«Ґґрд-хальмгуд: XII-XIX зун љилмўд» гидг дегтрт (тўўрвічнрнь – номтнр А.Басхаев болн Р.Дякиева) «Зург зурлєна эрдм болн урн тосхлт» гидг соньн іњг бііні. Энўг мана умшачнрт медўлх санатавидн. Номтнрин бичсір, хальмгудт зург зурлєна эрдм болн скульптур келн-улсин урн тосхлтын зањшалын хўвнь біісмн. XVII зун љилмўдт ґґрд-хальмгуд Аблаин кит, Дархан-Дорљин кит (храм «Семь палат»), шиві Учуру-хан кит гидг эврі онцта, ґвірц урн тосхлтын бумбс ўўділі.

Дііні цага олн дун эн ґдрмўдт соњсгдад бііні. Тедн дунд Расул Гамзатовин «Журавли» гидг дууг меддго кўн уга болх. Дууна айс эклід соњсгдснас авн імтн тагчгрљ, айст, ўгд авлгдљ, цаг зуур менрсн болна. Дууна кўчн тиим. Діінд імнісн хаєцсн 27 сай імтні санлыг мґњкрўлсн дун кені чигн седклд кўрні. Тґрскн єазран харљ ирсн тоєрун шовуд мет эн дун дікніс Диилврин эн љил маднур ирљ, тґрскніннь тґлі імін эс ірвлсн ґвкнриг дікніс уханд орулв.

Мана номтнр, тер тоод Хальмг номин Тґвин кґдлічнр хальмг келн-улсин амн урн ўгин зґґр, билг-эрдм, сойл хадєллєна кергт аєу ик тівцін орулљана. Шидр энд кґдлдг номин кґдліч Увшин Татьяна «Харєа сііхн харнла» гидг ут дууна туск соньн статья Хальмг номин Тґвин зіњгллєні барин єарцд барлсмн.

Хальмг келнд күн болһнд эңкр, седклд өөрхн нег үг бәәнә. Эннь «ээҗ» гидг үг. Өдгә цагт эн үг «ээҗ» (бабушка) гидг чинр зүүҗәнә. Кезәңк цагт эн үг эк (мама) гидг чинр-утхта бәәсмн. Болв күн болһна җирһлд эк болн ээҗ әдл кевәр ик чинртә, әдл кевәр хамгин эңкр болн хәәртә улс мөн. Хальмг улсин билг-эрдмд зәрм дуд экд, зәрм дуд ээҗд нерәдгднә. Болв төрскн келәрн ээҗ гиҗ нерәдҗ келнә. Ямаран болв чигн дууг дууч дуулхас урд болн көгҗмч шүлгт айсинь буулһхас урд тер дууна үгмүднь шүлгчин седклднь үүднә.

«Нўўдлі» гидг дууг ямаран нег концертд, байрин керг-ўўлдврт, імтн олар хурсн ніірт соњслго бііхшвидн. Хальмгуд љирєлиннь туршарт ўўдісн олн дуунасн эн дууг мартлго біідгнь соньн. Дурна туск дун кўн болєна седкл авлљ, эврі љирєлірн бііљ, єазр деер љињнљ йовна. Бичкндін мадн дууг сііхн айсарнь меддг билівидн. Цаг ирід, гиљгті баєчуд болхларн Нўўдлілі ідл «нўднь сііхн» кўўкн арвт болєна љирєлд учрад, дун тедні седклиг медўлљ йовв. Наста улс болхла, бає цаган санљ, дууна айст авлгдна.

1771-ч љилд ґґрд-хальмгин ик зунь Увш-хааг дахад урдк ґвкнриннь єазр темцв. Тер цагас авн ґґрд-хальмг улс іњглід хойр зуун љилин туршт Ірісід болн Китд онц-онцар біісмн. Ґдгі цагин шинљінгин ґґрд хальмгудын урн-зокъял ґргн болн байн. Зуг иљлин хальмгуд энўні тускар далаєар медхш. Эдні олн дуудт, домгудт иљлин тускар келгдљ йовна. Йирдгч љилмўдт єазадын ордудас: Америкіс, Францас, Китдіс, Моњєлас болн нань чигн ґвкнриннь єазрт ирдг болсмн.

Менд йовнт, манахс
Кґгљмин белг

Нерті љањєрч Окна Цаєан Зам Китд орн-нутгин ССТV4 телеўзлин ўрврір «Глобал шоу» гидг соњсхврт орлцв. Эн йовдл хальмг улсин сойл нарт-делкід ґґдінір ўнлгдљ, олн імтн дунд соньмслт олснь ил герчлљіні. Кўсдундур љува кўн біідг орн-нутгин телехілієічнр хальмг улсин «Ээљин ду» соњсад, мана нерті љањєрчин билг-эрдмір ґврмљ болн бахмљ кев. Эн ґдрмўдт социальн сетьмўдт Окна Цаєан Зам тер соњсхврт орлцсна соњсхврин тасрха кесг кўн хілієід, нерті љањєрчин билг-эрдмин тускар буульмљта ухан-тоолврарн хувалцљана.

Дәәнә цагт үүдәсн олн дун салдсмудын седклинь авлҗ, сүрә өгч, урмд өгдг бәәсмн. Дәәнә цагин дуунд күчр-күнд, әәмшгтә бәәдлин тускар, залу-зөрмг йовдлын тускар, салдсмудыг гертнь иньг-амргнь, өөрхн улснь итклтәһәр күләҗәснә тускар келгднә. Тер дууна үгмүдәс дәәнә тууҗин тускар чигн медҗ болхмн.

Советск Әәрм Төрскән харсгч Алдр дәәнд диилвр бәрснә 75 җилин өөн одахн күцв. 2020 җил санлын болн туурмҗин Өдр гиҗ зарлгдв. Мана таңһчин үүдәгч улс Алдр Диилврин ончта өөнд билгән һарһҗ, үүдәлтән нерәднә. Хальмгин улсин шүлгч, көгҗмч, таңһчин сойлын ачта көдләч Увшан Альчан Иван дәәнә туск олнд темдгтә кесг дууна үгмүдинь орс келнәс хальмг келнд орчулсмн. Тер тоод әмтнд тааста «Катюша» болн «Смуглянка» гидг дуд хальмг келнд орчулсн болдг. Дуучнр эн дуудыг өргмҗтә кевәр төрскн келәрн дуулна.