Шўлг болєндан Санљин Николай ірўн седклин дуран, бульглсн зўркнісн єарсн ўгмўдін ніієинь олљ, урн ўгин ўўдіврт буулєљ бичдгірн мана сананд ўлдхмн. Политическ, сойлын болн олна ўўлдіч, сойлын єардач, бичіч, седкўлч, багш – эн кўн љирєлдін кўціљ йовсн ўўлдвринь кўцц заахд амр биш. Эндрк санлын ўгдін Хальмгин серлті гисн ўрдин негнь болгч Санљин Николайин шўлгчин ўўлдврт бидн ик зуудан оньган ґгчінівидн.

Хальмгин хііврин отрядмудын Ассоциацин зґргті летчикўдин санлыг мґњкрўллєні туск тґсв Ірісін Президентин мґњг шўўљ авв. Діінд імнісн хаєцсн цергчнрин нериг илдкљ медљ авхар хііврин кґдлмш кедг баєчуд Хальмгт бає биш. Эдн Хальмгин хііврин љисінд негдні. Эдні тохнята ўўлдврин нилчір зууєад улсин нерд илдкљ, альд, ямаран діілдін болсинь кўцц сіінір йилєљ авгдв.

Тґрскін харсгч Алдр діінд Цаєан-Нур селініс 300 єар кўн орлцсмн. Эврі єазр-усан, орн-нутган, нег єазра улсан фашистск діісніс харсч авхар бу атхљ, діінд мордсн селіні улсин нерд шишлњ Санлын самбрт мґњкрўлљ бичгдсн бііні. Эн бичкн хотнас йовсн діічнрин хаалєнь кесг єазрар дављ єарсмн. Зґргті эн імтні тускар шишлњ дегтр бичх кергті. Дііч болєна тууљнь ґрк-бўлин тууљ болсн деерін, тањєчин, орн-нутгин тууљла залєлдата болснь соньн болн сурємљин чинрті.

1984-ч љилин зунар мини кўсдундур наста ууєн кґвўм икір гемтід больницд туссмн. Терўні гемнь йир кўндір дављала. Кґвўнлі хамдан саата мини аваль біідг билі. Амтн уга больницын му хот-хоолын тускар цуєар меддгнь маєд уга. Тегід би ґрўн болєн шимті махта хот болєад больницд біісн аваль кґвўн хойртан авч ирдг билів. Хот-хоолынь ґгчкід, кґвўні норєсн ораєинь болн урднь авч ирсн аає-саван авад, терўгін гертін авч ирід, уєаєад, кґдлмштін йовљ оддг билів.

Басњга Баатрин нерті Келн-улсин драматическ театр Тґрскін харсгч Алдр діінд орлцсн артистнрин болн театрин кґдлічнрин нердиг мґњкрўллєір бає биш кґдлмш кев. Дін эклхд театрт кґдлљісн залу улс цергт мордсмн. Тедні ик зунь баєчуд, идр наста залус біісмн. Алдр Диилврин ґґниг уктад, театрин єардвр діінд імнісн хаєцсн артистнрин болн кґдлічнрин нердиг мґњкрўлсн мемориальн самбр сексмн. Терўнд 13 кўўні нерн орсмн.

Тавн љил хооран мґчн сарин 13-д мана эњкр эк болн ээљ Кґкін Зурєан бурхн болад, ўнн єазрт тусв. Эн љилмўдин эргцд ґдр болєн гилті бидн мана дурта ээљін санљ, келсн ўгинь, кўцісн кергинь тодлљ ірўн санлынь хадєлљ йовнавидн. Мана ээљ дііні болн тууврин кўчр зовлњгиг дааљ єарсн болв чигн, эрт белвсн ўлдід єанцарн дґрвн ўрін босхсн бийнь соньн болн кишгті љирєл ўзв. Зурєан Убушаевна отг-іімгтін кўндті болн тоомсрта болљ, цаєан седклті, цецн ухата, ўнн-чик хіліцті, єоодан біідг кўн болљ олна санлд ўлдв.

Хальмг Тањєчин кўндті иргн, Яшкуль селіні бичкдўдин зурачнрин школын директор йовсн, сўл љилмўдт ачта амрлєнд Элстд біісн Сањєљ-Єірін Коткан Анатоль сіієін хіієід, эн лу сарин 15-д љил болхмн. Анатолий Коткаевич 1941 љилин туула сарин 30-д Улан Хоолын іімгин Цаєан-Нур гидг селінд тґрсмн. 1941 љилд Тґрскін харсгч Алдр дін эклсмн. Тер діінд эцкнь, Коткан Сањєљ-Єірі, тўрўн ґдріснь авн орлцла.

Улсин фольклорн-этнографическ «Эрдм» ансамблиг ода кен эс медні. Цагтан терўг Роза Чубарова єардљ йовсмн. Билгті дууч болн імтиг хамцулљ чаддг эрдмті эн кўўкд кўн сойлын халхар деед сурєуль тґгсісмн. Улсин билг-эрдм делгрўллєні тањєчин герт кґдлід, заяни зањгднь біісн билг-эрдмін эн улм янзлулсмн. Олн љилин туршарт Роза Кюкеевна сойлын халхд кґдлљ йовла. Олн соньн керг-ўўлдврин эклц татљ, тањєчин билгтнрин тускар талдан єазрт імтн медтхі гиєід эн зўткід йовдг билі.

Øèí šèëèí ´ìí ´ðãíä Öåëèíí ðàéîíà Àðøàí Áóëã ñåë³íä ýí ºàçðà à÷òà ê¢í, Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³í³ âåòåðàí Á¢¢ð÷èí Ï´ëš³í ñàíëä íåð³äãäñí "Æèòü òàê, ÷òîáû è ïîñëå ñìåðòè íå óìèðàòü" ãèäã àñõí áîëâ. Òåð¢ã Àðøàí Áóëãèí ñîéëûí Ãåðèí áîëí á³³ðí øêîëûí ê´äë³÷íð á¢ð䳚 äàâóëâ. ªóíäë ò´ðõä, ýâð³ííü 90 šèëèí ´´íä³í ìåä³ò ê¢ðñí óãà. 2012 šèëä ýí 89-³í ñ³³º³í õ³³â.

Ìàíà óëàí çàëàòà õàëüìãóä - áèëãò³ óëñ. Êåç³í³ ýäí ñóðºóëü óãà áîëâ÷í äàëà þì ìåääã á³³ñìí. Êåñãíü õàëüìã óëñèí áààòðëüã äóóëâð ÷ååš³ð òîäëš àâäã áèë³. Òåäí³ íåãíü - šàœºð÷ Ëèšèí Ò´´ëò. Ýí 1906 šèëèí äåêàáðü ñàðèí 22-ò Åíîòàåâê (²³äðõí³ îáëàñòü) ñåë³íä óãàòÿ ´ðê-á¢ëä ò´ðñìí. Áè÷êíä³í ´í÷ð³ä ¢ëäñí ê´â¢í áàéíä çàðãäàä, ìàëûíü õ³ð¢ëäã á³³š. Òèèãõä³í šàœºð÷ Áàäìèí Îêíëà òàíüëäàä, òåð¢í³ äóóëñí "Šàœºðèí" á´ëã¢ä òîäëš àâñìí. 12 íàñòàäàí ýí õàëüìã áààòðëüã äóóëâð ñ³³í³ð ìåääã³ðí îí÷ðñìí.
Ëèšèí Ò´´ëò ¡ñòèí ðàéîíà Ýðäíèõí (óðäíü Áóðš) ñåë³íä îëí šèëèí òóðøàðò ´ðê-á¢ë³ðí á³³ë³. 1933 šèëä Õàëüìã Áàçðò á¢ðä³ãäñí šàœºð÷íðèí ìàðºàíä ò¢ð¢í áîëš îðëöëà. ijê³ä õ´´ííü 1940 šèëä ÁຠÖîîõðà óëóñèí ýë÷ áîëš "Šàœºðèí" 500 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí Îëèìïèàäò îðëöñí áèë³. Òåíä Ëèšèí Ò´´ëò ºóðâäã÷ îðì ýçëë³. Ýí Ýýë³í Îâëàí àâöàð "Šàœºð" äóóëäã á³³ñìí. Ðåïåðòóàðûíü ìåäš äóóëš éîâñìí. Òåäíèã íåð ºàðñí íîìò, ìë êåë øèíšë³÷ Âëàäèñëàâ Êîòâè÷ áè÷š àâëà.
Ýí áèëãò³ ê¢í 1957 šèë³ñ àâí òàœº÷ä, ðàéîíä áîëäã êåëìð÷íðèí ìàðºàñò îðëöš éîâëà. Ëèšèí Ò´´ëò Ýðäíèõí ñåë³í³ êëóáä á¢ðä³ãääã îëí ç¢ñí áàéðò îðëöàä, "Šàœºðèí" á´ëã¢ä óìøäã áèë³. Øêîëä ñóð÷àõäàí áèäí áèëãòèã îíüãàí ´ã÷ ñîœñäã áèë³âèäí. Ëèšèí Ò´´ëò îëí äóíä ê¢íäò³ ê¢í áèë³. ij³í³ öàãò ç´ðìã³ð ä³³ëäë³, Ñòàëèíãðàäñê á³ðëä³íä îðëöëà.
Ýðäíèõí ñåë³íä šàœºð÷ Ëèšèí Ò´´ëòèí áóìá áîñõãäëà, íåã óóëüíöä ýí à÷òà ê¢¢í³ íåðí 碢ëºãäë³. Ñåë³í³ äóíäûí øêîëûí ñóðºóëü÷íð šàœºð÷èí áóìáèã ³ð¢í³ð õàäºëš õ³ë³í³. Øêîëä áèëãòä íåð³äš, îëí ç¢ñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä á¢ðä³ãäí³. Íèäí Ýðäíèõíä šàœºð÷ Ëèšèí Ò´´ëòèí 110 šèëèí ´´íèíü ´ðã³ð òåìäãëë³. Òåð¢íä á³³ðí óëñ, šàœºð÷èí ´´ðõí ýëãí-ñàäíü áîëí äàëà ãèè÷íð îðëöëà.