²ð³ñ³í Ôåäåðàöä ñîéëûí ê´äë³÷íðèí ¥äð ìàðò ñàðèí 25-ä òåìäãëãäí³. Áèëã-ýðäìèã äåëãð¢ëëºí³ áîëí ³ìòíä àìðëºíà ñ³í òààë òîãòàëºíà, öóã ¢éèí ³ìòíä ýñòåòè÷åñê ñóðºìš ´ãëºí³ õàëõàð ¢¢ëäš³õ îëí óëñèí ýðäìèí áàéð 2007 šèëèí àâãóñò ñàðä ²ð³ñ³í Ôåäåðàöèí Ïðåçèäåíòèí øèøëœ ç³ðëã³ð áàòëš àâãäñìí. Èñêóññòâèí, ñîéëûí áîëí îëíà ¢¢ä³ëòèí êåñã õàëõàð á³³ñí áàéðèí ´äðì¢äèã íèèö¢ë³ä, íåã áàéð êåõ ñåäâ³ð òåð šèëèí õàâðàð ò´ðñí áîëäã. Òèèã³ä ñîéëûí ê´äë³÷íðèí ýí áàéð éîñíà õàëõàñ áàòëãäàä, öóã îðí-íóòãèí êåìš³íä êåãääã áîëâ.

Ò´ðñêí îðí-íóòãòàí áîëí íàðò-äåëê³ä íåðíü òóóðñí õàëüìã óëñèí ø¢ëã÷ Ê´ãëòèí Äàâàí 95 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíüñàð äàââ. Áàº
Ä´ðâä ñåë³í³ "Õîœõ" áè÷êä¢äèí ñàäûí ꢢêä-ê´â¢ä ðàéîíà äåãòðèí ñàœä îäâ. Ìîºà ñàðèí 13-ä ø¢ëãë³í³ ¥äðë³ ýí êåðã-¢¢ëäâð áîëâ. Äåãòðèí ñàœãèí ê´äë³÷ Î.×óäèäîâà áè÷êä¢äèã òîñàä, ø¢ëã÷èí íàìòðèí òóñêàð êåëš ´ã³ä, ¢¢ä³ëòë³íü òàíüëäóëâ. Áè÷êä¢ä
Ê´ãëòèí Äàâàí äåãòðì¢ä ºàðòàí á³ð³ä, ø¢ëã÷èí òóñêàð êåñã ñóðâð ´ãâ. Òåð ìåò ñàœãèí óéí íàñòà óìøà÷íðèí ³œãèí ê´äë³÷ Â.Áàäìàåâà ø¢ëã÷èí ¢¢ä³âðì¢äèí º³³õ¢ë ¢ç¢ëâ.

1944 šèëèí ôåâðàëü ñàðëà Óêðàèíà ºàçðò íåìøèí ´ìí³ñ îëí ä³³÷íðèí õàíüä ä³³ëäš éîâñí Ê´ãëòèí Äàâàã õàëüìã ã躳ä, Óëàí Öåðã³ñ áóóëºñìí. Òåð õàâðàðíü Àëòàéñê êðàéä èð³ä, áèéä³í ç´â ê´äëìø îëš ÷àäëãî ò¢ðš éîâàä, ö´´êí ñàðä Áèéñê áàëºñíà çàâîäò îëí ç¢ñí ê´äëìø êåš³º³ä, íàìðòíü àâòîòåõíèêóìä öåðãèí áàãø áîëš ê´äëâ.
1945 šèëèí àïðåëü ñàðèí 19-ä Ê´ãëòèí Äàâàã ÍÊÂÄ á³ð³íä àââ. Ó÷ðíü: "ãåìò³ºèíü òóóëºõèí îðìä äååä éîñí öóã õàëüìãóäûã õàšºð í¢¢ëºâ ãèš ýí ê¢í êåëš³í³. ijê³ä áîëõëà, Ñòàëèíà íåðí äååð õàëüìã öåðã á¢ðä³òí ãèš áè÷ã áè÷³ä, îëûã ¢¢ì¢ëš³í³" ãèñí ìóóäõìš ÍÊÂÄ-ä îðš èðñí á³³š.

Ìàíà òàœº÷ä Ê´ãëòèí Äàâàí ò´ðš ºàðñíà 95 šèëèí ´´íèã ´ðã³ð òåìäãëš, îëí ç¢ñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä á¢ðä³ãäš³í³. Õàëüìã òåëå¢çë "Ìàíà Êóãóëüòèíîâ" ãèäã ò´ñâ ê¢ö³š³í³. Òàœº÷èí óëñ áèëãòèí ø¢ëã¢äèíü îëíä òàðõàš óìøõìí. "Êóãóëüòèíîâñêàÿ ëèðà" ãèäã
¢¢ä³ã÷ ìàðºàí çàðëãäâ. Õàëüìã ýñ ãèš îðñ êåë³ð Ò´ðñêí³ííü òóñê ø¢ëã³í èëã³ñí ê¢í ýí ìàðºàíä îðëöš ÷àäšàíà. Áàñœãà Áààòðèí íåðò³ Êåëí-óëñèí äðàìàòè÷åñê òåàòð
Ê´ãëòèí Äàâàí òóñê "ß ïîìíþ ïðîøëîå" ãèäã íààä ò³âñìí.

Èê Áóóðëà ðàéîíä áèëãò³ îëí óëñ á³³õèíü øèäð áîëñí ìàðºàí ìåä¢ëâ. Ýíä ñîéëûí
ê´äë³÷íð êåëìð÷íðèí ìàðºà äàâóëâ. Òåð¢íä ðàéîíà ñåë³í áîëºíàñ êåëí óëñèí àìí ¢ãèí ç´´ðèã ìåääã ³ìòí öóãëðš èðâ. Öàºàí Ñàðèí áàéðò áîëí ò´ðñêí êåëí³ íàðò-äåëê³í ´äðò íåð³äãäš èèì êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³ãäâ. Ðàéîíà ñîéëûí ³œãèí ºàðäà÷ Íèíà Àäæàäûêîâàí òåìäãëñ³ð, ´âêíðèí ¢ëä³ñí ç´´ðèã ìåääã, õàäºëš éîâõ áèëãò³ ³ìòèã ä³êí íåã õàìöóëš, áàéð á¢ðä³õ òààë ìàðºàí ó÷ðàâ.

Øèäð Ýëñòä À.Àìð-Ñàíàíà íåðò³ Êåëí-óëñèí áèáëèîòåê õàëüìã óëñèí ø¢ëã÷ Ê´ãëòèí Äàâàí 95 šèëèí ´´íä íåð³ä³ä, "Ò´ðñêí òååãèí ꢜêë äóó÷" ãèäã êåðã-¢¢ëäâð á¢ðä³â. Ýí¢íä ñîéëûí ê´äë³÷íð, íîìòíð, áàãøíð, ñóðºóëü÷íð îðëöâ. Êåëí-óëñèí áîëí êðàåâåä÷åñê ëèòåðàòóðèí ³œãèí àõ áèáëèîòåêàðü Ðàäìèëà Ìóòëÿåâà ýí êåðã-¢¢ëäâðèã ñ³³í³ð ºàðäš äàâóëâ. Ðàäìèëà Âàñèëüåâíà ø¢ëã÷èí òóñêàð îëíä ñîíüíàð êåëš ´ãâ. Áèáëèîòåêèí ê´äë³÷íð Ê´ãëòèí Äàâàí á³³äë-šèðºëèí áîëí ¢¢ä³ëòèí òóñê âèäåîïðåçåíòàö, "¡íí³ñí ö´êðñí óãàâ" ãèäã ýëåêòðîíí äåãòðèí º³³õ¢ë áîëí çóðãóäûí àëüáîì îëí ³ìòí³ îíüãò òóñõàâ.

Õîéð ¢ðò³ áààõí ýê Îëüãà Òþðáååâà ºàðòàí ´´ò³ ꢢêä ê¢í ãèš êåëõë³ ¢íí áîëõ. Ýí êå-ñ³³õí õóâö-õóíð ´ëãí³, óéíà, óòöàð áîëí ¢¢ðìã ñóâñàð õàòõìð õàòõíà, äå㳺³ð íèëõ áè÷êä¢äò íààäºàñ áîëí ñëèíãîáóñû êåí³. Áààõí áåðèí êåëñ³ð, ýýšíü ýí¢íä þì ´ëãäã äàñõâ. Ýýš³í äàõàä ꢢêí ¢¢ë á³ð³ä, ´´ìñ-áååë³ ´ëãäã á³³ñìí. Øêîëä ñóð÷àñí öàãòàí Îëüãà äå㳺³ð ´ëãäã äàñâ. ªàðèí ýðäìèí êðóæîêä ꢢêä îëí ç¢ñí êåãäëì¢ä ´ëãäã áèë³.

Íåã ä³êš îëí ç¢ñí ´œãò³ øèë³ð êåñí êå-ñ³³õí Òèôôàíè øàì ¢ç÷ê³ä, Ãåðë Áåìáååâà òåð¢ã ýâð³í êåš ¢çõíü ãèš ñàíâ. Éèðèí õóó÷í öàãà çóðãóäò âèòðàæí çóðãóä ¢çõë³ðí, ýí ´â³ðö êåãäëì¢ä êåäã óëñ ÿìàðàí áèëãò³ áîëõâ ãèš ñàíäìí. Èíòåðíåòä âèäåî-êè÷³ëì¢ä õ³ë³º³ä, ÿìð êåâ³ð âèòðàæí çóðãóä êåäãèã ýí ñîíüìñš õ³ë³äã á³³ñìí. Õîéð šèë õîîðàí Ñàíêò-Ïåòåðáóðã áàëºñíä ê´äëš³ñí öàãòàí Ãåðë âèòðàæí óð÷èí ìàñòåðñêîéä äàìøëò õîðøàõàð øèèäâ. Òèèã³ä êåñãò³í óõàëš, ñàíš éîâñí ñàíàºàí ýí ê¢ö³š ÷àäâ.

Ýëñòä á³³äã Åêàòåðèíà Õóöàåâà ñîíüí ê¢í ì´í. Ýí äóóëäã áèëãò³ áîëäã äååð³í õàëüìã óëñèí àìí óðí ¢ãèí ç´´ð ñ³³í³ð ìåäí³. Ýëãí-ñàäíü, ¢¢ðì¢äíü, òàíüë óëñ ýí¢ã ÿìð íåã í³³ðò, õ¢ðìä ýðê áèø äóóäíà. Åêàòåðèíà Ëèäæèåâíà é´ð³ë ò³âš, óò äó äóóëš, ³ìòíä áàéð-áàõìš ¢¢ä³í³. ijê³ä áîëõëà ýíòí í³³ðèã, õ¢ðìèã ñ³³õí õàëüìã êåë³ð ºàðäš äàâóëäãèíü éèð êå áîëíà.

Ìàíà ´âêíðèí á³³äë-šèðºë êåç³í³ñ íààðàí ä´ðâí ç¢ñí ìàëëà çàëºëäàòà. Ìàëàð òåš³ë ê庳ä, àðäíü äàõàä, ´ñê³ä éîâäãèã öóºàð ìåäí³. Òåð äîòð õ´´í³ íîîñàð ãåð³í á¢ð³ä, èøê³ ´´ìñ, øèðäã, äåâñêð, òîõì-äåëòð ê庳ä ýäëš éîâñìí. Õàëüìã óëñèí ñîéëûã, àâúÿñ-çàœøàëìóäûã, ºàðèí ýðäìèã ñåð㳚 äåëãð¢ëõ ê¢ñëò³º³ð "Èíüãë³í" ãèäã òàœº÷èí ꢢêä óëñèí íèèö³í îëí êåðã-¢¢ëäâð á¢ð䳚 äàâóëíà. Îäàõí ýí îëíà íèèö³í³ ñåäâ³ð³ð ÐÀÍ-à íîìèí öóòõëœä èøê³ êåëºí³ ìàñòåð-êëàññ äàâóëãäâ. Ýí êåðã-¢¢ëäâð éîñòà áàéðò õ¢âðâ.