Депутат Народного Хурала (Парламента) РК Ольга Бадма-Халгаева в рамках региональной недели, которая прошла накануне Третьего Евразийского женского форума, приняла участие в 16-часовом дневном марафоне «Компас женского лидерства #МягкаяCила».
Марафон провела Мастерская управления «Сенеж» президентской платформы «Россия – страна возможностей» совместно с Советом Евразийского форума при Совете Федерации. Партнером мероприятия выступила Государственная корпорация развития «ВЭБ.РФ».

Одахн Хальмг Таңһчин Улсин Хуралын (Парламентин) сурһуль-эрдмин, эрүл-менд харлһна, сойлын, баһчудын политикин, социальн харслтын болн спортын комитетин сүүрт гемтә-шалтгта бичкдүдин социальн теткврин төрмүд хәләгдв. Сүүриг комитетин ахлач Салан Бадм һардҗ давулв. Терүнд вице-спикермүд Сергей Сухинин болн Нуура Николай, таңһчин Улсин Хуралд (Парламентд) Хальмг Таңһчин Толһачин элч Манҗин Араш, таңһчин бичкдүдин зөв харслһна элч Чужан Наталья орлцв.

Прокуратурой республики на постоянной основе осуществляется мониторинг состояния законности и анализ практики прокурорского надзора в сфере долевого строительства жилья.

Элст балһсна һардврин толһач Дмитрий Трапезников В.Хомутниковин нертә уульнцд тосхгдҗадг герт күцәгдҗәх көдлмшиг бүрткв. Энд хуучрад нурҗах гермүдт бәәдг улс шин бүүртә болхмн.

В минувшую пятницу в Управлении ветеринарии РК состоялось рабочее совещание с подведением итогов работы 9-ти месяцев 2021 года.

«Пушкинск карт» төсв олн улс дунд ик тааслт олв. Өсч йовх үйнрин төлә һарһгдҗах килмҗ өрк-бүл болһниг олна, сойлын, сурһулин халхин көдләчнриг негдүлв. Эн мана җирһлд мадниг хамцулдгнь мана үрд. Теднә хөвтә җирһлин төлә кен чигн бәәсән өгхмн, насн-җирһлән әрвлшго. Тегәд чигн өсч йовх күүкд-көвүд эрүл-менд болн цуг халхин медрлтә болхин төлә өрк-бүл, дунд сурһуль, олн нань чигн бүрдәцс шунна. Эн үүлдврт шидр орн-нутгин Президент һарһсн седвәр ик дөңцл болҗана. Кергиг уралан йовулхин төлә илт үүлдвр күцәх кергтә. Тиим нег үүлдврнь цуг орн-нутгар кегдҗәх «Пушкинск карт» төсв болҗана.
Эн ик чинртә керг-үүлдврин тускар Әрәсән билг-эрдмин ачта үүлдәч, «Өөрднр» бииһин театрин һардач болн ах балетмейстер, Хальмгин Баатр Нәдвдә Петр ухан-тоолврарн хувалцҗана.

Төрскн дуулвр дууһан хадһлн...

Алтн залата Бумбин нутгт
Буурлдан бийд домбр җиңнҗ.
Нуувчин санлд нанд медгддг
Айс теегин аһу дүүргв.

Тер шарвтр һарин хурһд
Чивхс, цалм олзлсн мет.
Һашун әркәр дөрвн үзгт
Цацл цацҗ герләр сарултулҗ.

Эмәлд дәкәд йовх күн
Хаалһиг утцншң утар төөмдмн.
Төрскн дуулвр дууһан хадһлн
Давсн цагин заль бөкәлгон

Урһмлын хамтхасиг уңгнь хаталгон
Дәкнәс седкләрн үүмҗ җаңһрчин
Цуг бөлгүдән дуулсн дунь.
Олн җилмүдт һазр деер
Оддын герләр солңтрҗ герлтнә.

Орчулснь Хатуһа Николай
1994-ч җил

Одахн Элстд давсн Ірісін дорд ўзг шинљлічнрин чуулєнд орлцачнрин тоод Иркутск балєснас ирсн тууљин номин доктор Сергей Кузнецов ирлі. Моњєлын, Китдин, Японя тууљар, нег ўлў эн орн-нутгин дііні цагар номт соньмсљана. Тер тоотын тускар Сергей Ильич маднд келљ ґгв.

Көдлмшин халхар бидн кесг улсла харһҗ таньлднавидн. Зәрмснь түрүн харһлтас авн оньг авлҗ, авг-бәрцәрн, кеҗәх кергәрн, бәәдл-җирһләрн бахмҗ үүдәнә, теднәс үлгүр авх санан орна. Лагань балһснд бәәдг медәт Авдотья Цагановна Очирова отг-әәмгтән тоомсрта болн күндтә күн болна, энүг ик-бичкн уга цуһар меднә. Сурһуль-эрдмин халхд олн җилдән көдлҗ, дорас өсч йовх баһ үйд төрскн кел дасхҗ йовсн багш ачта амрлһнд һарсн бийнь района бәәдл-җирһлд шунмһаһар орлцна. Авдотья Цагановна Лаганя района Олна палатын ахлач, күүкд улсин ниицәнә гешүн болна. Дәкәд ачта багш Хальмг Таңһчин Толһачин медлд хальмг кел делгрүллһнә ниицәнә гешүн болҗ үүлдҗ йовна.
Авдотья Цагановна Новосибирск мүҗин Сузунск районд төрҗ һарсмн. Тенд күүкн сурһульд орад, 3 класс төгсәв. 1957-ч җилд Атхаевихнә өрк-бүл төрскн һазрурн нүүҗ ирв. Сиврт сурһҗ йовсн түрүн багшан Мария Петровна Осиповаг эн санад, терүнәс үлгүр авч бас багш болхар шиидсмн. 1962-ч җилд эн Элстин педучилищд орад, багшин эрдмтә болв. Баахн багш Комсомольский селәнә 2-ч тойгта сурһульд күч-көлснә хаалһан эклв. Хөөннь эн Лагань балһснур тал нүүһәд, тенд интернатд хальмг келнә багшар һурвн җилдән көдлв. 1973-ч җиләс авн ачта амрлһнд һартлан дөч шаху җилдән Лагань балһсна 3-ч тойгта сурһульд багшлв. Очра Авдотья бичкдүдт хальмг кел дасхсн деерән төрскнч сурһмҗ өглһнә кергт ик тәвцән орулсмн гиҗ келх кергтә. Эн Сергей Манджиевич авальтаһан сурһульд музей секлһнә седвәр татсмн. Терүнд Лаганя һазрас Төрскән харсгч Алдр дәәнд залу-зөрмгән һарһсн болн района делгрлтд күч-көлсәрн тәвцән орулсн улсин туск байн материал цуглулгдсмн.
Элстд педучилищд сурчасн цагтан Атхан Авдотья Очра Сергейла таньлдв. Сурһулян төгсәснә дару Сергей Манджиевич Улан Хол селәнә сурһульд багшар экләд көдлв, Авдотья тиигәрән 4-ч курст сурчаһад дамшлт хоршалһнд йовулгдв. 1968-ч җилд эдн өрк-бүлән өндәлһв. Һучн долан җилдән эдн хамдан бәәв, Җаңһр көвүндән чик сурһмҗ өгч, сән үр өскв. Һундл төрхд, авальнь 2005-ч җилд сәәһән хәәв. Ода Авдотья Цагановна һанцарн бәәнә, көвүнь болн ачнрнь дару-дарунь гиичлҗ ирнә.
– Сурһуль-эрдмин халхд би дөчн тавн җилдән көдләд, амрлһнд һарв. Эн җилмүдин эргцд сурһсн сурһульчнрм төрскн келән дасв, өвкнриннь авъяс-заңшал медҗ авв. Эндр өдр чигн эдн мини менд медхәр ирнә, эврәннь бәәдл-җирһлиннь тускар бичнә, зәңгәрн хувалцна. Хамдан көдлҗ йовсн үүрмүдм бас мартхш, ачим хәрүлҗ, сән өдрмүдлә йөрәхәр адһна. Олна кергт тәвцән орулҗ, района бәәдл-җирһлд орлцҗахим нег һазра улс үнлҗәхнь нанд омг өгнә. Көвүм болн ачнрм килмҗән тусхаҗ цань уга эңкр болдгнь нанд бас урмдта болна, – гиҗ Авдотья Цагановна келнә.
Арвн җил хооран Авдотья Цагановна ачта амрлһнд һарв. Болв дассарн эн олна нүүрт йовҗ, хальмг кел делгрүллһнә кергиг күцәв, района Олна палатыг һардв, суңһврин кемд шунмһа үүлдвр күцәв. Очра Авдотья «Хальмгар келтн» гидг кружок бүрдәһәд, района бүрдәцсин көдләчнрлә төрскн кел, авъяс, тууҗ даслһна кичәлмүд давулдг болв. Эн кружок 2019-ч җил күртл күцәмҗтәһәр үүлдв, пандемий эклснәс авн эн давулгддган уурв. Темдглхәс, Лаганя бүрдәцсин көдләчнр дунд хальмг келнә кичәл давулсн деерән Авдотья Цагановна района әмтн дунд «Көк теңгсин айс», сурһульчнр дунд келмрчнрин марһас давуллһна седвәр татв. Лаганя района «Приморские известия» газетд Очра Авдотья белдсн хальмг кел даслһна халх барлна, тернь умшачнр дунд ик тааслт олв. Хальмг улсин авъяс-заңшалмудын тускар цәәлһҗ, үлгүрмүд, йөрәлмүд барлҗ, эн төрскн келән дасхар зүткҗәх улст дөң болна.
Авдотья Цагановнан эцкнь Атхан Цаһан нертә гелң бәәсмн, эн кесг улст тусан күргсмн. 2002-ч җилд Цаһан Утаевичд нерәдҗ Улан Хол селәнд санлын самбр секгдв, Элстд Бурхн Багшин Алтн Сүмин өөр энүнд нерәдсн суврһн бәәнә. Отг-әәмгтән күндтә гелңгин санл мөңкрүллһнә кергиг күүкнь күцәҗ, эцкднь нерәдсн суврһнд мөргҗ, ачнран дахулҗ хурлд одна. Бийнь медәт өрүн болһн эркән эргүлҗ, цуг әмтн эрүл-менд, гем-зовлң уга бәәтхә гиҗ ном умшна.
Олна нүүрт бәәҗ, өдгә цага некврлә ирлцҗ үүлдхәр шундг төләдән Авдотья Цагановна һар утцнд олн зүсн эв-арһс олзлдгиг дасв. Эн социальн сүлҗәнд эврә халх тогтаһад, баһ цагин тодлврмуд барлна, зургударн хувалцна, районд болн таңһчд учрсн йодлмудын тускар ухан-тоолвран бичнә. Дәкәд медәт чик авг-бәрцәр соньмсҗ, эрүл-менднь бат, цогц-махмуднь чаң-чиирг болхин төлә шишлң зарядк кенә. Эн өрүн эрт 5 часла босад, цогц-махмудан тинилһнә, киитн ус бий деерән асхна. Асхн болһн болхла эн скандинавск мод олзлҗ йовһар йовна. Кеер һарад теегин цевр аһар киилхдән медәт дурта. Урднь Сергей Манджиевич әмд бәәсн цагт эдн һарудт олн зүсн темс урһадг билә. Ода Авдотья Цагановна герин һаза олн зүсн цецгүд урһаҗ, тедниг асрна, тегәд хаврин эклцәс авн намрин түрүн киитн күртл теднь цецгәрҗ нүд авлна. Сул цагтан медәт үүл бәрҗ, хатхмр хатхна, юм уйна. Дәкәд ода эн зургудын архив диглҗ, җирһлднь учрсн харһлтсин, йовдлмудын туск тодлврмуд сергәҗ, хөөтк үйнртән терүг хадһлхар бәәнә. Инстаграмд эврәннь халхдан медәт өдр болһн гилтә соньн зәңг болн хуучн зургуд барлна. Нег һазра улс, сурһульчнрнь терүг үзчкәд, баһ цаган бас тодлҗ, багштан халун менд илгәнә.
Тиим седвәртә, олна нүүрт йовдг, төрскнч седклтә медәт Лагань балһснд бәәнә. Авдотья Цагановна эврәннь авг-бәрцәрн, хәләцәрн олнд үлгүр болна. Удл уга эн 75 җилин өөнән темдглхмн, энүнә сурһульчнрнь болн таньл-үзл улс ач-тусинь хәрүлҗ йөрәлән нерәдхнь лавта.

ДАВАН Наталья

Хулһн сарин 12-т Хальмг ик сурһульд урднь һардачар үүлдҗ йовсн Герман Борликовин санлд нерәдсн керг-үүлдвр давулгдв. Һурвн җил хооран Герман Манджиевич сәәһән хәәсмн. 1990-ч хамгин күнд җилмүдт Герман Борликов Хальмг ик сурһуль толһалсмн. Түүнә һардврт кесг шин лабораторь, оютнрин бәәрн, багшнрин төлә гермүд эдлврт орсмн. Җирһлиннь туршарт Герман Манджиевич номин болн багшин өргн үүлдвр күцәҗ йовсмн, 250 һар номин көдлмш бичв, Әрәсән болн һазадын орна тавн ик сурһулин күндтә профессор мөн.
Герман Манджиевич өр-өвч седклтә күн бәәсмн, тиим сурһмҗиг энүнд ээҗнь Болха Борлыковна өгв. Өнчрсн көвүг эн эврән өскҗ босхсмн.
Баһ насна үүрмүднь бас эн өдр тодлврарн хувалцв. Новочеркасск политехническ ик сурһульд сурчаһад Герман Борликов экләд номар соньмсҗасмн. Кесг шинҗллтән баһ наста номт ик сурһульдан болн таңһчдан нерәдсмн. Элстә һазрт бат ул-сүүртә олн давхр гермүд тосхлһна кесг эв-арһиг билгтә инженер болн номт үүдәв.
Профессор Борликов хойр дәкҗ Көк теңгсин көвән ик сурһульмудын негдлтин президентд суңһгдла, Әрәсән болн Хальмг Таңһчин делгрлтд ик тәвцән орулсндан орденмүдәр болн медаляр ачлгдла. Һардач Борликовин күцәсн цуцрлтан уга үүлдврин ашт ода Хальмг ик сурһуль орн-нутгин сүүр тәвгч (опорный) вузмудын тоод орҗана, ик сурһулин иргчин делгрлтд номт болн һардач ик тәвцән орулсмн.
ҖААХАН Бадм