Ýëñòèí 2-÷ òîéãòà çàðºèí ó÷àñòêèí ýâö¢ëºí³ çàðº÷ ¢ðíä³í àñðóëûí ì´œãèã ýñ ´ã÷³õ çàëóã óãîëîâí äààâðëà õàðºóëëºíà òóñê øèèäâð ºàðºâ. Óðäíü 2008 šèëèí îêòÿáðü ñàðä áàòëãäñí çàðºèí øèèäâð³ñ èøò³ ýí çàëó ñàð áîëºí šàëâèí áîëí íàíü ÷èãí îëñí ì´œãí³ ä´ðâí³ íåã õ¢âèíü ꢢêí³ííü òåš³ëèí ò´ë³ ´ãõ ç´âò³ á³³ñìí. Áîëâ àëèìåíòèí ì´œãèã ´ãõ ç´âò³º³í ìåäñí áèéíü ¢ðíä³í àñðóëûí 촜㠴ãäãî á³³š, òåð ò´ë³ä àäìèíèñòðàòèâí äààâðëà õàðºóëãäñìí. Òåð áèéíü ÷èêðëãî, ꢢêíä³í ä´œ áîëëãî á³³â. Àëèìåíòèí ì´œãèã ´ãõ³ñí çóëàä á³³õë³, óãîëîâí äààâðëà õàðºóëõèí òóñêàð çàðºèí ïðèñòàâ êåñã ä³êš ýí¢ã ñàãëóëñìí. Áîëâ ç´â-éîñíà õàëõèí ýë÷èí êåëñèã ýí ó÷ðòàí àâñí óãà. Òåã³ä àøòíü ýí¢ã óãîëîâí äààâðëà õàðºóëñíü òåð. Ýíäð ´äð ýí¢í³ àëèìåíòèí ´ðí 1 ñàé ºàð àðñëœ òîãòàšàíà. Çàðºèí øèèäâð³ð ýí íåã šèëä³í ê¢÷³ð ÷èêëëºí³ ê´äëìøò éîâõìí, òåð ìåò ñàð áîëºí ê´ëñí³ ì´œãí³ñ 10 ïðîöåíòèíü á³ðš àâàä, øàœä îðóëãäõìí.

Îêòÿáðü ñàðèí ÷èëã÷³ð Ìîñêâà áàëºñíä "¥ðê-á¢ë îëí êåëí óëñòà ²ð³ñ³ä" ãèäã ò´ñâèí ìåäëä "Âåðà. Íàäåæäà. Ëþáîâü" ãèäã ´ðê-á¢ëì¢äèí X íàðò-äåëê³í ôåñòèâàëü áîëâ. Òåð¢íä ìàíà èê îðí-íóòãèí 40 ðåãèîíà ýë÷íð îðëöš, áèëã-ýðäì³í, êåëí-óëñèííü ñîéë, àâúÿñ õàäºëš éîâõàí ¢ç¢ëâ. Áèëãò³, ñåäâ³ðò³, îëíà á³³äë-šèðºëä øóíìºàºàð îðëöäã îëí ¢ðò³ ´ðê-á¢ëì¢ä, ´í÷í áè÷êä¢ä, ãåìò³-øàëòãòà ꢢêä-ê´â¢ä ýí ôåñòèâàëüä îðëöñìí. Õàëüìã Òàœº÷àñ ýí ôåñòèâàëüä Õàð ªàçðà ðàéîíà Êîìñîìîëüñê ïîñåëêä á³³äã Ñâåòëàíà Áóëäóðóíîâà çå ê´â¢ò³º³í Ãàëñàí Ëèäæèãîðÿåâëà, îðëöàä, äèèë³÷íðèí Äèïëîìàð à÷ëãäâ.
- Ýí ôåñòèâàëü á¢ðä³ãä³ä, àðâí šèë áîëâ. Òåã³ä ýí šèëì¢äèí ýðãöä äèèëâð á³ðñí ´ðê-á¢ëì¢äò ¢ðâð êåãäñí áèë³. Ìàíà ꢢêí Èðèíà Àëåêñàíäð àâàëüòàºàí Ëèäæèãîðÿåâèõí³ áîëí Áóëäóðóíîâèõí³ ´ðê-á¢ëì¢äèí íåð õàðñ÷, 2012 šèëä ²ð³ñ³í áîëí 2014 šèëä íàðò-äåëê³í ôåñòèâàëüä äèèëâð á³ðñí áèë³. ªóíäë ò´ðõä, ýäí šèë õîîðàí õààëºä çåòêðò³ éîâäëëà õàðºàä ³ìí³ñí õàºöâ. Ôåñòèâàëèí á¢ð䳺³÷íð Ãàëñàí ê´â¢íäíü ¢ðâð êåõë³, áèäí ýê-ýöêèííü ñàíë òåâ÷š, òåð¢íä îðëöõàð îäâèäí. Ãàëñàí "Äèèë³÷èí îäí" ãèäã òåìäã³ð à÷ëãäâ. Çå ê´â¢í ýâð³ííü äèèëâð³í ýê ýöê õîéðòàí íåð³äâ,- ãèš ýýšíü Ñâåòëàíà Êèòÿåâíà õóâàëöâ.
Ôåñòèâàëèí éîâóäò ´ðê-á¢ëì¢äèí ºàðèí êåãäëì¢äèí º³³õ¢ë, ê´ãšìèí àñõí, äóóíà ìàðàôîí, êîíöåðò, áèëã-ýðäìèí ìàðºàí áîëâ. ²ð³ñ³í Ôåäåðàöèí Ñîâåòèí, Îðí-íóòãèí Õ¢¢âèí äåïóòàòíð, áóðõí-øàšíà áîëí îëíà îðãàíèçàöñèí ýë÷íð, íåðò³ àðòèñòíð, "Ãîëîñ. Äåòè" ìàðºàíà äèèë³÷ Äàíèëà Ïëóæíèêîâ áîëí íàíü ÷èãí óëñ ôåñòèâàëèí ê¢íäò³ ãèè÷íð áîëâ. Îðí-íóòãèí êåñã ºàçðàñ èðñí ýë÷íðèí ò´ë³ ñîíüí ïðîãðàìì òîãòàãäñìí, ýäí òåïëîõîäàð Ìîñêâà ºîëàð óñ÷, Çàïàøíûéèí öèðêä îäàä, õîòë áàëºñ º³³õ³ä öàãàí ñåðãìšò³º³ð äàâóëâ. Ñ.Áóëäóðóíîâàí êåëñ³ð, óðäíü ýí ìàðºàíä îðëöš éîâñí ´ðê-á¢ëì¢ä Èðèíà áîëí Àëåêñàíäð Ëèäæèãîðÿåâèõí³ òóñêàð á¢ë³í³ð òîäëš, ñàíëûíü òåâ÷â. Îðåíáóðãñê, Ïåíçåíñê îáëàñòüñàñ, Êàðà÷àåâî-×åðêåññ³ñ, Äàãåñòàíàñ èðñí ´ðê-á¢ëì¢ä ýäíë³ õàìäàí ôåñòèâàëüä îðëöš éîâñìí, ýíäð ´äð ê¢ðòë ýäí õîîðíäàí áàò çàëºëäà á³ðí³. Ãàëñàí ê´â¢í ýí ôåñòèâàëüä îðëöõàð èðñíä ýäí áàéðëàä, ê´â¢ã á¢ë³í³ð ä´œíâ.
- Ëèäæèãîðÿåâèõí áîëí Áóëäóðóíîâèõí óœã-òîõìàðí õàðàõóñìóä áîëíà, òåã³ä áèäí ´âêíðèííü òóã º³³õ¢ëä ¢ç¢ë³ä, óœã-òîõìèííü òóóšèí òóñêàð êåëš ´ãâèäí. Ê¢¢êí ê¢ðãí õîéð ôåñòèâàëüä îðëöñí öàãòàí Ëèäæèãîðÿåâèõí³ šóðì òîãòàºàä, çóðºàí ¢éèí òóñêàð êåëš ´ãñí áèë³. Áèëã-ýðäìèí ìàðºàíä Ãàëñàí õàëüìã êåë³ð é´ð³ë ò³ââ, áè óò äó äóóëàä, øàâàø êåë³ä, õàëüìã óëñèí ´â³ðö ñîéëëà òàíüëäóëóâèäí. Êåëõä, Í.Áàóìàíà íåðò³ ÌÃÒÓ-í êîíöåðòí çàëä áîëñí ôåñòèâàëüä ìàíà íåã ºàçðà óëñ öóãëðš, ìàäíèã ä´œíñíü ìàäíä èê îìã ´ãâ. ijê³ä ìàíà ýëãí-ñàäí áîëí ¢ð-èíüã¢ä Ñòåëëà Ìóõòàðîâà, Íàòàëüÿ Ãàáóíîâà, Êåðìåí Áîêòàíîâà áîëí Çàíäà Áàðàøåâà ìàäíëà ò³³ç äåð ºàð÷ ìàäíä èê ãèäã³ð ä´œ áîëñíä áèäí ç¢ðêíè õàíëòàí ´ðãš³í³âèäí. Ýí ôåñòèâàëèí äèðåêòîð Èðèíà Áîãà÷åâàä áèäí Õàð ªàçðà ÐÌÎ-í Ê¢íäëëºí³ ºàøã á³ð¢ëš ´ãõë³, ýí ìàäíèã äàõàä õàëüìã áè áèèëñíü áàéðòà áîëâ,- ãèš Ñâåòëàíà Êèòÿåâíà êåëâ.
Ê¢í ä´œã³ð á³³äã ãèäã³ð, ýí ôåñòèâàëüä îðëöõä Áóëäóðóíîâèõí³ ´ðê-á¢ëä ä´œ áîëñí öóã óëñò ýäí õàíëòàí ´ðãš³í³. Õàìãèí ò¢ð¢íä ýäí Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâä, ²ð³ñ³í Îðí-íóòãèí Õ¢¢âèí äåïóòàò Ìàðèíà Ìóêàáåíîâàä, Õàð ªàçðà ÐÌÎ-í òîëºà÷ Âàëåðèé Áàäìàåâä áîëí òàœº÷èí ñîöèàëüí äåëãðëòèí, ê¢÷-ê´ëñí³ áîëí ê´äëìø³ð òåòêëºí³ ìèíèñòåðñòâä èê õàíëòàí ´ðãš, ê¢ö³ìš äóðäšàíà. Ñ.Áóëäóðóíîâàí êåëñ³ð, Ãàëñàí ò¢ð¢í áîëš ñàìîëåòàð íèñâ, ïàðîõîäàð óñ÷â, ìåòðîºàð éîââ. ªóíòà ê´â¢íä öóãíü ýðê áèø íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò ìàðòãäøãî éîâäë áîëš òîäëãäâ. Ýí äèèëâð Ãàëñàíä èê óðìä ´ãòõ³ ãèš áèäí äóðäšàíàâèäí.

Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
ÇÓÐÃÒ: ôåñòèâàëüä îðëöñí êåì

Ýëñòèí çàëâðèí êîìïàíüñ ýëåêòðîê¢÷³ð òåòêäã "ÌÐÑÊ Þãà" ÏÀÎ-í Õàëüìã ôèëèàëä óò òîîäàí 111 ñàé ºàð àðñëœ ´ðò³ áîëšàíà. Äààâð óãà çàëâðèí êîìïàíüñ ³ìòí³ñ ýëåêòðîê¢÷í³ ì´œãèíü àâ÷êàä, òåð ì´œãèã öààðàíäíü ýëåêòðîê¢÷³ð òåòêäã îðãàíèçàöóð éîâóëõèí îðìä áèéä³í õàâòõëàä ýâð³ííü îëçàí êåí³. "Êîììóíàëüíèê" çàëâðèí êîìïàíü õàìãèí èê ´ðò³. Ýí¢í³ ´ðí 30,8 ñàé ºàð àðñëœ òîãòàšàíà. Òåð ìåò ´ðò³ îðãàíèçàöñèí òîîä èèì çàëâðèí êîìïàíüñ éîâíà: "Ïðåñòèæ" - 29,4 ñàé àðñëœ, "Ñîþç" - 18,8 ñàé àðñëœ, "Ðåñïóáëèêàíñêàÿ ÓÊ" - 11,1 ñàé ºàð àðñëœ, "Êâàðòàë" - 4,7 ñàé àðñëœ, "Íàø äîì" - 4,3 ñàé àðñëœ, "Âîñòîê ñåðâèñ" - 3,4 ñàé àðñëœ, "Ãîðîäñêàÿ óïðàâëÿþùàÿ êîìïàíèÿ" - 1,7 ñàé àðñëœ, "Öåíòð" - 1,5 ñàé àðñëœ, "Ëèäåð" - 1,4 ñàé àðñëœ, "Óïðàâëÿþùàÿ êîìïàíèÿ ¹3" - 1 ñàé ºàð àðñëœ.
"Äàëà ´ð êåñí çàëâðèí êîìïàíüñèí òóñò ìàäí ê´äëìø êåš³í³âèäí. ¥ð³í íåêš, çàðºä ýðëº îðóëšàíàâèäí. Çàðºä ýðëº îðóëõèí ´ìí ýí ò´ðèã õàºëõ àðº õ³³í³âèäí. ¥ðí³ ò´ðèã ýâöëä³ä õàºëõàð ñåäí³âèäí, áîëâ ´ðò³ êîìïàíüñ òåð êåâ³ðí ´ð³í ´ãõ³ñ çóëàä á³³í³. Ýííü õ´´òíä³í ìó íèë÷³í ê¢ðãõèí òóñêàð òàñ óõàëšàõø. Èðã÷ä³í ýí çàëâðèí êîìïàíüñ èê ÿëä óíàä, ëèöåíç³í ÷èãí ãååõ ³³ìøã á³³í³", - ãèš "ÌÐÑÊ Þãà ÏÀÎ-í ãåíåðàëüí äèðåêòîð Áîðèñ Ýáçååâ òåìäãëâ.
Ýëñòèí ýëåêòðîê¢÷ îëçëäã ýäë³÷íðèí ´ðí óò òîîäàí 440,4 ñàé ºàð àðñëœ òîãòàšàíà. Òåð ´ðò³ ýäë³÷íðèí òîîä áàëºñíà ³ìòí, êîììóíàëüí ïðåäïðèÿòüì¢ä, áþäæåòí îðãàíèçàöñ éîâíà. Îëí äàâõð ãåðì¢äèí ³ìòí ýâð³ííü çàëâðèí êîìïàíÿ ¢¢ëäâðòíü îíüãàí òóñõàš, ´ðí á³³õ óãàºèíü ìåäš àâ÷, ÿìàðàí ó÷ðàð ´ðí á³³õèíü ñîíüìñòí ãèñí ñåëâã ýíåðãåòèê¢ä ´ã÷³í³.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Íîÿáðèí 4-ä ìàíà öóã îðí-íóòã îëí óëñèí íèèöëòèí ¥äðèã ´ðã³ð òåìäãëâ.
Îðí-íóòãèí áàëºñäàð, ðåãèîíìóäàð èê í³ð-íààäí, ìèòèíã¢ä áîëâ, ìóçåéì¢ä áîëí çóðãóäûí ãàëåðåéì¢ä ýí ´äð ñ´´íè äóóñí ê´äëš, ³ìòíä ²ð³ñ³í òóóšèí áîëí ñîéëûí òóñêàð òîäðõàºàð êåëš ´ãâ. Õàëüìã Òàœº÷ä ÷èãí ýí ´äðèã áàñ ´ðã³ð òåìäãëâ, öóã ðàéîäàð ³ìòí îëíà êåðã-¢¢ëäâðò, º³³õ¢ëä, ñïîðòûí ìàðºàíä îðëöâ. Ýëñòèí ºîëëã÷ òàëâœä èê êîíöåðò áîëâ. Òåð¢í³ ´ìí èðñí îëí ³ìòèã òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ é´ð³š, ´ðê-á¢ë áîëºí ìàíà òàœº÷ä êèøã³í ýäëš, šè𺚠ᳳòõ³ ãèš äóðäâ. Ìàíà òàœº÷ä îëí êåëí-óëñ íåã-íåã³í ê¢íäëš, ñîéëàí, àâúÿñàí, êåë³í äåëãð¢ëš á³³í³, òèèì êåâ³ð áèäí òàëäàí ðåãèîíìóäò ñ³í ¢ëã¢ð ¢ç¢ëš³í³âèäí, ꢢêäò³í ñ³í ñóðºìš ´ã÷, òàëäàí óëñëà ýâèí³ð á³³òí ãèš ñåëâã ´ãí³âèäí ãèš ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ êåëâ.
Òåð ìåò òàœº÷èí îðñ ÷îíšèí ýë÷ ýöê Àíàòîëèé èê áàéðèí ´äðë³ ³ìòèã é´ð³š, ýíäð ´äð öóãòàí Áóðõíà Êàçàíñê Ýêèí ø¢ò³í³ ´äðèã ÷èãí ´ðã³ð òåìäãëš³í³, ãèâ.
Áóðõí-Áàãøèí Àëòí ñ¢ìèí ýë÷ Éîíòýí ëàì øàší ëàì Òýëî Òóëêó ðèíïî÷åí é´ð³ë óìøš, öóã óëñò ñ³í-ñ³³õí šèðºë ýäëš á³³òí ãèš äóðäâ. ²ð³ñ³ä á³³ñ³ðí áàõìš êåòí, öóã êåëí-óëñëà íè-íåãí á³³òí, ãèš øàší ëàì äóðäâ.
Ìóñóëüìàíìóäûí øàšíà çàëëòûí àõëà÷èí íåðí äååð³ñ òåð¢í³ í´êä Àñëóäèí Êàëàáåãîâ é´ð³š, áèäí öóãòàí íåã-´ðê-á¢ë áîëš Õàëüìã Òàœº÷ä á³³í³âèäí, èðã÷ä³í ÷èãí ýâèí, òîãòóðòà á³³äëèã õàäºëš, ìàíà ¢ðäò ÷èê ñóðºìš ´ã÷, òàœº÷àí äåëãð¢ëš éîâèé ãèâ.
Öààðàíäíü ò³³ç äååð ðàéîäûí àíñàìáëüìóä ºàðëäàä á³³â. Ýäí öóãòàí êåëí-óëñèí èíüãëëòèí òàœº÷èí ôåñòèâàëüä îðëöšàíà. ßøêóëèí ðàéîíà àðòèñòíð "Šîìáàí ªîîäà" äó äóóëš, õàëüìã, êîðåé áîëí íàíü ÷èãí êåëí-óëñèí áè áèèëš ³ìòèã áàéðëóëâ.
"Àçåðáàéäæàí êåëí - óëñèí êîíãðåññ" ãèäã îëíà îðãàíèçàöèí ãåø¢ä - áè÷êä¢ä áîëí á´ä¢í óëñ áè áèèëš îëíà îíüã àâëâ. Òåð ìåò Ãîðîäîâèêîâñê ðàéîíàñ èðñí ò¢ðã-ìåñõåòèíöíðèí àíñàìáëü ýäí³ êåëí-óëñèí õ¢ðìèí òóñê íààä ¢ç¢ë³ä, ò´ðñêí êåë³ð äó äóóëàä, áè áèèë³ä, éîñòà àðòèñòíð áîëš áèé³í ìåä¢ëâ. Ýäí³ èê çóíü áîëõëà öóãòàí àðâòíð, øêîëä ñóðäã ýñ ãèš ýêë³ä ê´äëš³õ áàº÷óä, òèèì áîëâ ÷èãí ò´ðñêí êåë³í ñ³³í³ð ìåääã³í, àâúÿñòàí èòêëò³º³í ¢ç¢ëâ. Ìàíà àðâòíðò áîëí áàº÷óäò ýí òóñò òåäí³ñ íàì ¢ëã¢ð àâ÷ áîëšàíà.
Áàñ ýí ´äð êåñã ìàðºàí áîëâ, òåð¢íä îðëöñí óëñ ì´ð³º³ð à÷ëãäâ, ìóçåéèí º³³õ¢ë, õóëä-㢢ëã³í³ ïàëàòêñ ýí ´äð ê´äëâ, Ïóøêèí³ íåðò³ ñêâåðò ø¢ëã óìøäã óëñèí ìàðºàí áîëâ, ýíä äåãòðì¢äèí º³³õ¢ë ÷èãí á¢ðä³ãäâ.

Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Õàëüìã Òàœº÷èí ñóðºóëü-ýðäìèí ìèíèñòåðñòâ áîëí Ãîðîäîâèêîâñê ÐÌÎ õîîðíä áàòëãäñí áîîöàíàñ èøò³ íàìðèí àìðëºíà êåìä ðàéîíà ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíüñò ´äð³ð ¢¢ëääã ëàãåðüì¢ä ñåêãäâ. Óò òîîäàí 508 ꢢêí-ê´â¢í ýí ëàãåðüì¢äò ñåðãìšò³º³ð àìðâ. Ðàéîíà ñóðºóëü-ýðäìèí çàëëòûí ìåòîäèñò Òàòüÿíà Êà÷àíîâàí êåëñ³ð, ëàãåðüì¢äò îëí ¢ðò³ áîëí áຠòåòêâðò³ ´ðê-á¢ëì¢äèí, ñóðºóëÿí éè뺳í ñ³³í³ð ñóðäã áîëí îëíà á³³äë-šèðºëä øóíìºàºàð îðëöäã áè÷êä¢ä àìðâ. Îêòÿáðü ñàðèí 29-ñ àâí íîÿáðü ñàðèí 2 ê¢ðòë ¢¢ëäñí ëàãåðüì¢äò ïðîôèëüí îòðÿäìóä á¢ðä³ãäâ. Ýí îòðÿäìóä âîëîíòåðìóäûí áîëí ñ³í äóðàð ¢¢ëääã óëñèí šèëä íåð³äãäâ.
Àìðëºíà êåìä áè÷êä¢äèí ýð¢ë-ìåíä áàòðóëš, ýäí³ ò´ë³ ñåðãìšò³ êåðã-¢¢ëäâðì¢ä á¢ð䳚, ýäí ñóë öàãàí òóñòàºàð äàâóëõèí ò´ë³ ëàãåðüì¢ä ¢¢ëäâ. Àõ êëàññìóäûí ñóðºóëü÷íð ëàãåðüì¢äò âîæàòíð áîëš ê´äëâ, ýäí ´ð¢í áîëºí áè÷êä¢äë³ çàðÿäê êåâ, îëí êåðã-¢¢ëäâð äàâóëëºíä ä´œ-òóñàí ê¢ðãâ. Õàìãèí ò¢ð¢íä áè÷êä¢äò ³³ìøã óãà á³³äëèí, áèé³í ÷èê³ð á³ðëºí³ òóñò ö³³ëºâð ´ããäâ. Äàðóíü îòðÿäìóä òîãòàãäàä, òåäí³ êîìàíäèðìóä éè뺚 àâãäâ, íàíü ÷èãí á¢ðä³ìšèí ò´ðì¢ä õàºëãäâ. Áè÷êä¢ä õîîðíäàí òàíüëäõèí ò´ë³ "Ñíåæíûé êîì", "Ïóòàíèöà", "Èìïóëüñ", "Êîëå÷êî" áîëí íàíü ÷èãí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä äàâóëãäâ.
ÄÎΊÀÍ Íàòàëüÿ
ÇÓÐÃÒ: àìðëºí ñîíüí áîëâ

Õàëüìã Òàœº÷èí ê¢íäò³ èðãí, òàœº÷èí áèëãò³ áîëí íåðò³ ñêóëüïòîð Íàðí Ýëåäæèåâèí ´´íèí º³³õ¢ë îêòÿáðèí 25-ä ñåêãäâ. Í. Ïàëüìîâèí íåðò³ Êåëí-óëñèí ìóçåéä Õàëüìãò á³³òõ³, Öóã ²ð³ñ³ä, ºàçàäûí îðíä ÷èãí íåð ºàðñí áèëãòèí ¢¢ä³âðì¢äèí ýêñïîçèö îëíà îíüãò òóñõàãäâ.
Íàðí ßêîâëåâè÷èí áàéðèíü õóâàëöõàð îëí óëñ èðâ. "Áàìá öåöã" àíñàìáëèí ê´ãšìèí áàã òàòñí àéñìóä öóãòàä èê ñåðãìš ¢¢ä³â. Äèàíà Áîñõîìäæèåâàí äóóëñí õàëüìã äóä ÷èãí Íàðí Ýëåäæèåâèí áîëí ýí¢í³ ¢¢ðì¢äèí, ´´ðõí óëñèí áàéðèíü óëì èêä¢ëâ.
Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìèí àõ áàãø Àíšà ãåëœ îí÷òà ´´íë³íü é´ð³º³ä, ²ð³ñ³ä, Ìëä, ÑÍÃ-í íóòãóäò Äàëà ëàìèí ê¢íäò³ ýë÷ Òýëî Òóëêó ðèíïî÷å èëã³ñí é´ð³ëèã óìøš ´ãâ. Õàëüìã çóðà÷èí ¢¢ëäâðèã øàší ëàì éèð ´´ä³í ¢íëš, òàœº÷èí îþíè šèðºëä òåð¢í³ îðóëñí ò³âöèíü òåìäãëš, ¢¢ä³ã÷ èê ê¢ö³ìš äóðäâ. Òàœº÷èí Òîëºà÷èí àäìèíèñòðàöèí ºàðäà÷èí äàðóê Áîâà Ãîðîäîâèêîâà ñêóëüïòîðèã é´ð³â. Ñàíêò-Ïåòåðáóðãèí õóäîæåñòâåíí-ïðîìûøëåíí óíèâåðñèòåò³ñ (óðäíü Â.Ìóõèíàí íåðò³ ó÷èëèù, òåð¢ã öàãòàí Í. Ýëåäæèåâ ò´ãñ³ñìí), ²ð³ñ³í çóðà÷íðèí Íèèö³í³ ¥ìí ¡çãèí ³œã³ñ áîëí íàíü ÷èãí ºàçðàñ Íàðí ßêîâëåâè÷èí íåðíä é´ð³ëèí ñóœºóã èðâ. Õàëüìã Òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) äåïóòàò Îëüãà Áàäìà-Õàëãàåâà Ïàðëàìåíòèí Àõëà÷èí é´ð³ëèí áè÷ã óìøš ´ãâ.
Õàëüìã Òàœº÷èí ñîéëûí áîëí òóðèçìèí ìèíèñòåðñòâèí íåðí äååð³ñ ìèíèñòðèí äàðóê Íèêîëàé Ñàíäæèåâ é´ð³ëèí ¢ã êåëâ. Ýëñò áàëºñíà àäìèíèñòðàöèí íåðí äååð³ñ Íàðí ßêîâëåâè÷èã îí÷òà ´´íë³íü Ãàëèíà Âàñüêèíà é´ð³â. Îëí šèëä³í ýýì-ýýì³í ò¢øëäš, ê´äëš éîâõ ¢¢ðíü, íåðò³ ñêóëüïòîð Âëàäèìèð Âàñüêèí íåð³ä³ä øèøëœ êåëâð áè÷ñíü èê òààñëò îëš, ´ð š´´ëí áîëâ. Êåëí-óëñèí ìóçåéèí äèðåêòîð Èðèíà Ìó÷àåâà, Õàëüìã óëñèí ø¢ëã÷ Âåðà Øóãðàåâà, çóðà÷íð Öåáåê Àäó÷èåâ, Ñòåïàí Áîòèåâ, îëí šèë ¢¢ðëš éîâõ Þðèé Äååâ, Õàëüìãèí çóðà÷íðèí Íèèö³í³ àõëà÷ Âèêòîð Äîðäæèåâ îí÷òà ´´íë³íü é´ð³â. Íåðò³ çóðà÷ Íèêîëàé Øèíÿåâ ¢¢ð³í ¢íí-ñåäêë³ñí é´ð³š, êåñí òîîòûíü ´´ä³í ¢íëš, øèí ê¢ö³ìš äóðäâ. Ñêóëüïòîðèí ¢¢ëäâðò íàñí òóðøò ´´ðíü éîâš, áàéð-çîâëœãèíü õóâàëöš ¢ðäèíü ´ñêñí àâàëüäíü Çîÿ Áàñàíãîâíàä öóãòàí õàíëòàí ´ðãš, à÷-òóñèíü ¢íëâ.
ÐÑÔÑÐ-èí à÷òà çóðà÷, Õàëüìã Òàœº÷èí ê¢íäò³ èðãí Íàðí Ýëåäæèåâ áàéðèíü õóâàëöõàð èðñí öóã óëñò ¢íí-ñåäêëèí õàíëòàí ´ðãâ. Òàœº÷èí ñîéëûí šèðºëä îðóëñí èê ò³âöèíü òåìäãëš, èê ê´ø³ñ õîòë áàëºñíà áîëí ñåë³äèí óóëüíöñò áîñõš, Õàëüìãò ñêóëüïòóð äåëãðš³õèíü ¢¢ä³âðì¢ä³ðí ìåä¢ëñí çóðà÷èí ¢¢ëäâðë³ îëí óëñèã òàíüëäóëš, ýí ñ³³õí àñõíèã ìóçåéèí äèðåêòîðèí äàðóê Èðèíà Íîâîìëèíîâà çàëš äàâóëâ.
ŠÈЪËÈÍ Êåðìí

Ïðèþòíà ðàéîíà Íàðòà ñåë³íä á³³äã õàìãèí íàñòà óëñèí íåãíü Áîîâà Áîëäûðåâíà Ìàíäæèåâà ì´í. Šèðºëèííü òóðøàðò ÷èäë³í ³ðâëëãî ê´äëš éîâñí, ¢ð³í ´ñêš-áîñõñí ìåä³ò îäà ꢢêí³ííü, çååíðèííü šèðºë ¢çš, õ´â-êèøã³í ýäëš³í³. Áîîâà Áîëäûðåâíà íàéí ºóðâí íàñòà áîëâ ÷èãí, áàºèí³ð ñåðãëœ, èí³äò³-íààäòà òèíüãð ÷èð³ò³, ò´âø¢í çàœòà ê¢í.
Áîîâà Áîëäûðåâíà áè÷êí öàãòàí Ñèâðèí çîâëœãèã, ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš éîâñí áîëäã. 1935 šèëä Ïðèþòíà ðàéîíà 2-÷ ¡ëä÷í³ ñåëüñîâåòèí ìåäëä îðäã á³³ñí Ñàìòí Ñàëà õîòíä ýí ò´ðñìí. Õàëüìãóäûã Ñèâð¢ð í¢¢ëºõèí ´ìí Áàëã ñåë³í³ ýêëö øêîëä 2-÷ êëàññò ñóð÷àñìí. Ýí¢í³ òîäëâðàð, ä³³í³ ´ìí Ëèäæèåâ Êþëìèí Ëèäæèåâè÷ øêîëûã ºàðäš éîâñìí.
ͳ³ìò³ä³í Áîîâà ýêò³º³í, 䢢íðò³º³í êèèòí Ñèâð¢ð í¢¢ëºãäë³. Òåð êåìä ýöêíü Õàð ªàçðò ìàë õ³ð¢ëš ¢âëçëëºíä éîâñìí. Òåã³ä ãåð-á¢ë³ñí ñàëó òóóãäñìí. Ýäí³ ´ðê-á¢ë Òþìåíñê îáëàñòèí Ãîëûøìàíîâñê ðàéîíà Ïîäìàëèíîâêà ñåë³íä òóñëà. Îðñ êåë ìóóºàð ìåääã õàëüìãóä ç´â³ð ò¢ðš éîâñìí. Ýäí õàâðàð óðºñí òåœãðèí êè, á´´ëšðº öóãëóëš èääã á³³š. Ýí ñåë³íä îëí êåëí-óëñèí ýë÷íð áèë³. ¥ð-´â÷ ñåäêëò³ óëñ õàëüìãóäëà õîò-õîîëàð õóâàëöäã á³³š. Áîîâàí ýêíü õàð ê´äëìø êåš éîâñìí. Ýêíü ´äðèí äóóñí ê´äëìøò³í éîâõëà, ꢢêäòíü ìîä ê´ð³äõ, ìîä ÷àâ÷õ ÷èäë-÷èí³í óãà á³³ñìí. Òèèãõä íåã ñåë³íä á³³ñí ê´â¢ä áåø ò¢ëõ ìîä áåëäõäíü ä´œ ê¢ðñí³ òóñêàð Áîîâà Áîëäûðåâíà îäà ÷èãí õàíëòòà ñåäêëò³º³ð òîäëíà.
ij³í³ ´ìí õ³ðä ºàðñí Áîîâàí ýã÷íü Òîãó Ñèâðò áàñ íåã ºàçðò éîâëà. Òåã³ä ýöê³í õ³³º³ä áè÷ã¢ä áè÷³ä á³³š, àøòíü ýöê³í îëš àâñìí. Êåñã šèëèí ýðãöä òóóâðò ñàëó éîâñí ýöêíü Áîëäð õ´´ííü Ïîäìàëèíîâêà ñåë³í¢ð èð³ä, ´ðê-á¢ëò³º³í õàìäàí á³³â. 1940-÷ šèëä ò´ðñí Ìèøà áîëí 1943-÷ šèëä ò´ðñí Ñàðœ ê´â¢äíü ýöê³í ìàðòàä òàíüëãî, ꢢí³øëäã áèë³. Ê´â¢äíü ´äðèí äóóñí ºàçà 㢢º³ä íààääìí, àñõíäíü ãåð¢ðí îð÷êàä, ýêä³í èèãš êåëäìí: "Ýí ´âãèã ãåðò³ñ ºàðºòí, ìàäí õîòàí èäõ³ð á³³í³âèäí". Ýöêíü öàë áóóðë ¢ñò³ áîëäãòàí ê´ãøí á³³äëò³ á³³š. Íåâ÷êí çóóð á³³š³º³ä, õàìãèí ò¢ð¢íä îòõí ê´â¢í Ñàðœ ýöêä³í èšëä³ä á³³â. Ýí¢ã áè÷êí áîëäãòíü ýâë³ä, ³ìò³õí þì ´ã³ä ýöê볺èíü èšëä¢ëñìí. Ìèøà ê´â¢íü áîëõëà óäàí öàãò ºàðºñí ýöê³ñí çóëäã á³³š.
Ñèâðò Ìàíäæèåâèõí³ á¢ëä Áåë³ áîëí Äóëàõí ꢢêäíü ãåìí³ä ´œãðš îäâ. Õ³ð ºàçðò Áîîâà Áîëäûðåâíà ´ñ³ä-áîñàä, ãèšãò³ ꢢêí áîëâ. Öàã ñîëüãäàä, 1958 šèëä õàëüìãóä íèðã³ä-í¢ãø³ä ºàçð-óñíóðí òåìöâ. Öóºàð òàœº÷àí øèí³ñ áîñõõàð 㢚ðâ. Áîîâà Áîëäûðåâíà ýê-ýöêò³º³í, 䢢íðò³º³í ò´ðñêí ºàçðòàí èðš, Ïðèþòíà ðàéîíà Ñàìòí Ñàëà õîòíä ᢢðëâ. Õ´´ííü ýäí³ ´ðê-á¢ë Áóºó õîòíóð í¢¢š ºàðâ. Íèíèã Ãàãàåâíà áîëí Áîëäð Íèìæàíîâè÷ Ìàíäæèåâèõíèã îäà ÷èãí íåã ºàçðà óëñ ñ³³í³ð òîäëíà. Áîëäð Íèìæàíîâè÷ Ñèâð³ñ èðñí³ õ´´í íàñòà áîëâ ÷èãí ñîâõîçä ìàíà÷àð ê´äëš éîâñìí. Ìåä³ò õàëüìã àâúÿñ-çàœøàëìóä, àìí óðí ¢ãèí ç´´ðèã ñ³³í³ð ìåääã á³³ñìí. Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí îþòíð èð³ä, ìåäš éîâñí òîîòûíü áè÷š àâäã áèë³.
ªàçðòàí èðñí³ õ´´í Áîîâà Áîëäûðåâíà á³³ðí ýäë-àõóä ê´äëâ. Àðº-÷èäë³í ³ðâëëãî îëíà êåðãèí ò´ë³ øóíš éîâñìí. Òèèãõä "Ïîáåäà" ñîâõîç òî-òîîìš óãà õ´´ò³, îëí áîä ìàëòà ýëâã-äåëâã, á³³õò³ ýäë-àõó á³³ñìí. ¥âñí-òîîñí ýëâã, ñîâõîçä õàäš, öîêš àâñí áóóäÿí óðºöèã ç´´õä ìàøèäèí ê¢÷í ³ð³ ê¢ðäã á³³ñìí. Èê ÷èãí òîê äååð ýœä³í áóóäÿ îâàëºàòà á³³ñìí. Ìàëûí òîîºàð ÷èãí, ò³ð³-òåìñí³ óðºöàð ÷èãí ýäë-àõó çóðàºàí äàâóëš ê¢ö³äã áèë³. Ìàë, ò³ð³-òåìñí ýëâã á³³ñí òåð öàãò ê´äëìø äàëà áèë³. Áîîâà Áîëäûðåâíà "Ïîáåäà" ñîâõîçä îëí ç¢ñí ê´äëìø êåš éîâñìí, ìàëàñ ò´ë àâëºíà, õ´ä êèðºëºí³ êåìä ê´äëñìí. Õ´´ííü ýäí³ ´ðê-á¢ë Íàðòà ñåë³í¢ð í¢¢š ºàðñìí.
Áîîâà Áîëäûðåâíà áèéíü öàºàí ñàíàòà, ¢íí-÷èê ñåäêëò³, ê´äëìø÷ ê¢í áîëäã ò´ë³ä³í êåç³ä ÷èãí îëí äóíä òîîìñð ýçëš éîâñìí. Êåí àõàí ê¢íäëäã, êåí 䢢º³í ýðêë¢ëäã àâã-á³ðö, ÷èê ñóðºìš Ëþáà ꢢêíä³í, Šèðºë çå ê´â¢íä³í áîëí Áàéðòà çå ꢢêíä³í ´ãñí áîëäã. Îäà Áîîâà Áîëäûðåâíà àìð-òàâàðí ꢢêí-ê¢ðãíä³í á³³í³. Þ ÷èãí êåõä³í ýâò³, óðí ºàðòà ê¢ðãíü Àíàòîëèé Èâàíîâè÷ Öîõóðîâ ãåðèí êåö-òààëûíü ÿñðóëš, ´´ðõí óëñòàí òààëìšòà á³³äë òîãòàíà. Áè÷êí öàãòàí Ñèâðò òóñš, ´ëí éîâš, äàëà ìó þì ¢çñí Áîîâà Áîëäûðåâíà ê´ãøðñí öàãòàí ꢢêí-ê¢ðãí³ííü, çååíðèííü ñ³³õí šèðºë ¢çš, ñåäêëíü ñàíàìð á³³í³.

Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðã

Îäàõí, îêòÿáðèí 31-ä, Ýëñòä, Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòä, 2030 šèë ê¢ðòë òàœº÷èí ñîöèàëüí-ýêîíîìè÷åñê äåëãðëòèí ñòðàòåãèé áåëäëºí³ éîâóäûí òóñê ò´ð³ð “ò´ãðã øèð³í” ñ¢¢ð áîëâ. Ýí êåðã-¢¢ëäâðò òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ, õóëä-㢢ëã³í³ áîëí ýêîíîìèêèí äåëãðëòèí ìèíèñòð Çîÿ Ñàíäæèåâà, ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí íîìèí ìèíèñòð Íèêîëàé Ìàíöàåâ îðëöâ. Ñ¢¢ðèí ê´äëìøèã Õàëüìã ÃÓ-í ðåêòîð Áàäì Ñàëàåâ ºàðäâ.
2030 šèë ê¢ðòë äåëãðëòèí ñòðàòåãèé áåëäëºí³ ê´äëìø Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí íîìòíðò äààëºãäëà, äåêàáðü ñàðëà ýí ¢¢ëäâð ò´ãñš ýí ò´ñâ ïðàâèòåëüñòâèí îíüãò òóñõàãäõ ç´âò³, ôåäåðàëüí áîëí òàœº÷èí çàêàíà íåêâð³ñ èøò³ ýí ê¢ö³ãäš³í³. Òèèì äààëºâð ´ããäñí áèéíü ýí ò´ñâ áåëäëºíä òàœº÷èí îëí óëñ îðëöš, òåð¢í³ òóñêàð òîîëâðàí êåëš òåð¢ã ä´œíõ ç´âò³. Îäà Õàëüìã ÃÓ-í íîìòíð òàœº÷èí áîëí ðàéîäûí âåäîìñòâñèí ºàðäà÷íðëà, êîëëåêòèâñë³, îëíà îðãàíèçàöñëà ò´ñâèí òóñêàð ꢢíäâð êåš, òåäí³ ñ¢â-ñåëâãèã îíüãòàí àâíà, òåäí³ ºàðäâðëà êåñã òîîòûã 碢ö¢ëí³.
Ýëñòä áîëí ðàéîäò îëí ³ìòíë³ áîëí âåäîìñòâëà, ìóíèöèïàëüí îðãàíìóäëà áîëñí ꢢíäâðò ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà, äåìîãðàôèí, ê´ëãí-ê¢÷í³ áîëí õààëº òîñõëºíà, ÆÊÕ-í, ê¢÷-ê´ëñí³ ðûíêèí áîëí êàäðìóä áåëäëºí³, ýäë-óóøèí ñ³í, ³³ìøã óãà ÷èíðèíü òåòêëºí³, ðàéîäûí áîëí Ýëñòèí ºàçðèí äåëãðëòèí êåñã ò´ð õ³ë³ãäâ. Òåð ìåò Õàëüìã ÃÓ-í íîìòíð Ñàíêò-Ïåòåðáóðãèí Ëåîíòüåâñê íîìèí öóòõëœãèí êîíñîðöèóìëà í´êöëòš³í³, òèèì êåâ³ð ôåäåðàëüí ýêîíîìè÷åñê áîëí ñîöèàëüí ïîëèòèêèí òîîò îíüãò àâãäšàíà.
ߺàä ãèõë³ Ñòðàòåãèí ºîë ê¢öëèã áîëí ê¢ö³õ êåðã¢äèã, òåäíèã ê¢ö³ëºí³ ýâ-àðºèã éè뺚 àâõèí ò´ë³ ãîñóäàðñòâèí áîëí á³³ðí éîñíà îðãàíìóäûí õàìöó øèèäâð ºàðºõ êåðãò³. Öóã ýí òîîòûí òóñêàð Ñòðàòåãèã áåëäëºí³ òóñê èëäêë³í ðåêòîð Áàäì Ñàëàåâ êåëâ, îäà ýí ò´ð³ð Õàëüìã ÃÓ-í íîìòíðèí 11 áàã ê´äëš³í³.
“Ò´ãðã øèð³í” éîâóäò îþòíðèí áîëí íîìòíðèí ñóðâðìóäò õ³ð¢ ´ã÷³º³ä, Õàëüìã Òàœº÷èí éîâóäòà äåëãðëòèí ò´ë³ öóã òààë á³³í³ ãèš ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ òåìäãëâ. "ËÓÊÎÉË" áîëí ÊÒÊ-Ð êîìïàíüñëà í´êöëò öààðàíäíü ´ð㚢ëãäõ, ýäí ìàíà òàœº÷ä óëì èê ò´ñâñ ê¢ö³õ³ð çóðàëšàíà. Èðã÷ä³í òàëäàí ÷èãí èê êîìïàíüñ ìàäíëà í´êöëòõ³ð ñåäš³í³, òåã³ä äåëãðëòèí ò´ë³ òààë óëì ÿñðàä á³³õ, îäà áèäí áàò óë òîãòàñí á³³í³âèäí. Òåã³ä á³³äë-šèðºëèí ñ³í òààëòà òàœº÷ òîñõëºí - ýíòí õîîñí ¢ã áèø, ìàäíä òèèì àðº á³³í³ ãèš ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ òåìäãëâ.
Ìàíà îðí-íóòãèí áîëí ºàçàäûí îðíà èê êîìïàíüñëà í´êöëòèã äèãò³-äàðàòàºàð ´ð㚢ëëºí³ àøò èíâåñòèöñ ÷èãí ýðê áèø èðõ, îäà ò¢¢í³ ò´ë³ áàò óë ò³âãäñí á³³í³. 2030 šèë ê¢ðòë ìàíà ðàéîäûí áîëí Ýëñòèí õààëºñèã áèäí íåêâðë³ èðëö¢ëš øèíð¢ëõ, øèí³ñ òîñõõ ç´âò³âèäí. Ìàíà šèðºëèí äèã-äàðàã éè뺚³õ äîêóìåíòíü òàœº÷èí äåëãðëòèí ñòðàòåãèé áîëõ ç´âò³. Òåð¢ã ê¢ö³ëºí³ éîâóäûã òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâ áîëí Õàëüìã ÃÓ á¢ðòêš, ÷èêëâð, ñîëüâð îðóëõ ç´âò³.
Òåð ìåò “ò´ãðã øèð³í” ñ¢¢ðò ÷èíðò³ áàñ íåã ò´ð õ³ë³ãäâ. Îþòíðèã áàãøíðèí, ñåë³í³ ýäë-àõóí ñïåöèàëüíîñòüä øèøëœ äèã-äàðàºàð îðóëš àâëºíà êåðã òåðíü áîëšàíà. Ôåäåðàëüí ïðàâèòåëüñòâèí äààëºâðàð óíèâåðñèòåòä šèë áîëºí òèèì êåñã îðì ºà𺚠´ããäí³, áîëâ ìàíà ðàéîä, ìèíèñòåðñòâ áîëí âåäîìñòâ òåð äààëºâð ê¢ö³ëºíä êåðãò³ îíüãàí ´ã÷³õø.
Òåã³ä ÷èãí øêîëìóäò ýñâèí, ôèçèêèí, õèìèéèí, òóóšèí, ºàçàäûí êåëí³ áàãøíð ê¢ðòš³õø, áîëâ ðàéîä áîëí ñóðºóëü-ýðäìèí ìèíèñòåðñòâ ýí òóñò øèøëœ íàáîðèí òóñêàð êåëõ³ð á³³õø, òèèì ýðëº îðóëšàõø. Õàëüìã ÃÓ áîëõëà ôåäåðàëüí ïðàâèòåëüòâèí íåêâðèã ê¢ö³äãî áîëàä, ö³³ëºäã áè÷ã³í áè÷õ ç´âò³ áîëíà.
Òåð ìåò øàëòãòà áè÷êä¢äèã ñóðºõèí ò´ë³ äåôåêòîëîãóä, ëîãîïåäì¢ä áîëí íàíü ÷èãí ñïåöèàëèñòíð êåðãò³. Ìàíà óíèâåðñèòåòä òèèì ñïåöèàëèñòíðèã áåëäõø, òåã³ä øèøëœ íàáîð ýí ò´ðèã õàºëõ à𺠴ãõìí áèë³, áîëâ ýí òóñò ÷èãí èê øóíëò óãà, ðàéîäûí ºàðäâðèí îíüãèã ýí ò´ðì¢äò ýðê áèø òóñõàõ êåðãò³, ãèš âóçèí äåêàíìóä êåëñí ¢ãä³í òåìäãëâ.
Ýí òóñò áèäí ïðàâèòåëüñòâèí ïðåçèäèóì êåí³âèäí, çàêâð ºàðºíàâèäí ãèš Èãîðü Çîòîâ çààâ. Òèèì êåâ³ð “ò´ãðã øèð³í” ñ¢¢ðò ÷èíðò³ ò´ðì¢ä õ³ë³ãä³ä òåäíèã ê¢ö³ëºí³ ýâ-àðº éèëºãäâ, òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí áîëí Õàëüìã ÃÓ-í í´êöëò öààðàíäíü ÷èãí ´ðãšš éîâóäòàºàð äåëãðõíü ëàâòà.
Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

¥öêëä¢ð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâèí ºàðäâðò áîëñí ñåëâëö³íä ²ð³ñ³ä êåëí-óëñèí ò´ñâñ á³³äë-šèðºëä òîõðàëºíà ò´ð õ³ë³ãäâ. Òèèã³ä 2019 šèë³ñ àâí ñ³í ÷èíðò³ õààëºñ òîñõëºíà, ñîéëûí, ñóðºóëü-ýðäìèí, ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà, äåìîãðàôèí, áຠáîëí äóíä áèçíåñ äåëãð¢ëëºí³ õàëõàð êåëí-óëñèí ò´ñâñ ê¢ö³ãäõìí.
- ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíòèí áàòëñí ìàéñê ç³ðëã¢ä³ð ´´ðõí çóðºàí šèëèí òóðøàðò ê¢ö³ãäõ êåëí-óëñèí ò´ñâä ðåãèîíìóä øóíìºàºàð îðëöõ ç´âò³. Øèäð ÐÔ-í ïðàâèòåëüñòâèí âèöå-ïðåìüåð Â.Ìóòêîí ºàðäâðò áîëñí ñåëâëö³íä ýí ò´ð³ð ´ðãí ꢢíäâð áîëâ, ðåãèîí áîëºíä èê äààâð ´ããäš³í³. Òåã³ä ìàíà òàœº÷ä ýí ò´ñâñ³ð ê¢ö³ãäõ öóã êåðã-¢¢ëäâðì¢äèã áèäí äèãëš àâõ ç´âò³âèäí,- ãèš À.Îðëîâ êåëâ.
Òàœº÷èí òîñõëòûí ìèíèñòð Ê.Áîòîâ, ñîéëûí ìèíèñòð Õ.Ýëüáèêîâ, ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí íîìèí ìèíèñòð Í.Ìàíöàåâ, ñîöèàëüí äåëãðëòèí ìèíèñòð Ì.Îëüçÿòèåâà, ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòð Þ.Êèêåíîâ áîëí ýêîíîìèêèí ìèíèñòð Ç.Ñàíäæèåâà òîäðõà òîîöàºàí ´ã÷, ÿìàðàí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ê¢ö³ãäõèí òóñêàð 糜ãëâ.
À.Îðëîâèí êåëñ³ð, ìàíà òàœº÷ ýêîëîãèí, ãåð-ᢢðèí áîëí áàëºñíà êåö-òààë ÿñðóëëºíà, ñåë³í³ ýäë-àõóí õàëõàð ê¢ö³ãäõ êåëí-óëñèí ò´ñâä áàñ îðëöõ. dzðì ò´ñâñò õîéð-ºóðâí ìèíèñòåðñòâ îðëöõ ç´âò³, òåã³ä õàìöó ¢¢ëäš ê´äëìø³í øóíìºàäóëõ êåðãò³ ãèš òàœº÷èí òîëºà÷ íåêâð ò³ââ. Ôåäåðàëüí áþäæåò³ñ èê ì´œãí éèëºãäš³í³, òåã³ä òàœº÷ä øèí îáúåêòñ òîñõëºíà, ó÷ðåæäåíüñèã îáîðóäîâàíÿð òåòêëºí³ áîëí íàíü ÷èãí ò´ðì¢äèã õàºëõ àðºèã îëçëõ êåðãò³. Ñàð äàâàä, äåêàáðü ñàðèí ýêëö³ð êåëí-óëñèí ò´ñâñ ê¢ö³ëºí³ ò´ð ä³ê³ä íåã õ³ë³ãäõ.
Ìàíà 糜ã÷

Íîÿáðü ñàðèí 4-ä ìàíà îðí-íóòãò îëí óëñèí õàìöëòûí ¥äð ´ðã³ð òåìäãëí³. Ýí áàéðèí ´äðë³ îëí ³ìòèã òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³â. "Êåñã çóí šèë õîîðàí ìàíà îëí óëñ Ò´ðñêí³ ñóëäàí á³³ëºí³ ò´ë³ áîëñí íîîëäàíä äèèëâð á³ðš, ²ð³ñ³ îðí-íóòãèã áàòðóëñìí, òåð äèèëâðò ê¢ðãñí ìàíà ´âêíðèí òóóšëã÷ áààòð éîâäëûã, èðãí³ õàìöëòûí áîëí ò´ðñêí÷ ñåêäëèí êå糜ê àâúÿñèã ê¢íäëš, áèäí ýí îí÷òà áàéðèí ´äðèã òåìäãëš³í³âèäí.
Îëí óëñèí õàìöëòûí ´äð ²ð³ñ³í öóã êåëí-óëñèí õàìöó á³³äëèã, îëí ³ìòí³ íè-íåãí óõàí-ñåäêëèã áîëí ìàíà Ò´ðñêí îíüäèí àëäðøš éîâòõà ãèñí ñàíàã ìåä¢ëš³í³. Íè-íåãí á³³š, íåã-íåã³í ê¢íäëš, êå糜ê àâúÿñàí õàäºëš, áèäí ê¢÷í-÷èäë³í õîëâšóëš, ²ð³ñ³í öåöã³ðëòèí áîëí ò¢¢í³ ãåðëò³ èðã÷èí óëûã áàòðóëõâèäí", - ãèš É´ð³ëèí áè÷ãò êåëãäš³í³.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî áîëí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ, ²ð³ñ³í Îðí-íóòãèí Õ¢¢âèí äåïóòàòíð Ìàðèíà Ìóêàáåíîâà áîëí Áàòîð Àäó÷èåâ îëí óëñèí õàìöëòûí ´äðë³ òàœº÷èí ³ìòèã é´ð³š, ýäíä áàò ýð¢ë-ìåíä, õ´â-êèøã³í ýäëš, îðí-íóòãòàí óëì èê òóñàí ê¢ðãš éîâòí ãèš äóðäâ.