Хальмгин күүкд улс залу улсла дегц Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцҗ, диилвр делдсн билә. Теднә негнь мана һазра күүкд күн Раиса Семеновна Полтавская мөн. 1941 җилин октябрь сард 18-тә Раиса Полтавская арвн һурвн баахн күүктә хамдан эврә сән дурар цергт мордсмн. Орн-нутгин өмн үзгт түрүн болҗ тогтагдсн санитарн багд орҗ, дәәллдҗ йовсн әәрмд церглв. Маша Белоконь, Люся Бугаева, Ася Хаглышева, Поля Куликова, Тоня Холина, Маша Бобрышева әрә насни дигт күрсн баахн үр күүкднь Раиса Полтавскаяла хамдан церглҗ, дәәнә цагин күчр-күндиг дааҗ йовсмн.

1957-ч љилин моєа сарин 3-д мана тањєчд тўрўн болљ дііні хґґн областин болн біірн кўч-кґлсчнрин депутатнрин Советин суњєвр болсмн. Моєа сарин 7-д болхла Элстд Хальмг автономн областин кўч-кґлсчнрин депутатнрин Советин тўрўн сессь болсмн. Терўнд областин кўч-кґлсчнрин депутатнрин Советд 79 кўн суњєгдв гиљ зарлсмн. Облсоветин ахлачд Утнасна Дорљ суњєгдсмн. Депутатнрас олн зўсн халхсин єардачнр шиидгдлі. Хальмг автономн областин сурєуль-эрдмин єардачд 49-ті филологин номин кандидат Илишкині Иван шиидгдсмн. Дііні ґмн эн РСФСР-ин Наркомпросин Цутхлњ номин болн шинљллєні институт тґгсієід, хальмг улс дунд тўрўн болљ кандидатск диссертац харсад, цґн љилин туршт темдгті номтнр Б. К. Пашковин, В. М. Чистяковин, Ф. Ф. Советкині єардврт кґдлсн болдг.

Ірісін Президентин зірлгіс ишті мана орн-нутгт экин сертификат авх зґв біідг ґрк-бўлмўд єунн нас кўрід уга бичкдўдтін мґрн сарин эклціс авн мґчн сар кўртл сар болєн 5 мињєн арслњга дем авхмн. Эн љилин така сарин 1 шин кўртл экин сертификат авх зґв біідг ґрк-бўлмўд, тер тоод терўні мґњгиг олзлсн болв чигн эн демин мґњг авч чадхмн.

Ґр-ґвч улс мадн дунд бііні. Мана тањєчд карантин зарлсна хґґн Интернетд љирєлин кўнд біідлд туссн імтн эвріннь тўрў біідлин тускар зіњглід біів. Троицкое селінд біідг «Цагда» гидг нерті бичкдўдин лагерин директор Шаран Лейла (зургт) эн угатя улст нґкд болхин тґлі волонтерск љисі бўрдіхір шиидв. Эн ухаєарн хамдан кґдлдг улсла, ўўрмўдлі хувалцхла, тедн Лейлан седвіриг дґњнв. Дарунь баєчуд цуглрад, эврі мґњгірн арвн шаху угатя ґрк-бўлд хот-хол хулдљ авад демін кўргв. Болв волонтермуд эврі чидлірн цугтаднь нґкд болљ эс чадсан медв. Яєад гихлі угатя улс районд дала.

Дөч һар җил хооран би Элстин Х.Б.Кануковин нертә педагогическ училищд ВЛКСМ-ин комитетин сегләтрин үүл дааҗ йовлав. Төрскндән дурта болдг, төрскн һазр-усндан эңкр болдг, ах үйин улсин цергә болн күч-көлснә туурмҗта йовдлмудар соньсмдг сурһмҗ баһчудт өгдг биләвидн. Тер цагт олн зүсн чинртә керг-үүлдврмүд бүрдәгддг билә, соньн төсвс күцәгддг бәәсмн. Дәәнд орлцсн күүкд улсла бүрдәгдсн харһлт тодлгдҗ, одахн давсн болҗ медгднә. Терүнә тускар келҗ өгхәр бәәнәв.

Хальмгин ик сурһулин хальмг келн бичгин болн дорд үзгин шинҗллтин деед сурһулин, амн зокъялын болн ниигм-сойлын үүлдврин тиңкмин доцент, филолог номин кандидат, багш, номт Владимир Трофимович Саранговин тускар маднд цөөкн бүлән үг келх зөв учрв. Номһн, җөөлң заң-бәрцтә, үнн чик һольшг цаһан седклтә, әмтнлә ээлтә, билгтә, чадмг багш-номтиг эс меддг улс ховр болх. Эврәннь цецн ухан-билгәрн, медрләрн Хальмг Таңһчд, Әрәсәд, Һазадын орн-нутгт олн эрдмтнр дунд тоомср эзлсн номт.

Ханинова Римма Михайловна – филолог номин кандидат, номт, багш, доцент, утх зокъялын шалһач, Әрәсән Федерацин деед сурһулин күндтә көдләч, Әрәсән болн Хальмг Таңһчин утх зокъялын үүлдврт онц орм эзлсн шүлгч, бичәч, драматург, седкүлч. Римма Михайловна Әрәсән болн Хальмгин утх зокъялд билгтәһәр нерән медүлҗ, олн боть дегтрмүдәрн оньг авлҗ, урн билгләнәннь өрглд күрсн берк билгтә, нертә зокъялч болдг.

Ірісін МЧС-ин тўўмріс саглуллєна цергллтин шањєа академь тўўмр унтралєна болн йиртмљин аюл уга келєні халхин специалистнриг белддг єоллгч ик сурєуль болна. 2005 љилд энд єазадын орн-нутгудын тґлі специалистнриг белдлєні кґдлмш эклсн бііні.Ґдгі цагт эн академьд шишлњ факультетд 11 орн-нутгас 231 оютн сурчана, тер тоод 23 кўн Моњєлас. Ірісін Федерацин Президентин медлд Хальмг Тањєчин элчлтин болн Москвад МЧС-ин халхд кґдлљіх хальмгудын седвірір Моњєл орн-нутгас тўўмріс саглуллєна цергллтин академьд сурчах оютнрт дґњ кўрггдв. Гертісн хол йовх оютнрт хот-хол, хальдврта геміс саглуллєна эв-арєс бірўлљ ґггдв.

Кўн дґњгір біідг гиљ хальмг ўлгўрт келгддгір, эндр цуг нарт делкід коронавирус гидг хальдврта гем тўгљіх цагла олн імтн буйнч седклин керг-ўўлдврмўд бўрдіљіхнь олнд бахмљ болљана. Ґдр болєн олнд зіњгллєні эв-арєст болн социальн сетьмўдт иим улсин тускар імтн бичљ, хот-хоолар, эмір болн нань чигн кергті тоотар дґњ кўргснднь ханлтан ґргљіхин тускар умшљ болхмн. Шидр Китд болн Японь орн-нутгудт біідг ґґрднр хальмг ахнр-дўўнртін бас дґњгін кўргсні туск байрта зіњг ирв.

Җил ирвәс Хальмг ик сурһуль һазадын орн-нутгудла залһлдаһан батрулҗ делгрүлдг мөн. Сольлцлһна көтлврәр хальмг оютнр Нарт-Делкән олн балһсдт сурһуль сурад бәәнә, һазадын оютнр Элстүр ирәд сурна. Һазадын орн-нутгудын оютнр дунд Моңһлас ирсн оютнр бас олн бәәнә. Теднә негнь болдг Һовь-Алтай әәмгт төрсн Нимә-Сурңгин Төмр-Очр гидг күүнлә сурһулин болн нань чигн кесг төрәр күүндвр тогталавидн.