ÐÀÍ-à Õàëüìã íîìèí öóòõëœãèí íîìòíð ñîíüí íåã äîêóìåíò îëš àââ. Ìîñêâà áàëºñíà êå糜ê àêòìóäûí ²ð³ñ³í ãîñóäàðñòâåíí àðõèâä òåðíü îëäâ. 1685 šèëä áè÷ãäñí áè÷ã îëäñíü éèðèíä³í ÷èíðò³ éîâäë. Õàëüìã õàí Àþêàí áè÷ã áîëš ºàð÷àíà. Õóó÷í õàëüìã ¢çã³ð áè÷ãäñí êåñã áè÷ã¢ä áîëí äîêóìåíòñ îëí àðõèâì¢äèí áîëí ìóçåéìóäûí ê´ðœä á³³í³, ãèš íîìòíð òîîëšàíà. Õàëüìã óëñèí òóóšèí òóñê áàéí ìàòåðèàë òåð áè÷ã¢ä³ñ áîëí äîêóìåíòñàñ ìåäš áîëõìí.

Äàâñí šèë òàœº÷èí øóíìºà, ñåäâ³ðò³ ꢢêä óëñ "Èíüãë³í" ãèäã îëíà íèèö³ òîãòàñìí. Ýí¢ã îëí šèëä³í ê¢ö³ìšò³º³ð àðºëà÷ Áàéðòà Òîñòàåâà ºàðäšàíà. "Èíüãë³í" íèèö³í õàëüìã êåëíä, ñîéëä äóðòà, êåëí-óëñèííü àâúÿñ á³ðäã, ´âêíðèííü ãåð³ñëš ¢ëä³ñí ç´´ðèã ³ð¢í³ð õàäºëõ ñåäêë 碢ñí ꢢêä óëñèã õàìöóëšàíà.

Ôåâðàëü ñàðä ÒÍÒ òåëåêàíàëàð øèí òåëåñåðèàë ýêë³ä ¢ç¢ëš³í³. Ýí òåëåñåðèàëûí çóðã öîêš àâëºíä õàëüìãóä îðëöšàíà. Êîëüñê òîõà àðëä ê´äëš³õ ìàíà ºàçðà óëñ òåð¢íä îðëöñíü íåã ¢ë¢ ñîíüí áîëšàíà. Ôèëüìä îðëöõèí òóñê ¢ðâð òåäíä ãåíòêí 2016 šèëèí ýêëö³ð èðâ. Àð ¢çãò á³³õ á³³ðí óëñèã ¢ç¢ëõ àðòèñòíðèã õ³³š³ñí ôèëüìèí ò¢¢ðâ³÷ ÁຠĴðâäò ò´ðñí Õîíãîð Áàìáóøåâä ôèëüìä îðëöõ ¢ðâð êåí³. Ôèëüìä îðñí éîâäëìóä ßìàëî-Íåíåöê îêðóãèí Íîÿáðüñê áàëºñíä áîëñìí.

Õàëüìã óíèâåðñèòåòä ºàçàäûí îðíà îþòíðèã õàìöóëëºíà, òåäíèã îëíà ¢¢ëäâðò îðëöóëëºíà êåðãò èê îíüã ´ãí³. Ýäí ýâð³ííü îðí-íóòãèí áèëã-ýðäì, àâúÿñ, õîò-õîë òàœº÷èí ºîëëã÷ âóçèí øèøëœ êåðã-¢¢ëäâðò ¢ç¢ëí³, šèë áîëºí òåðíü ò´ðñêí âóçèí šèðºëèí éîñòà êååðìš ºîë éîâäë áîëš, èê í³ð-íààä õ¢âðí³.

Î×ÐÀ Àâäîòüÿ, Õàëüìã Òàœº÷èí à÷òà áàãø, "Õàëüìãàºàð êåëòí" êëóáèí ºàðäà÷, Ëàãàíü áàëºñíà ê¢íäò³ èðãí:
- Ìèíè íàñí-šèðºë "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòë³ áàò çàëºëäàòà. 1966 šèëä áàãøèí ñóðºóëÿí ò´ãñ³º³ä, Êîìñîìîëüñê ñåë³í³ 2-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëä ê¢÷-ê´ëñí³ õààëºàí ýêëë³â. Ò³âí šèë øàõó ò´ðñêí êåë³ð ºàðäã ãàçåò³í áè÷¢ëš àâíàâ, ê´äëìøò³í ýðê áèø îëçëíàâ.

Ìàíà òàœº÷ä áèëãò³ áàº÷óä îëí. Ýäí äóíä áèëã-ýðäìèí, ñïîðòûí õàëõàð ê¢ö³ìš á³ðš, òàœº÷èííü íåð³í äóóäóëš éîâõíü áຠáèø á³³í³. Áîëâ ìàäí çóðëºíà èñêóññòâàð ñîíüñìšàäã ꢢêí³ òóñêàð êåëš ´ãõ³ð á³³í³âèäí. Ýëñòä á³³äã Èðèíà Ìèòðèåâà áè÷êí³ñí àâí þì çóðõäàí äóðòà áèë³. Òààñãäñí çóðãóä õ³ë³š³º³ä, òåð êåâ³ðíü äóðàëºàä ñ³í êåâ³ð çóðäã á³³ñìí. Øêîëä ñóðºóëü ñóð÷àõäàí äàœãèí ýðñèí ãàçåòèí ìàðºàñò îðëöäã áèë³. Ýí¢í³ çóðñí çóðãóäûíü öóã³ð³ñ³í ìàðºàñò èëã³äã á³³ñìí.

¥äã³ öàãò êåãäëì¢ä êåëºí³ ò´ë³ øèí ç¢ñí 碢ë ìàòåðèàëìóä á³³í³. dzðì íåð³äëºèíü éèðèí ê¢í ìåääãî ÷èãí áîëõ. Êåëõä, ñ¢ë öàãò ¢¢ë êåäã óëñ ôîàìèðàí ãèäã ìàòåðèàë ´ðã³ð îëçëíà. Çàìøëà ³äë š´´ëí ìàòåðèàëàð êåñí êåãäëì¢äèã ³ìòí òààñíà. Ýëñòä á³³äã Íàäåæäà Êàíàåâà ìåë ýí¢ã îëçëš, îëí ç¢ñí êåãäëì¢ä êåí³. Ýí áààõí áåð ´íð ´ðê-á¢ëä ´ñš-áîññìí. Ýê-ýöêíü áè÷êí³ñíü àâí òàâí ¢ð³í îëí ç¢ñí êðóæîêóäò, ñåêöñò îðóëäã á³³ñìí. Íàäÿ ꢢêí õóäîæåñòâåíí øêîëä, ä¢ ê¢¢êíü áè äàñëºíà êðóæîêä îðäã áèë³, ýí¢í³ñ íàíü ÷èãí òàëäàí áèëã-ýðäì äåëãð¢ëëºí³ êðóæîêóäò ýäí îðäã á³³ñìí.

Ê¢í áîëºíä äóðòà íààäºà á³³í³. Èðèíà Íàäâèäîâàä áè÷êí öàãòíü áàñ êåñã äóðòà íààäºàñ áèë³. Áîëâ õàìãèí äóðòàíü - ýýšíü áåëãëñí àþ áîëí ýâð³í óéñí íààäºà áèë³ ãèš ýí òîäëíà. Ýê-ýöêíü îð ºàíöõí ꢢêíä³í êåñã øèí íààäºà õóëäš àâäã á³³ñí áèéíü Èðèíà ìåë ýí õîéð íààäºàã òåâðñí éîâäìí. Îäà Èðèíà áèéíü îëí ç¢ñí íààäºà óéíà, áîëâ òåð áèéíü áè÷êíäê öàãòíü á³³ñí íààäºàñàí ýí îíüäèí ñàííà.

Ìàíà ýœêð "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòä áè 1981 šèë èðš ê´äëë³â. Ñîâåòèí éîñíà öàã á³³ñìí, õ´´ííü Ñîâåòñê Ñîþç ÷èãí óóðóëãäñìí, öóã òåð éîâäëûí òóñêàð ãàçåò áè÷äã áèë³. ߺàä ýí ðåäàêöèã ø¢¢š àââ ãèõë³, ýíä ìèíè ýã÷ Ãàëèíà Ãðèãîðüåâíà Òþìèäîâà àãèòàöèí áîëí ïðîïàãàíäûí ³œãèí êîððåñïîíäåíò áîëš ê´äëš³ë³, ³œãèí ºàðäà÷íü Ëîïàñàí Áîëäûðåâè÷ Áàðòóíîâ á³³ñìí. Ýäí³ ³œãä áè óðäíü ÷èãí èðäã áèë³â. Îíüäèí ýäí îëí ³ìòíä šèœí¢ë³ä, ìàòåðèàëàí áè÷³ä, êîìàíäèðîâêñä éîâàä á³³äìí. Òåã³ä ðåäàêö íàíä ´´ðõí áîëš ìåäãäš³ë³, ýíä ê´äëš³ñí ç³ðì ³ìòèã òàíüäã áèë³â.

Ê´ò÷íð ñåë³íä á³³äã ͳíä³ø³ Äîðšèã òàœº÷ä îëí ³ìòí ìåäí³. Äîðš áຠíàñíàñí àâí êå糜ê àâúÿñ-á³ðö³ð, òóóëü-òóóšàð, ºàðèí ýðäì³ð ñîíüìñíà. Äîðš òåíä, íåã ñåë³íä, êå糜ê òóóš ìåääã, ýñ ãèš ºàðòàí óðí ê¢í á³³í³ ãèñèã ñîœñõëàðí, ýðê áèø êåðã ê庳ä ê¢ð³ä, òàíüëäàä, ´ð ö³³ëº³ä ꢢíä³ä ÷èãí ºàð÷ èðí³. Áè÷êí öàãàñí ì´ðíä ºàâö. "Íàìàã áè÷êíä ìàäí õîéð äàâõð ãåðò á³³äã áèë³âèäí. Áîëâ áè÷êí öàãàñí ì´ðíä äóðòàâ. Òåã³ä ê¢¢í³ öóñíä á³³äã êåâò³ ãèš ñàííàâ",- ãèš Äîðš êåëí³.