðñèòåòä ýòíîãðàôèí, àðõåîëîãèí, ôîëüêëîðèí, êåëí³ áîëí íàíü ÷èãí ò´ðì¢äò ºîë îíüãàí ´ã÷ éîâñí Í. Ïàëüìîâ òåð ñåêöèã ºàðäñìí.

À.Àìóð-Ñàíàíà íåðò³ Êåëí-óëñèí áèáëèîòåêò Ê´ãëòèí Äàâàí 95 šèëèí ´´íä íåð³äš îëí êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³ãäš³í³. Íàðòà äåëê³ä Õàëüìãèí íåðèã òóóðóëñí ø¢ëã÷èí ´´íä íåð³ä³ä, áèáëèîòåê ²ð³ñ³í öóã áèáëèîòåêñèã îðëöóëñí èê ìàðºà çàðëñíü òåìäãò³. Áèáëèîòåêèí àáîíåíòèí ³œãèí ê´äë³÷íð Ãàëèíà Ñàðìàøåâà áîëí Ãàëèíà Ýëüáèêîâà ìóëüòèìåäèéí ¢¢ä³âð áåëäâ. Ýí ñîíüí áîëí èê ÷èíðò³ ºàðöèí ëèòåðàòóðí ñåëâã÷íü áîëš Õàëüìã áè÷³÷íðèí Íèèö³í³ àõëà÷ Ýëüäø³ Ýðäíü îðëöš, èê ê´äëìø êåâ.

Õîë 1917-÷ šèëèí íîÿáðü ñàðèí 15-ä ²³äðõíä "¥´ðäèí 糜ã" ãèäã ãàçåòèí ò¢ð¢í òîéã áàðàñ ºàðñí áîëäã. Äèãò³ çóí øàõó šèë áîëàä ìèíü ýí áàëºñíä "Õàëüìã ¢íí³" 100 šèëèí ´´í óãòš, áàéðèí ò¢ð¢í êåðã-¢¢ëäâð äàâóëãäñíü áàñë ñ³í éîðòà éîâäë ãèš ¢íëõ êåðãò³. Ìàðò ñàðèí 4-ä ³³äðõí³ õàëüìãóä Öàºàí Ñàðèí áàéðèã ´ðã³ð òåìäãëñíë³ çåðãëš ýíä ìàíà ãàçåòèí ¥äð áàñ ´ðãìšò³ êåâ³ð á¢ðä³ãäâ.

Îäàõí òàœº÷èí Í.Í.Ïàëüìîâèí íåðò³ Êåëí-óëñèí ìóçåéä õàëüìã óëñèí òóóšä íåðíü òóóðñí Àþêà õàí ò´ðñí³ 375 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí “ò´ãðã øèð³í” ñ¢¢ð áîëâ. Ñ¢¢ðò ÐÀÍ-à Õàëüìã íîìèí öóòõëœãèí áîëí Á.Á.Ãîðîäîâèêîâèí íåðò³ Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí í¢¢ðëã÷ íîìòíð, ìóçåéèí íîìèí ê´äë³÷íð, òóóšèí íîì äàñšàõ îþòíð îðëöâ. Ýäí ñ¢ë šèëì¢äèí ýðãöä Àþêà õààíà òóñêàð êåñí íîìèí øèíšëëòèí ê´äëìøèí àøàð áåëäñí èëäêë ñ¢¢ðò îðëöà÷íðèí îíüãò òóñõàâ. Ìóçåéèí ê´äë³÷í𠺳³õ¢ëä ò³âãäñí ýêñïîçèöä "Àþêà õàí: ê¢í áîëí ïîëèòèê" ãèäã ò´ð ÿºš ¢ç¢ëãäš³õèí òóñêàð êåëš ´ãâ.

Îäàõí Ýëñòä "Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ì" ãèäã Öóòõëœ õóðëä Õàëüìãèí øàší ëàì, ²ð³ñ³ä, Ìëä, ÑÍÃ-í îðí-íóòãóäò Áîãä ãåã³í Äàëà ëàìèí ê¢íäò³ ýë÷ Òýëî Òóëêó ðèíïî÷å òàœº÷èí æóðíàëèñòíðë³ õàðºàä ꢢíäâ. Øàší ëàì ò¢ð¢ë³ä õàëüìã óëñèã Öàºàí Ñàðèí áàéðëà ³ð¢í ñåäêë³ñí é´ð³º³ä, õ´â-êèøã äóðäâ.