Тавн љил хооран мґчн сарин 13-д мана эњкр эк болн ээљ Кґкін Зурєан бурхн болад, ўнн єазрт тусв. Эн љилмўдин эргцд ґдр болєн гилті бидн мана дурта ээљін санљ, келсн ўгинь, кўцісн кергинь тодлљ ірўн санлынь хадєлљ йовнавидн. Мана ээљ дііні болн тууврин кўчр зовлњгиг дааљ єарсн болв чигн, эрт белвсн ўлдід єанцарн дґрвн ўрін босхсн бийнь соньн болн кишгті љирєл ўзв. Зурєан Убушаевна отг-іімгтін кўндті болн тоомсрта болљ, цаєан седклті, цецн ухата, ўнн-чик хіліцті, єоодан біідг кўн болљ олна санлд ўлдв.

Хальмг Тањєчин кўндті иргн, Яшкуль селіні бичкдўдин зурачнрин школын директор йовсн, сўл љилмўдт ачта амрлєнд Элстд біісн Сањєљ-Єірін Коткан Анатоль сіієін хіієід, эн лу сарин 15-д љил болхмн. Анатолий Коткаевич 1941 љилин туула сарин 30-д Улан Хоолын іімгин Цаєан-Нур гидг селінд тґрсмн. 1941 љилд Тґрскін харсгч Алдр дін эклсмн. Тер діінд эцкнь, Коткан Сањєљ-Єірі, тўрўн ґдріснь авн орлцла.

Улсин фольклорн-этнографическ «Эрдм» ансамблиг ода кен эс медні. Цагтан терўг Роза Чубарова єардљ йовсмн. Билгті дууч болн імтиг хамцулљ чаддг эрдмті эн кўўкд кўн сойлын халхар деед сурєуль тґгсісмн. Улсин билг-эрдм делгрўллєні тањєчин герт кґдлід, заяни зањгднь біісн билг-эрдмін эн улм янзлулсмн. Олн љилин туршарт Роза Кюкеевна сойлын халхд кґдлљ йовла. Олн соньн керг-ўўлдврин эклц татљ, тањєчин билгтнрин тускар талдан єазрт імтн медтхі гиєід эн зўткід йовдг билі.

Øèí šèëèí ´ìí ´ðãíä Öåëèíí ðàéîíà Àðøàí Áóëã ñåë³íä ýí ºàçðà à÷òà ê¢í, Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³í³ âåòåðàí Á¢¢ð÷èí Ï´ëš³í ñàíëä íåð³äãäñí "Æèòü òàê, ÷òîáû è ïîñëå ñìåðòè íå óìèðàòü" ãèäã àñõí áîëâ. Òåð¢ã Àðøàí Áóëãèí ñîéëûí Ãåðèí áîëí á³³ðí øêîëûí ê´äë³÷íð á¢ð䳚 äàâóëâ. ªóíäë ò´ðõä, ýâð³ííü 90 šèëèí ´´íä³í ìåä³ò ê¢ðñí óãà. 2012 šèëä ýí 89-³í ñ³³º³í õ³³â.

Ìàíà óëàí çàëàòà õàëüìãóä - áèëãò³ óëñ. Êåç³í³ ýäí ñóðºóëü óãà áîëâ÷í äàëà þì ìåääã á³³ñìí. Êåñãíü õàëüìã óëñèí áààòðëüã äóóëâð ÷ååš³ð òîäëš àâäã áèë³. Òåäí³ íåãíü - šàœºð÷ Ëèšèí Ò´´ëò. Ýí 1906 šèëèí äåêàáðü ñàðèí 22-ò Åíîòàåâê (²³äðõí³ îáëàñòü) ñåë³íä óãàòÿ ´ðê-á¢ëä ò´ðñìí. Áè÷êíä³í ´í÷ð³ä ¢ëäñí ê´â¢í áàéíä çàðãäàä, ìàëûíü õ³ð¢ëäã á³³š. Òèèãõä³í šàœºð÷ Áàäìèí Îêíëà òàíüëäàä, òåð¢í³ äóóëñí "Šàœºðèí" á´ëã¢ä òîäëš àâñìí. 12 íàñòàäàí ýí õàëüìã áààòðëüã äóóëâð ñ³³í³ð ìåääã³ðí îí÷ðñìí.
Ëèšèí Ò´´ëò ¡ñòèí ðàéîíà Ýðäíèõí (óðäíü Áóðš) ñåë³íä îëí šèëèí òóðøàðò ´ðê-á¢ë³ðí á³³ë³. 1933 šèëä Õàëüìã Áàçðò á¢ðä³ãäñí šàœºð÷íðèí ìàðºàíä ò¢ð¢í áîëš îðëöëà. ijê³ä õ´´ííü 1940 šèëä ÁຠÖîîõðà óëóñèí ýë÷ áîëš "Šàœºðèí" 500 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí Îëèìïèàäò îðëöñí áèë³. Òåíä Ëèšèí Ò´´ëò ºóðâäã÷ îðì ýçëë³. Ýí Ýýë³í Îâëàí àâöàð "Šàœºð" äóóëäã á³³ñìí. Ðåïåðòóàðûíü ìåäš äóóëš éîâñìí. Òåäíèã íåð ºàðñí íîìò, ìë êåë øèíšë³÷ Âëàäèñëàâ Êîòâè÷ áè÷š àâëà.
Ýí áèëãò³ ê¢í 1957 šèë³ñ àâí òàœº÷ä, ðàéîíä áîëäã êåëìð÷íðèí ìàðºàñò îðëöš éîâëà. Ëèšèí Ò´´ëò Ýðäíèõí ñåë³í³ êëóáä á¢ðä³ãääã îëí ç¢ñí áàéðò îðëöàä, "Šàœºðèí" á´ëã¢ä óìøäã áèë³. Øêîëä ñóð÷àõäàí áèäí áèëãòèã îíüãàí ´ã÷ ñîœñäã áèë³âèäí. Ëèšèí Ò´´ëò îëí äóíä ê¢íäò³ ê¢í áèë³. ij³í³ öàãò ç´ðìã³ð ä³³ëäë³, Ñòàëèíãðàäñê á³ðëä³íä îðëöëà.
Ýðäíèõí ñåë³íä šàœºð÷ Ëèšèí Ò´´ëòèí áóìá áîñõãäëà, íåã óóëüíöä ýí à÷òà ê¢¢í³ íåðí 碢ëºãäë³. Ñåë³í³ äóíäûí øêîëûí ñóðºóëü÷íð šàœºð÷èí áóìáèã ³ð¢í³ð õàäºëš õ³ë³í³. Øêîëä áèëãòä íåð³äš, îëí ç¢ñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä á¢ðä³ãäí³. Íèäí Ýðäíèõíä šàœºð÷ Ëèšèí Ò´´ëòèí 110 šèëèí ´´íèíü ´ðã³ð òåìäãëë³. Òåð¢íä á³³ðí óëñ, šàœºð÷èí ´´ðõí ýëãí-ñàäíü áîëí äàëà ãèè÷íð îðëöëà.

Ìàíà ãàçåòèí ðåäàêö óìøà÷íðëàºàí áàò çàëºëäà á³ðš ¢¢ëäí³. "Õàëüìã ¢íí³" áè÷ã¢äèí ³œãä îëí šèëä³í ê´äëñí Âàëåíòèíà Èâàíîâà ýí òóñò ñ³í 碢ö¢ë³÷ áèë³. Óóºí æóðíàëèñòíðèí êåëñ³ð, äàëäã÷-éèðäã÷ šèëì¢äò òàœº÷èí óëñ ãàçåòèí ðåäàêöä äàðó-äàðóíü áè÷ã¢ä áè÷äã á³³ñìí. Ýí ò´ð³ð øèøëœ ³œã ¢¢ëääã áèë³. Èê ãèäã øêàôò óìøà÷íðèí òî-äèãò³ êàðòîòåêì¢ä ³ð¢í³ð õàäºëãääã á³³ñìí. Áàëºñäûí, ñåë³äèí íåð³äëºí, áè÷ã áè÷ñí óëñèí íåð-óñíü, òåäí³ ¢¢ä³âðì¢äíü, ñòàòüÿñíü òîîä àâãääã áèë³. Øòàòí áèø 糜ã÷íðèí ãåðèí õàéãóä, òåäí³ ýðäì ÷èãí áàñ áè÷äìí. Âàëåíòèíà Ìàíäæèåâíà öóã ýí êåðã¢äèã òîõíÿòàºàð ê¢ö³äã áèë³.

Áåëëà Áåìáååâíà Ìàíäæèêîâà ²ð³ñ³í íîìèí àêàäåìèí ãóìàíèòàðí íîì øèíšëëºí³ Õàëüìã èíñòèòóòä (îäà ÐÀÍ-à Õàëüìãèí íîìèí öóòõëœ) 30 ºàð šèëä³í ê´äëë³. ªóíäë ò´ðõä, íîìò êåñã šèë õîîðàí ñ³³º³í õ³³ë³. Ýí šèë ôèëîëîã íîìèí êàíäèäàò 75 íàñàí 碢õ áèë³. ªàðñí ´äðë³íü ýí¢íë³ õàìäàí ê´äëš éîâñí óëñ áèëãò³ íîìòûã á¢ë³í³ð òîäëàä, ñàíëûíü òåâ÷â.

ij³í³ šèëì¢äò Õóëõò áîëí ßøêóëü ñåë³äèí ýðãíä ê¢÷ð-ê¢íä ä³³ëä³í áîëñìí. Èþíü ñàðèí 22-ò, ä³í ýêëñí ñàíëûí áîëí ºàøóäëºíà ´äðë³ Õóëõò áîëí Óòòà ñåë³äèí õîîðíä áîëä ñóìèí ä¢ðò³ áóìá ñåêãäë³. Òåð¢í³ òóñêàð ìàíà ãàçåò áè÷ë³. Õàëüìã Òàœº÷èí õ³³âðèí îòðÿä Èãîðü Êðàâöîâèí ºàðäâðò Óëàí ²³ðìèí êåñã çóí ä³³÷íðèí öîãöèíü îëš îðøàâ, 糜ã-ç³ óãàºàð ãååäðñí, ³ìí³ñí õàºöñí çóóºàä óëñèí íåð-óñèíü èëäêš ì´œêð¢ëâ. Õóëõòûí ýðãíä ³ìí³ñí õàºöñí 77 ä³³÷èí íåð-óñí òåð áîëä ñóìèí áóìáä ì´œêð¢ëãäñí á³³í³.

Äàëí çóðºàí šèë õîîðàí 1941 šèëèí èþíèí 22-ò ä³í ýêëñìí. Òåð ä³³íä 27 ñàé ê¢í ³ìí³ñí õàºöñìí, чèëøãî çîâëœ, ò¢ð¢-ç¢ä¢ ´ðê-á¢ë áîëºíä àâ÷ èðñìí. Àðâàä ì蜺í áຠ䢢âð íàñòà õàëüìã ê´â¢ä, çàëóñ ôðîíòä îäñìí, òåíä çàëó - ç´ðãò³º³ð íåìø ôàøèñòíðë³ íîîëäšàñìí.

Èþíü ñàðèí 22-ò ´ð¢º³ð Ýëñòä ³ìí³ñí õàºöñí áààòðìóäûí Ìåìîðèàëûí ´´ð áîëñí ìèòèíãä îëí ³ìòí öóãëðâ. 76 šèë õîîðàí ýí ºàøóòà ´äð ôàøèñòñê Ãåðìàíü ´ðø³œã¢ óãà ä³ ýêëñìí. Ýí ñàíëûí êåðã-¢¢ëäâð á¢ð䳺³÷íð ìèòèíãèí ýêëö³ð Ò´ðñêí³ òóóšèã ñåð㳺³ä, 1941 šèëä Þ.Ëåâèòàí ä³í ýêëñí³ òóñêàð îëí ³ìòíä 糜ãëñèã öóãòàäíü ñîœñõâ. "Áèäí ýðêš³í óãà ôàøèñòíðèã ꢢ÷³ä, Äèèëâð á³ðõâèäí!" - ãèñí îìãòà ¢ãì¢ä³ð ýí 糜ãëëºí ò´ãñ³ãäñìí. Õàìãèí áàéðòàíü ýíòí ¢íí áîëâ. Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ ìèòèíãä ò¢ð¢í ¢ã êåëâ.