Җил хооран Хальмг Таңһчд маш һундлта йовдл болсмн. Мана ах номт, Хальмг ик сурһулин хальмг утх-зокъялын тиңкмин ачта багш, хальмг үндсни сойл, тууҗ, бичг делгрүләч Бадмин Андра таралңгин һазрур залрв. Кедү җилин туршарт хальмг кел-бичгиг, утх-зокъялыг, амн үгин зөөриг судлсн Андра-багш үйәс үйдән эврәннь гүн медрлән, ухан-тоолвран, улмҗллан үлдәҗ йовсмн. Өдгә цагт баахн наста эрдмтнр эн улмҗллан цааранднь делгрүлҗәнә.

Слово «был» порою приобретает грустный оттенок. Все когда-то заканчивается. Уходит эпоха и вместе с ней люди, бывшие частью её истории.

Хальмг теегт Советин йос тогталһнд болн келн-улсин автономь бүрдәлһнд зөвтә тәвцән орулсн улсин нерд таңһчин тууҗд орҗ, олн әмтнә санлд мөңкинд хадһлгдхнь лавта. Таңһчд олна болн государственн үүлдәчнр Бадма Гаряевич болн Адгэ Сангаджиевна Майоровихнә нерднь темдгтә. Олн улс ода чигн эдниг сәәнәр тодлна. Бадма Гаряевич Майоров – гражданск дәәнә, партин болн күч-көлснә ветеран (1900-1989), энүнә аваль Адгэ Сангаджиевна – партин болн күч-көлснә ветеран (1900-1990). Энҗл эдн төрҗ һарсна 120 җилин өөн күцв.

Хальмгин театральн искусствд «ленинградцнр» нертієір орсн артистнрин негнь Сергей Яшкулов болљана. Хальмг театрин тііз деер олн імтндін тодлгдсн кесг дўр тогтасн, олна љирєлд шунљ орлцљ йовсн эн ўўлдіч мадн дундан ода кўртл йовсн болхла, эн сард 80 љилі ґґнін темдглх біісмн.

Ик кезәнәһәс авн бурхн-шаҗн хальмг улсин җирһлд онц орм эзлнә. Советин йосна цагт хурлмуд күүчәд тарасн билә. Дәкәд хальмгуд Сталинә эрк шиллһнлә харһад, Сиврүр күчәр нүүлһгдлә, болв мана аав-ээҗнр кедү түрү-зүдү үзв чигн ицлән геелго, олн бурхдтан шүтәд, мөргәд, зальврҗ йовсмн. Эн сүзгч седклән үйәс үйд күргәд йовсна ашт чигн эндрк хальмг һазрт шинәс шар шаҗна ном делгрәд, хурлмуд, бодь суврһуд босхгдад, кесг әмтнә ухан-седклд байр-бахмҗ үүдҗәнә.

Туурмљин болн санлын љилд Хальмгин хііврин отрядмудын орлцачнр ўўлдврін улм шунмєадулв. Шидр эдн зґргті хойр летчикин нериг илдкљ, Шатта селінд мемориальн самбрт бичўлв.

Тґрскін харсгч Алдр дііні љилмўдт Хальмгин єазрт 28-ч Іірмин салдсмуд немш-фашистск хортнла діілдљ йовсмн. Яшкулин района Хулхт селіні ар-деед ўзгт біідг 28-ч Іірмин салдснрт нерідсн Бумблвин ґґр Диилврин ґдрлі болн цергі нань чигн керг-ўўлдврлі залєлдата керг-ўўлдврмўд болна.

Тґрскін харсгч Алдр діінд Диилвр бірсні 75 љилин ґґнд нерідсн керг-ўўлдврмўд цаарандан кегдљіні. Туурмљин болн санлын эн љилд тањєчд діінд імнісн хаєцсн баатрмудын санлыг кўндллєір, діінд хорсн цергчнрин оршаврмудыг ясљ цеврллєір, баєчуд дунд ціілєврин болн сурємљин кґдлмш кўцігдљіні.

Билгті, эрдмті, цецн ухата улс тууљин экнд йовдмн. Ўлдчн селіні ўндсни гимназин тууљин нег халхд Очр Джогаевна Мукаеван нерн йилєрљ эврі мґрієін олсмн. Ґдгі цагт тањєчин эрдм-сурєульд, сойлд энўні кесн ачин тускар кесг ўгмўд келгдсн бііні. Дунд сурєульд хальмг улсин тґрскн келн, сойл, тууљ болн авъясмуд эврі орм эзлхин кергт Очр Джогаевна оньган тусхаљ, ик кґдлмш келі. Ўлдчні гимназь тедні негнь болљана. Тўрўн хальмг этнопедагог, профессор болљ номт эвріннь тівцін мана сурєулин делгрлтд орулсмн.

Шўлг болєндан Санљин Николай ірўн седклин дуран, бульглсн зўркнісн єарсн ўгмўдін ніієинь олљ, урн ўгин ўўдіврт буулєљ бичдгірн мана сананд ўлдхмн. Политическ, сойлын болн олна ўўлдіч, сойлын єардач, бичіч, седкўлч, багш – эн кўн љирєлдін кўціљ йовсн ўўлдвринь кўцц заахд амр биш. Эндрк санлын ўгдін Хальмгин серлті гисн ўрдин негнь болгч Санљин Николайин шўлгчин ўўлдврт бидн ик зуудан оньган ґгчінівидн.