Ик кезәнәһәс авн хальмг улсин җирһлд бурхн-шаҗн онц орм эзлнә. Советин йосна цагт хурлмуд күүчәд тарасн билә. Дәкәд хальмгуд Сталинә цааҗла харһад, Сиврүр күчәр нүүлһгдлә, болв мана аавнр-ээҗнр кедү түрү-зүдү үзв чигн ицлән геелго, олн бурхдтан, мөргәд, зальврҗ йовсмн. Эн сүзгч седклән үйәс үйд күргәд, йовсна ашт чигн эндрк хальмг һазрт шинәс шар шаҗна ном делгрәд, хурлмуд, суврһд босхгдад, кесг әмтнә ухан-седклд байр-бахмҗ үүдәҗәнә. 2002-ч җилин ноха сарин 25-д Улан Хол селәнд хурл секгдсмн. Эврәннь сән дурарн уланхолахн гелң Атхан Цаһана неринь мөңкрүлҗ хурл «Цаһан» гидг нер зүүв. Хурлд мана эцкин бурхд, ном өггдсмн. Уланхолын гелң Атхан Цаһаниг һанцхн мана Лаганя әмтн биш, цуг Хальмг Таңһчд бәәх хальмгуд меддг билә. Ик зунь ах үйнр мөн. Селвг авхар, бийән эмнүлхәр Хальмг Таңһчин райодас болн Әәдрхнә мүҗәс әмтн ирдг билә. Зензели, Михайловка, Оля, Лиман, Промысловка болн нань чигн селәдәс ирдмн. Эцкм засгас әәлго, гемтә-шалтгта улсиг домнад, ном умшад, эдгәhәд, олн-әмтнд тусан күргҗ йовла. Бурхнд шүтдг улст цуг таалнь күцәгддг бәәсмн.

Элст балһснд бәәдг Араевихнә өрк-бүлд долан күүкнә хөөн көвүн һарсна туск зәңг дарунь таңһчд тархагдад, олн-әмтн эднә байр хувалцҗ ончта йовдлла йөрәв. Хөрн һар җилдән хамдан бәәдг Борис Евгения хойр болн долан күүкнь эднә уңг-тохм дуудулх көвүн һарснд теңкән уга байрта бәәнә.

Шидр таңһчин селәнә эдл-ахун министрин үүл дааҗадг Гаван Тимур Хар Һазра района «Ставропольский» МУП-д одад, услврин һазрмудыг усар теткҗәдг көдлмш бүрткв. Эн җил бүрдәц дала көк өвс авхар зуралҗана.

«Медрл» гидг Әрәсән ниицән лу сарин 14-әс авн 17 күртл «Машук» төвд сурһулин селгә давулв. Терүнд мана орн-нутгин 77 регионас, тер тоод Хальмг Таңһчас, 140 эк-эцк болн сурһуль-эрдмин бүрдәцсин элчнр орлцв. Терүнә йовудт болсн керг-үүлдврмүд дунд Цугәрәсән эк-эцкнрин комитетин сүүр онц орман эзлв. Әрәсән гегән-герлин министр Сергей Кравцов эк-эцкнрин үүлдвриг өөдәнәр үнлҗ, 2040 җил күртл мана орн-нутгин сурһуль-эрдмин халх делгрүллһнә зура батллһнд эднә эврә тәвцән орулх зөвтә гиҗ келв.

Шидр Хальмг Таңһчин залврин Ахлачин дарукин – таңһчин социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министрин үүл дааҗадг Өлзәтин Маринан һардврт цергә шишлң керг-үүлдврт орлцачнрт дөң күрглһнә «Төрскән харсачнр» шаңһа саңгин региональн әңгин үүлдврин төрәр бәәдг ведомствс хоорндк комиссин сүүр болв. Терүнд күцәгдсн көдлмшин аш диглгдв.

«Дәәч» төвин Әрәсән түрүңк взвод Элстин 10-ч тойгта сурһульд секгдв. Энүнә ханьд доладгч-арвдгч классмудын сурһульчнр орв. Долан хонгт һурв дәкҗ эдн бу халһна, пилот уга нисдг аппаратмудыг заллһна болн эмнлһнә кичәлд орлцх. «Дәәч» төвин Элстин әңгд күүкд лазер олзлҗ наадсн деерән, фиджиталын талвңд цогц-махмудан батрулх, тер мет эдн төрскнч сурһмҗта керг-үүлдврт, марһаст, залу-зөргин кичәлмүдт орлцхмн.

Одахн Элстд, Хальмг ик сурһульд мал өсклһнә салврт үүлдҗәх номтнрин нарт-делкән орлцлһта Цугәрәсән хург болв. «Регионмудын йиртмҗин көрң олзлҗ мал өсклһнә шин эв-арһ үүдәлһн» гидг төрәр эн хург болсмн. Энүг тер мет Төрскән харсгч Алдр дәәнд диилвр бәрснә 80 җилин өөнд болн дәәнә ветеран, олнд темдгтә хальмг бичәч болн номт Нармин Морхаҗин 110 җилин өөнд нерәдв.

Сүл җилмүдт мана таңһчд олн үртә өрк-бүлмүдин то өсәд йовхнь байрта йовдл гиҗ темдглх кергтә. Өнр-өсклң бүлд өссн ахнр-дүүнр җирһлиннь туршарт ниитә, дааврта, кен-негән хәләҗ, дөңнҗ өснә.

Эндр мана орн-нутгт сурһуль-эрдмин халхин делгрлтин төлә кесг тоот күцәгдҗәнә. Яһад гихлә зуг медрлтә сән мергҗлтнр герлтә иргч болн кишгтә бәәдл-җирһл тосхҗ чадх. Әрәсән Президент Владимир Путинә седвәрәр цуг регионмудын сурһулин гермүдт, ода садмудт чигн, бат ясвр келһнә көтлвр йовудтаһар күцәгдҗәнә. Арвад җилмүдин туршарт хуучрҗасн гермүд шинрүлгдәд, теднә классмудт шин өдгә цагин кергсл орулгдад, багшнрин болн сурһульчнрин төлә сурһулин сән таал тогтагдв.

Лу сарин 15-д мана орн-нутгт, тер тоод мана таңһчд бас санлын керг-үүлдвр болв. Мел эн өдрлә 36 җил хооран Афганистан Республикд цергә үүлән күцәсн Советин Союзин салдсмуд хәрҗ ирсмн. Тер дәәнд орн-нутгин, нег үлү нег һазра мана баахн көвүд орлцад, кесгнь баатр кевәр әмнәсн хаһцсн билә. Ахнран, дүүнрән, үрдән геесн улс тер цагин өвдкүриг эндр күртл мартад уга. Тер дәәнд нег һазра 493 күн орлцв. Советин Союзин Баатр Очра Валерий, таңһчд Улан Тугин орденә ор һанцхн ачлгдсн Доран Игорь, Улан Одна хойр орденә кавалер Владимир Свириденко, Улан Одна орденә кавалермүд Геннадий Берестнев, Николай Ковалев, Очра Анатолий, Бутан Тавн, Артем Рубашанов, дәәнә һалд орад әмнәсн хаһцсн Баран Эдуард, Игорь Плотников, Бадан Юрий, Иван Слизский, Саид-Магомед Ахматханов болн талдан улс Хальмг Таңһчин тууҗд орв.