2018 šèëèí ò¢ð¢í ´ð³ëä ìàííà îðí-íóòãèí öóã ðåãèîíìóäò äóíä šàëâ ´´äëñìí, Ðîññòàòûí òî-äèãèã çààš, "Ðåéòèíã" ÐÈÀ 糜ãëš³í³.
Ýí šèëèí ò¢ð¢í ´ð³ëèí òî-äèã³ð, îðí-íóòãò äàâñí šèë³ñ äîðõíü 11,2 ïðîöåíòä ´´äëš, 42555 àðñëœ òîãòàšàíà. Äóíä šàëâèí êåìš³í õàìãèí èê³ð Èíãóøåòü Ðåñïóáëèêä áîëí Êåìåðîâñê îáëàñòüä ´ññìí. ¡ëã¢ðë³ä çààõëà, Èíãóøåòü Ðåñïóáëèêä äóíä šàëâ 15,4 ïðîöåíòä ´´äëâ, Êåìåðîâñê îáëàñòüä áîëõëà - 15,2 ïðîöåíòä. ijê³ä ºóðâí ðåãèîíä áîëõëà äóíä šàëâ 14 ºàð ïðîöåíòä èêäâ. Ýííü Õàëüìã òàœº÷ (14,3 ïðîöåíò), Çàáàéêàëüñê êðàé (14,2) áîëí Îìñê îáëàñòü (14,1 ïðîöåíò).
Îðí-íóòãèí 25 ðåãèîíä äóíä šàëâ ²ð³ñ³í äóíä šàëâèí êåìš³í³ñ ´´ä³í áîëâ, ºóðâí ðåãèîíä áîëõëà ²ð³ñ³í äóíä šàëâëà èðëöâ.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Ý.Òèìîøêàåâàí íåðò³ ã¢ëãí ãåìèí òàœº÷èí äèñïàíñåðò ñàð áîëºí ñ¢ë áåìá³ ´äðë³ "Äíè îòêðûòûõ äâåðåé" ãèäã êåðã-¢¢ëäâð äàâóëãäíà. Ýí ´äð ýì÷íð óðäàñíü ýñ áè÷ãäñí óëñèã ´ð¢í 9 ÷àñàñ àâí 13 ÷àñ ê¢ðòë õ³ë³š, ã¢ëãí ãåì³ñ õ´ðëºí³ òóñò ñ¢â-ñåëâã ´ãí³.
Òåð ìåò ýí ´äð ìàììîãðàôèí øèíšëëòä îðš áîëõìí. Ýí ´äð õîéð îíêîëîã áîëí îíêîãèíåêîëîã ³ìòí³ ýð¢ë-ìåíä øèíšëí³.
Ýí šèë èèì êåðã-¢¢ëäâðò 140 ê¢í èð³ä, ýì÷íðò áèé³í ¢ç¢ëâ. Êåëõä, ýäí äóíäàñ 21 ꢢíä ã¢ëãí ãåì èëäêãäâ. Íèäí èèì êåðã-¢¢ëäâð äàâóëãäñíà àøò 400 ïàöèåíò ýì÷íðèí õ³ë³âðò îðâ, 528 ê¢í ìàììîãðàôèí øèíšëëò êå뺢ëâ. Óäë óãà, ñåíòÿáðü ñàðèí 29-ä, äàðàíè èèì êåðã-¢¢ëäâð áîëõìí.
Áàðò áåëäñíü ÄÎΊÀÍ Íàòàëüÿ

Öóã äåëê³í òóðèçìèí ´äðèã ìàíà îðí-íóòãò ñåíòÿáðèí 27-ä òåìäãëí³. Ýí ñ³í ´äðë³ ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã áîëí îëí ³ìòèã òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³â. "Ýí ñ³í ´äðèã áèäí öóãòàí òåìäãëí³âèäí, ÿºàä ãèõë³ áèäí öóãòàí çóóëü÷ëõäàí, òàëäàí ³ìòíë³, îðí-íóòãëà, áàëºñíëà òàíüëäëõäàí äóðòàâèäí. Òåð ìåò òóðèçìèí áèçíåñò ê´äëš³õ óëñèí - òóðèçìèí êîìïàíüñèã, ìóçåéèí, ãèè÷ë¢ðì¢äèí ê´äë³÷íðèí èê ñ³í ´äð áîëšàíà, ýäí ìàäíä áîëí ìàíà ê¢íäò³ ãèè÷íðò ñ³í òààëòà àìðëº á¢ðä³í³.
Òóðèçì ýíòí öàãàí òóñòàºàð äàâóëëºíà ýâ-àðº áîëñí äååð³í ò¢ðã³ð äåëãðš³õ ýêîíîìèêèí íåã õàëõíü áîëšàíà. Õàëüìã Òàœº÷ä á³³äã êåñã êåëí-óëñèí ñîéë, ìàíà òååãèí éèðòìšèí îí÷òà ëàíäøàôòìóä òóðèçìèí ò´ë³ ñ³í òààë òîãòàšàíà", - ãèš É´ð³ëèí áè÷ãò êåëãäš³í³.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî áîëí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ òóðèçìèí ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã é´ð³š, ýäíä õ´â-êèøã, áàò ýð¢ë-ìåíä ýäëš, ê´äëìøèí éîâóäàí øóíìºàäóëš, í´êöëò³í ´ð㚢ëšòí ãèš äóðäâ.

Õàëüìã Òàœº÷èí õîòë áàëºñí Ýëñòä ñåíòÿáðèí 21-ä "Áèèºèí àéñò ýðã³ä" (" âèõðå òàíöà êðóæàñü") ãèäã íåðò³ ôåñòèâàëü áàéðèí á³³äëä äàââ. Êåëí -óëñèí ò´ð³ð á³³õ ôåäåðàëüí àãåíòñòâèí "Íè-íåãí ´ðê-á¢ëä" ãèäã ñîöèî-ñîéëûí èê êåðã-¢¢ëäâðèí êåìš³íä ýííü áîëšàíà. Ðåãèîíìóä õîîðíäê õîéðäã÷ ýí ôåñòèâàëü Èê-Áóóðëä ýêë³ä, õîéðäã÷ òîâ÷ëã÷ ´äð³í Ýëñòä áîëâ. Õîðåîãðàôè÷åñê îëí êîëëåêòèâñ ìàíà òàœº÷ä öóãëðš èðâ. Îëí êåëí-óëñèí áèèºèí ýðäìë³ òàíüëäóëñí ôåñòèâàëèí éîâóäò õàëüìã áàëåòìåéñòåð Ïåòð Íàäáèòîâèí ¢¢ä³ã÷ à÷-òóñíü ´´ä³í ¢íëãäâ.
Í. Ïàëüìîâèí íåðò³ Êåëí-óëñèí ìóçåéèí ´ìíê òàë✠ýí ´äð éîñíäàí îëí êåëí-óëñèí áàéðèí á³³ðí áîëâ. Ñåðãìšò³ îëí áàº÷óä òàëâœãèã 䢢ðãš, ´ê³ð ñ³³õí á³³äë³ðí, ñåðãëœ õ³ë³ö³ðí, èí³äò³ øóóãàºàðí öóãëðñí óëñèã ´âð¢ëš³â. ²ð³ñ³í ¥ìí ¢çãò á³³õ îëí êåëí-óëñèí õóâöàðí êååðñí áàº÷óä òàëâœãàð íààðàí-öààðàí éîâš, õîîðíäàí ꢢíäš, äó-áè躳ðí õóâàëöšàõèíü ¢çõä ñåäêëä òààëòà áèë³. Êåí-íåãí³ííü õóâöèã º³³õš, õîîðíäàí ñåëâã¢ä³ðí õóâàëöš, áèèºèí ýðãëò ¢ç¢ëõ, äóóíà àéñèã ñîœñõš, òàíüëäõ ñ³í òààë áèëãò³ áàº÷óäò ýí ´äð ó÷ðâ. Òàœº÷èí óëñèí ¢¢ä³ëòèí ãåðèí ê´äë³÷íð Šèðºë Òà÷èåâàí ºàðäâðò èèã³ä šèë áîëºí ´´ð ýðãíäê ðåãèîíìóäàñ áèëãòíðèã äóóäàä, èèì ñîíüí õàðºëòñ êåí³. Îëí ¢ã óãàºàð èèì ¢¢ëäâð ³ìòèã õîîðíäíü íåãä¢ëí³. Êåëí-³ìòí áîëºíà çàœ-àâöíü äó-áèíü, àâúÿñíü, õóâö-õóíðíü éèð ñ³³í³ð ìåäãäí³. Òåã³ä ðåãèîíìóä õîîðíäê ôåñòèâàëüìóä, ¢¢ä³ã÷ ìàðºàñ ìåë òèèì èíüãëëòèã áàòëã÷ ¢¢ëäâðò òóñëíà.
Áèèºèí êîëëåêòèâñèí ¢¢ä³ã÷ ìàðºà á¢ðä³ñí óëñèí ¢¢ä³ëòèí òàœº÷èí ãåð òåã³ä áåëäâðèí èê ê´äëìø êåñìí. Õàëüìã Òàœº÷èí êîëëåêòèâñ³ñ íàíü Ðîñòîâñê îáëàñòèí, Êðàñíîäàðñê êðàéèí, Êðûì Ðåñïóáëèêèí ¢¢ä³ã÷ êîëëåêòèâñ áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëâ. Ðåãèîíìóä õîîðíäê õîéðäã÷ ôåñòèâàëü òàœº÷èí áèëãò³ êåñã áàº÷óä îðëöñí ñ³³õí ýêëö³ðí ³ìòí³ îíüãèã àâëâ. Áຠíàñòà ðåæèññåð Àëåêñåé Ñàðàíãîâ ¢¢ðì¢äò³º³í áåëäñí òåàòðàëèçîâàí çóðãò áèèºèí õàí áîëí õàòí õîéð öóã îðëöà÷íðèã áèèºèí äåëê³ä äàõóëš îðóëâ. ¥ðãìšò³ èê ¢¢ëäâðò öàºàí õààëºèíü ñåêñí öàºàí õàäãóäòà áè áàéðèí á³³äëèã óëì èêä¢ëâ.
Ôåñòèâàëüä îðëöà÷íðèã áèèºèí ýðäì³ðí äåëê³ä íåð ºàðñí áàëåòìåéñòåð, ÞÍÅÑÊÎ-í áèèºèí íàðò-äåëê³í õ¢¢âèí ãåø¢í, Õàëüìãèí Ãåðîé Ïåòð Íàäáèòîâ é´ð³â. Êåëí-óëñèííü áèèºèí ýðäì³í ¢ç¢ëõ³ð èðñí ãèè÷íðèã áîëí öóã îðëöà÷íðèã Õàëüìã Òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷èí äàðóê Áîîâà Áàäìàåâ òàœº÷èí Òîëºà÷èí íåðí äååð³ñ é´ð³š, öóãòàäíü ê¢ö³ìš äóðäâ. Òàœº÷èí ñîéëûí áîëí òóðèçìèí ìèíèñòð Õð Ýëüáèêîâ ôåñòèâàëèã áåëäñí öóã óëñ, õàìãèí ò¢ð¢íä òàœº÷èí óëñèí ¢¢ä³ëòèí ãåð, íàíü ÷èãí ¢¢ä³ã÷ êîëëåêòèâñ, èðñí îëí óëñ ÷èãí öóãòàí áîëí ê¢í áîëºí áèèºèí ýí áàéðò ò³âö³í îðóëšàõèí òóñêàð êåëâ.
Ãèè÷íðèí áèëã-ýðäìèã äàõóëš, Õàëüìãò íè-íåãí ´ðê-á¢ë³ð á³³õ êåëí-óëñèí ýë÷íð ÷èãí ýâð³ ýðäì³í ¢ç¢ëâ. Èèã³ä "Àçåðáàéäæàíñêèé êîíãðåññ" ãèäã îëíà îðãàíèçàöèí íåðí äååð³ñ Ãóëèåâèõí³ ´ðê-á¢ë ñ³³õí áèèëš, ³ìòíä èê ñåðãìš ¢¢ä³â. Òàœº÷ä á³³õ ò¢ðã-ìåñõåòèíöíð, õàñãóä, ÷å÷åíöíð ýí ´äð áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëš, êåëí-óëñèí áàéðò ýâð³ ò³âö³í îðóëâ. Êåëí-óëñèí ñîéëûí öóòõëœãóä õîîðíäàí íèèò³ êåâ³ð á³³õèíü ýí ôåñòèâàëü ÷èãí ìåä¢ëâ.
Òàœº÷èí íåðí äååð³ñ áè÷êä¢äèí áèèºèí "Òþëüïàí÷èê" àíñàìáëü îðëöñíü áèèºèí ýðäìèã Õàëüìãò áè÷êí³ñíü àâí ꢢêä-ê´â¢äò äàñõšàõèíü, áèèºèí ýðäìèí äåëãðëòä èê êèëìš ´ããäš³õèíü ¢ç¢ëâ. Öóã ²ð³ñ³í êåìš³íä èê ê¢íäò³, ºàçàäûí êåñã îðíä íåð òóóðñí áè÷êä¢äèí ýí êîëëåêòèâ ôåñòèâàëèí éîñòà êååðìšíü áîëâ.
Òåð ìåò áèèºèí ýðäìèã òàœº÷èí íàíü ÷èãí êîëëåêòèâñ ¢ç¢ëâ. Òåðíü - Âèêòîðèÿ Ñîëîäêàÿ ºàðäšàõ "Âåñíóøêè", Àëåêñàíäðà Ìàíäæèåâà ºàðäšàõ Ýìáà Ìàíäæèåâèí íåðò³ "Ãåðë", Ýðäíèåâèõí ºàðäšàõ "Áàéí òåã", Äåëãð Öåðåíîâà ºàðäšàõ "Áóìáèí îðí" êîëëåêòèâñ õàëüìã áè躳ñ íàíü îðñ, ìë, êèòä, íàíü ÷èãí êåëí-óëñèí áè ¢ç¢ëš, ´äã³ öàãò òàœº÷ä áèèºèí ýðäì îëí ç¢ñí õàëõàðí äåëãðš éîâõèã ìåä¢ëâ.
Áèèºèí èê áàéðèí éîâóäò ýí êåç³íê ýðäìèã õàäºëš, ´äã³ öàãèí á³³äëä òåð¢ã äåëãð¢ëš, îëí áàº÷óä äàñõš, õàëüìã áèèã öóã äåëê³ä ¢ç¢ëš, ÞÍÅÑÊÎ-í ´´äìä ê¢ðãñí áèëãò, Õàëüìã Òàœº÷èí, ×å÷åíñê Ðåñïóáëèêèí, ²ð³ñ³í èñêóññòâèí à÷òà ¢¢ëä³÷, Î.È. Ãîðîäîâèêîâèí íåðò³ Ãîñóäàðñòâåíí ì´ð³í ëàóðåàò, "Áàëåò" æóðíàëûí "Äóøà òàíöà" ìàðºàíà ëàóðåàò "Ðûöàðü òàíöà" ´´ä³í íåð 碢äã Ïåòð Íàäáèòîâèã ýí ´äð èðñí ãèè÷íð, îëí ñóðºóëü÷íðíü, èñêóññòâèí áîëí ñîéëûí ¢¢ëä³÷íð ´´ðäš éîâõ 80 šèë³ ´´íë³íü ¢íí-ñåäêë³ñí é´ð³š, ¢¢ä³ã÷ øèí ê¢ö³ìš äóðäâ. "Ä´ðâä³ òàâøóð" ãèäã áèèã ò³³ç äååð "¥´ðäíð" áèèºèí òåàòðèí àðòèñòíð ´ðãìšò³º³ð áèèëñèíü äàõàä, òàëâœä öóãëðñí óëñ ÷èãí áèèºèí àéñò ýðãâ. Òèèã³ä õàëüìã áàëåòìåéñòåð Ïåòð Íàäáèòîâ ò³âñí "Áààòðìóäûí áè", "Òóóëà áè", "Òàâøóð", "Äàìšã", "Èøêìäã" íàíü ÷èãí êåñã áè îëí ³ìòí³ áîëš, í³ð-õ¢ðìä, áàéðèí ´äðì¢äò áèèëãäš éîâíà. Õàëüìã áèèä íàñí-šèðºë³í íåð³ä³ä, Ïåòð Íàäáèòîâ îëí-³ìòí³ííü éîñòà áàõìš áîëâ.
Îí÷òà èèì á³³äëä êåëí-óëñèã íåãä¢ëñí áèèºèí ôåñòèâàëü ò´ãñâ.

Ãàëèíà ÕÅÉ×ÈÅÂÀ
È. Ìóçðàåâàí öîêñí çóðã

Òàœº÷èí ãèè÷íð
100
Ñð, 26.09
Õààëºä ºàðèé ã躳ä
Õàëüìã Òàœº÷óð ê¢ð³ä èðöõ³â
Éèñí šèë õîîðàí, 2009-ã÷ šèëä, ¥âð-Ìëûí "Îäí TV" ãèäã òåëåêàíàëûí "Ñîéë ýðäíü" ñîœñõâðò õàëüìãóäûí òóñêàð êåñã ºàðö ¢ç¢ëãäâ. Ýí¢íä ñîœñõâðèí ò¢¢ðâ³÷íð õàëüìãèí ñîéëûí, ýðäì-ñóðºóëèí áîëí íàíü ÷èãí òîîòûí òóñêàð ¢ç¢ëöõ³â.
Ñà𜠴äðë³ ìèíè í³³š, Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí îþòí Êàðìàíà Àðâí ¥âð-Ìëàñ èðñí ãèè÷íðë³ îäàä òàíüëäûé ãèš äóóäñìí. Êåëõä, õàðºëò ìèíè á³³ðøëš³õ ãåðèí õàšóä áîëâ. Õàì-õîøà ãåðò ãèè÷ëäã ³ìòí "Îäí TV" òåëåêàíàëûí æóðíàëèñòíð á³³š ãèš àëœ áîëëàâ. Êåñã šèë õîîðàí èíòåðíåòä "Ñîéë ýðäíü" ñîœñõâðèã õ³ë³º³ä, èðã÷ä³í "Îäí TV-í" ê´äë³÷íðë³ õàðºëò ó÷ðõ ãèš ñàíñí óãàâ. Á³³äë-šèðºëä ç³ðìä³í èèì ´â³ðöò³ éîâäëìóä ÷èãí ó÷ðäã ì´í.
Ýí šèëä "Îäí TV"-ä "Çàìä ãàðúÿ" ãèäã øèí ñîœñõâðèã ºà𺚠ýêëâ. "Çàìä ãàðúÿ" ãèäãíü "Õààëºä ºàðèé" ãèñí óòõòà ¢ã. Ýí ñîœñõâðèí ê´òë³÷íð ìë óœã-òîõìòà îëí-³ìòí á³³äã ºàçðèã ýðã³ä ýäí ÿºš á³³äãèí òóñêàð ¢ç¢ëí³. Àâãóñò ñàðèí ýêëö³ð òåëåêàíàëûí ýë÷íð ²ð³ñ³í Àëòàé Ðåñïóáëèêä îäöõàâ. Òåíä êåñã ´äðèí òóðøò á³³ðí óëñëà õàðºàä, ê´ãøä¢äë³ ê¢¢íä³ä, éèð ñîíüí ºàðö êåñìí. Ýí¢íä Àëòàéèí òóóš, ñîéë áîëí ´äã³ öàãèí á³³äë-šèðºë ¢ç¢ëãäë³.
Êåëõä, Àëòàé Ðåñïóáëèêä îäñí öàãò ¥âð-ìëûí æóðíàëèñòíðë³ õàìäàí íåã õàëüìã çàëó éîâñìí. Ýííü áîëõëà ¥âð-Ìëûí ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí äîêòîðàíò, ìë êåëò³ óëñìóäûí àìí óðí ¢ãèí ç´´ðèã øèíšë³÷ Áîñõìšèí Ìåðãí. Ýí çàëó òîõìàðí ßøêóëèí ðàéîí Ãàøóíñêèé ãèäã ñåë³í³ñ. Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåò³í ò´ãñ³º³ä, ¥âð-Ìëä îäàä êåñã šèëä³í òåíä ñóðºóëü ñóðš éîâíà. Àëòàéèí ºàçðèã ýðã³ä éîâõä, Ìåðãí ¥âð-Ìëûí í³³šíðò³í òóñàí ê¢ðãâ. Îðñ êåëò³ áîëàä, îð÷óëà÷ áîëš í´êä áîëâ. Áàñ ñîœñõâð áåëäëºí³ ê´äëìøò ÷èãí îðëöñìí.
Àëòàéàñ íóòãòàí õ³ðš èðñí³ õ´´ííü, æóðíàëèñòíð Õàëüìãóð éîâõ øèèäâð àâöõàâ. Õàëüìãèí òóñê ºàðö êåõ³ð Ýëñò¢ð ºóðâí ê¢í èðâ, ýííü ê´òëã÷ áîëí õîéð îïåðàòîð. Õàëüìãò èð³ä, ¥âð-Ìëûí æóðíàëèñòíð ßøêóëèí ðàéîíä îäâ. Òåíä á³³äã Ìë îðí-íóòãàñ áîëí Øèíš³í³ñ èðñí ìàë÷íðëà, á³³ðí óëñëà ÷èãí õàðºâ. Ýëñòä áîëõëà ýäí Õàëüìã íîìèí öóòõëœãèí íîìòíðëà áîëí Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí áàãøíðëà õàðºñí áèë³. Õàëüìã ôèëîëîãèí áîëí äîðä ¢çã øèíšëëºí³ èíñòèòóòûí äèðåêòîð Ëèšèí Ìèœãèÿí ýäíä Êèòäò áîëí Ìëä ñóð÷àõ õàëüìã îþòíðèí òóñêàð áîëí Ýëñòä ñóð÷àõ Ìëûí áîëí Êèòäèí îþòíðèí òóñêàð êåëš ´ãâ.
Áàñ ýäí Õàëüìã óíèâåðñèòåòä ñóð÷àõ Øèíš³í³, ¥âð-Ìëûí áîëí Ìë îðí-íóòãèí ³ìòíë³ õàðºâ. "Õàëüìãò ºàçàäûí îþòíð îëí, òåäí äóíä ìë îþòíð áàñ ö´´êí áèø. Áèäí áîëõëà Õàëüìã, Ìë áîëí Êèòäèí ¥âð-Ìëûí õîîðíä òîãòñí çàëºëäàã ¢ç¢ëõ ñàíàòà áèë³âèäí. Òåã³ä áîëñí õàðºëòñ íàíä òóñòà áîëõìí. Õàëüìã ºàçð ìàäíä òààñãäâ. Ýí çóíàð Àëòàéä îäëàâèäí, çóã òåíä ³ìòíë³ ê¢¢íäš ÷àääã óãà áèë³âèäí. Ýíä áîëõëà êåë³í ìåääã óëñ ö´´êí áîëâ ÷èãí õàÿ-õàÿ õàðºãäàä á³³í³", - ãèš ãèè÷íð êåëí³.
ÌÀÍŠÈÍ Ñàíë

Ñåíòÿáðèí 26-ä, 18 ÷àñëà, "Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ì" Öóòõëœ õóðëä õàëüìã êåë äàñëºíà êóðñìóä ýêëš³í³. Ò´ðñêí êåë³í äàñõ ñåäêëò³ èê áຠóãà öóã óëñ èðš ÷àäšàíà. Óðäê êåâ³ðí êè÷³ëì¢äèã äàâóëõ ê¢í - Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí äîöåíò, ôèëîëîãè÷åñê íîìèí êàíäèäàò Ñåðãåé Àðòàåâ ì´í. Êóðñìóäò óðäàñíü áè÷ãä³ä êåðã óãà. Õàëüìã êåë äàñõ ñàíà 碢š³õ óëñò ñåíòÿáðèí 26-ä, 18 ÷àñëà, Öóòõëœ õóðëä ò¢ð¢í êè÷³ëä ê¢ð³ä èðõ êåðãò³. Êóðñìóä 2 ñàðäàí äàâõ, ³ìòí ´œã³ð êè÷³ëì¢äò îðàä, õàëüìã êåë³í äàñš ´ð㚢ëõ àðºòà. Êè÷³ëì¢ä Öóòõëœ õóðëûí êîíôåðåíö-çàëä, äîëàí õîíãò ºóðâ ä³êš, ñàðœ, ¢ëìš áîëí áàñœ ´äðì¢äò áîëõìí. Õàëüìã êåëí³ êóðñìóä ýêëñí³ òóñêàð ýâð³ííü ýëãí-ñàäíäàí, ¢¢ðì¢äò³í, òàíüë-¢çë óëñòàí êåëš, öààðàíäíü ýí 糜ãèã òàðõàòí. Îëí óëñ ò´ðñêí êåë³í äàñš ìåäš àâõëà, ìàäí óóë êåë³í õàäºëš ÷àäõâèäí.

Ñåë³í ºàçðò á³³äã ³ìòíä ìåäèöèíñê òóñëìšèí ÷èíð ´´äë¢ëš, òåäí³ ýð¢ë-ìåíä øèíšëš îëí ç¢ñí ãåìèã ýðò èëäêš àâõèí ò´ë³ òàœº÷èí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ýì÷íð ðàéîäàð ºàð÷ éîâšàíà. Áàòëãäñí äèã-äàðàºàð ñïåöèàëèñòíð òàœº÷èí õîë ñåë³äò ê¢ð÷, ³ìòí³ äèñïàíñåðèçàö äàâóëš, äîð îðìäíü ñ¢â-ñåëâã³ðí ä´œ áîëšàíà. Îäàõí "Ñóëäà" ãèäã øèøëœ ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðãëºí³ öóòõëœãèí ýì÷íð Îêòÿáðüñê ðàéîíä îäâ.
Öóòõëœãèí ýì÷íð Öàºàí Íóð áîëí Èšë ñåë³äò îäàä, á³³ðí óëñèí ýð¢ë-ìåíä øèíšëâ. Óò òîîäàí 60 ê¢í ýì÷íðò îðàä, öóñíà ëàáîðàòîðí øèíšëëò êåâ. Íåâðîëîã, ýíäîêðèíîëîã áîëí îôòàëüìîëîã ñïåöèàëèñòíð ñåë³í³ ³ìòíä êîíñóëüòàö ´ãâ. Ñåíòÿáðü ñàðèí 28-ä öóòõëœãèí ýì÷íð ßøàëòàí ðàéîíä îäõàð çóðàëšàíà.

Õàëüìã óíèâåðñèòåòä íîìèí øèíšëëòä, òåð¢ã ´äã³ öàãèí íåêâðë³ èðëö³ò³º³ð ê¢ö³ëºíä ºîë îíüãàí ´ãí³. Òàœº÷èí ºîëëã÷ âóçèí íîìòíð ²ð³ñ³í õàìãèí íåðò³ íîìèí ñàœãóäûí (ôîíäìóäûí) ìàðºàíä îðëöš, íîìèí øèíšëëò³í ´´ä³í êåìš³íä áè÷š ²ð³ñ³í ôóíäàìåíòàëüí øèíšëëòèí (ÐÔÔÈ)áîëí êåñã íàíü ÷èãí ñàœãóäëà ´ðã³ð í´êöëòí³.
¡ëã¢ðíü, äàâñí šèë ôèçèêèí, ìàòåìàòèêèí áîëí 糜ãëëºí³ òåõíîëîãèéñèí ôàêóëüòåòèí ïðîôåññîð, ôèçèêî-ìàòåìàòè÷åñê íîìèí äîêòîð Áàäì Ìèõàëÿåâ àñòðîôèçèêèí õàëõàð ñîíüí øèíšëëò êåš, ²ð³ñ³í ñàœãàñ 20 ñàé àðñëœ ì´ð³ àâëà. Òåã³ä íîìèí øèíšëëò³í ê¢ö³ñí äååð³í òåð ì´œãí³ñ ç³ðì õ¢âíü óíèâåðñèòåòèí øèí îáñåðâàòîðèé òîñõëºíä îðóëãäëà.
Òåð ìåò áèîëîãèí õàëõàð Õàëüìã ÃÓ-í íîìòíðèí ê¢ö³ñí øèíšëëò ²ð³ñ³ä áîëí ºàçàäûí îðäóäò èê îíüã àâëíà, òåã³ä ÷èãí òàëäàí âóçìóäàñ îþòíð ïåäàãîãè÷åñê ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí áèîëîãèí ôàêóëüòåòèí ìàãèñòðàòóðò ñóðõàð áຠáèø³ð èðí³. Îäàõí Õàëüìã óíèâåðñèòåòä ²ð³ñ³ä èê ÷èíð 碢š³õ ôóíäàìåíòàëüí øèíšëëòèí ñàœãèí ýêñïåðò, ýêîíîìèêèí íîìèí äîêòîð, ¥ìí ¢çãèí ôåäåðàëüí óíèâåðñèòåòèí ïðîôåññîð Âèêòîð Îâ÷èííèêîâ áîëí ýêîíîìèêèí íîìèí äîêòîð, ïðîôåññîð Í.Ï.Êåòîâà èðš íîìèí øèíšëëò³í ²ð³ñ³í êåìš³íä öààðàíäíü ÿºš ´ð㚢ëõèí, ñàœãèí ìàðºàíä óëì ê¢ö³ìšò³º³ð ÿºš îðëöõèí òóñêàð Õàëüìã ÃÓ-í áàãøíðëà áîëí àñïèðàíòìóäëà, áຠíàñòà íîìòíðëà áîëí îþòíðëà êåñã õàðºëòä òîäðõàºàð êåëš ´ãâ.
ÐÔÔÈ-í ãðàíòìóä (ì´ð³) àâõèí ò´ë³ áîëäã ìàðºàñò îðöëºíà ýðëºèã ÿºš ÷èê³ð áè÷õèí òóñêàð ýäí êåëš ´ãâ. ijê³ä "Àñïèðàíòìóäûí, íîìèí öîë 碢õ³ð á³³õ óëñèí, äîêòîðàíòíðèí íîìèí-øèíšëã÷ ê´äëìøèã ÿºš á¢ðä³õèí áîëí òåð ¢¢ëäâðèí ìåòîäîëîãèí òóñê" ò´ð³ð áîëñí ìàñòåð-êëàññìóäò Õàëüìã ÃÓ-í ñïåöèàëèñòíð îðëöâ.
Ýäíë³ áîëñí ꢢíäâðèí, ´ãñí ñóðâðèí, äàìøëòàðí õóâàëöëºíà òóñêàð ýâð³ííü òîîëâðàí ïðîôåññîð Âèêòîð Îâ÷èííèêîâ ìåä¢ëâ. "Õàëüìã óíèâåðñèòåòä ê´äëš³õ ¢¢ðì¢äò³º³í ꢢíäñí³ õ´´í òåäí íîìèí, ñóðºóëü-ýðäìèí îëí ç¢ñí õàëõàð ÷èíðò³ ¢¢ëäâð ê¢ö³š³õèíü ìåä¢â.
Íîìèí êàíäèäàòíðèí áîëí äîêòîðìóäûí äèññåðòàö áåëäëºí³ òóñêàð ïðîôåññîð Îâ÷èííèêîâ êåñã ñåëâã³í ´ãâ, òåðíü õàëüìã íîìòíðò èê³ð òààñãäâ. Òåð ìåò îäà äàìøëòëà, ´äã³ öàãèí á³³äë-šèðºëë³ çàëºëäàòà áîëí ôóíäàìåíòàëüí, îäà ýðê áèø êåðãò³ áîëšàõ øèíšëëòñ ÿìàðàí ò´ð³ð êåãäí³ ãèš ñïåöèàëèñòíð ýí¢í³ñ ñóðâ, òåðíü ãèè÷ä áàñ òààñãäâ. Áຠíàñòà íîìòíð, îëí šèëä³í ê´äëš³õ ïðîôåññîðìóä ÷èãí òèèì ñóðâð ´ã÷³ñìí, òåã³ä íîìèí äåëãðëòèí ò´ð³ð ´ãñí îëí ñóðâð, òîäðõà ꢢíäâð ê¢í áîëºíä òóñòà áîëš, ê´äëìøèí øèí ýâ-à𺠢¢ä³š, òåð¢í³ äàìøëòûíü áàéšóëñíü ëàâòà ãèš ê¢íäò³ ãèè÷ òåìäãëâ. Òèèì êåâ³ð ¢¢ðì¢äèí õîîðíäê ñ³í çàëºëäàí òîãòíà. Ê¢íäò³ ãèè÷íð ê´äëìø÷ ïðîãðàììàí ê¢ö³ñí äååð³í Ýëñòèí êåñã ñ³³õí òîîòëà òàíüëäñìí, ìóçåéä, Áóðõí-Áàãøèí Àëòí ñ¢ìä îäñìí.
Õàëüìã ÃÓ-í íîìòíð ÷èãí òîîëâðàí ìåä¢ëâ. Òèèì ꢢíäâð êåõ òààë òîãòàñíä ýäí Õàëüìã ÃÓ-í ºàðäâðò õàíëòàí ´ðãâ. ÂÀÊ-ä ê´äëñí äàìøëòàðí ãèè÷íð ýäíë³ õóâàëöñí òîîò èê ÷èíðò³ áîëâ. Äèññåðòàö áåëäëºí³ êåìä ÿìàðàí îíö òîîò ÷èíðò³ áîëäãèíü ýäí êåëš ´ãâ. Òèèã÷ê³ä òåð¢í³ ºîë ò´ðíü, êåâ-ÿíçíü, ãðàíòûí ó÷ð-óòõíü ÿìàðàí áîëõ ç´âò³ºèí òóñêàð ãèè÷íð êåëñíü âóçèí áàãøíðò òààñãäâ.
Îäà êåñã íîìèí, îëí õàëõèí ñïåöèàëèñòíð íåãä³ä íåã ò´ðèã õ³ë³š³õë³, òèèì ê´äëìøèã ÐÔÔÈ ´´ä³í³ð ¢íëš ãðàíòàí ´ãí³. Òèèì êåâ³ð ìàíà óíèâåðñèòåòèí áàãøíð áîëí àñïèðàíòíð ÷èãí òàëäàí õàëõèí ñïåöèàëèñòíðë³ ê´äëš øèíšëëò³í êåõ.
Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Ñåíòÿáðèí 24-ä Ýëñòä òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) äàðàíè áèø ñåññü áîëâ. Ýí ñ¢¢ðò óò òóðøòàí 14 ò´ð õ³ë³ãäâ. Ýí¢ã ïàðëàìåíòèí Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî ñåê³ä, ê´äëìøèã ýêëâ. Ìàíà òàœº÷èí ê¢÷-ê´ëñí³ âåòåðàíìóäûã áîëí òûëûí ê¢÷-ê´ëñ÷íðèã ä´œíëºí³ òóñê çàêàäûí ò´ñâñèã ýäí õ³ë³â. Óðäíü ýí çàêàä ìàíà òàœº÷ä ´ðã³ð îëçëãäšàëà. Îäà ïåíñèîíí øèíð¢ëëºí áîëšàõàñ èøò³ òåð çàêàäò ñîëüâðìóä îðóëõ êåðãò³ áîëâ. Òåð çàêàíà ò´ñâèã "Åäèíàÿ Ðîññèÿ" ïàðòèí ôðàêöèí äåïóòàòíð Ñàãëð Áàêèíîâà, Âëàäèëåí Áàëäàøèíîâ, Âàëåðèé Áîëäûðåâ,Ãåííàäèé Äàâàíîâ, Àíàòîëèé Êîçà÷êî, Ìèõàèë Ìóòóëîâ, Áàäì Ñàëàåâ áîëí Î÷èð Õàëãàåâ îðóëâ. Àøòíü âåòåðàíìóäûã 䴜횳õ øèí ñîëüâðèí òóñê çàêàã öóã äåïóòàòíð ä´œíâ. 60 íàñ ê¢ðñí çàëó óëñ áîëí 55 ê¢ðñí ꢢêä óëñ ÆÊÕ-í áîëí íàíü ÷èãí õàëõàð äåì³í àâàä á³³õ.
Òåð ìåò ×å÷íÿä áîëí Àôãàíèñòàíä ³ìí³ñí õàºöñí ä³³÷íðèí ýê-ýöêíðèí íåãíäíü ïåíüñ äååðíü 1 ì蜺í àðñëœ íåìãäõ. "Ñîöèàëüí äåìèí áîëí ñòèïåíäèí êåìš³ã éèëºëºí³ òóñê" çàêàíàñ èøò³º³ð òèèì äåì ´ããäõ.
Šèðºëèí ò´ë³ ê¢ðòõ ì´œãí³ êåìš³ã 2019 šèëä éè뺚 àâõàð èðëöœã¢ çàêàíà ò´ñâèã õ³ë³âðò îðóëñìí. 2018 šèë áîëñí èíôëÿöèã òîîä àâàä, ìàíà òàœº÷ä ïåíñèîíåð ê¢¢í³ šèðºëèí ò´ë³ êåðãëãäõ ì´œãí³ áຠãèñí êåìš³í 8081 àðñëœ ãèš òîãòàãäâ. Òèèì çàêàíà ò´ñâèã äåïóòàòíð áàñ áàòëâ. Ýí ò´ð³ð èðëöœã¢ êîìèòåòèí àõëà÷ Áàäì Ñàëàåâ ö³³ëºâð ´ãâ.
Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³í³ öàãò 1941-1943 šèëì¢äò Êèçëÿð-²³äðõí ò´ìð õààëºèã ìàíà òàœº÷èí ê¢÷-ê´ëñ÷íð òîñõñìí. ij³í³ šèëì¢äò Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí îëí óëñ ýí ò´ìð õààëº òîñõàä ê¢÷-ê´ëñí³ áààòð éîâäë ºàðºñìí. Òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâ ýí òóñò ýâð³ííü çàêàíà ò´ñâ îðóëâ. Òåð áààòð éîâäëûã ê¢ö³ñí, ò´ìð õààëº òîñõñí Õàëüìã ÀÑÑÐ-èí îëí óëñèí ñàíëûã òåâ÷ëºí³ ´äð ãèš ñåíòÿáðèí 15-ä òåìäãëõìí, òèèãš çàðëõìí ãèš ò´ñâä êåëãäš³í³. Òåð¢ã äåïóòàòíð íåã äóóºàð ä´œíâ.
ij³í³ šèëì¢äò Ñîâåòñê Ñîþçèí öåðã³ ýêîíîìèêèí ê´äëìøèí ò´ë³ ýí ò´ìð õààëº èê ÷èíð 碢š³ñìí, Óëàí ²³ðìèí ³œã¢äò ä´œ áîëõèí ò´ë³, òåäíèã çåð-çåâ³ð áîëí ýäë-óóøàð, ò¢ë³º³ð òåòêõèí ò´ë³ ýí õààëº ´ðã³ð îëçëãäšàñìí. Òåð ìåò ´-øóºó ìîäíà òóñê õ³ðëö³ã ÿñðóëëºíà, æèëèùí õàëõä ç³ðì ò´ðèã ç´âèí äèã-äàðàºàð ê¢ö³ëºí³, ³ðê-÷àºð ðîçíè÷í õóëäëºíä õàñëºíà òóñê áîëí íàíü ÷èãí çàêàäûí ò´ñâñ áàòëãäâ.
Á³³ðí çàëâðèí îðãàíìóä ´´ð-øèäð á³³õ ºàçðìóäûí ìåš³ã éèëºëºí³ äèã-äàðàíà òóñê ò´ñâèã ñ¢¢ðèí éîâóäò äåïóòàòíð áàñ áàòëâ. Òèèãš ÑÌÎ-í áîëí ÐÌÎ-í îðãàíìóä ýäí³ ´´ðê ºàçðèí ìåš³ã ýí çàêàíà çààâðàð éè뺚 àâõ. Òåð ìåò îäà á³³õ ôåäåðàëüí çàêàäò ñîëüâð îðóëšàñíà àøò äåïóòàòíð òåð òóñò ýâð³ííü óõàí-òîîëâðàí ìåä¢ëâ.
Ñ¢¢ðèí ÷èëã÷³ð äåïóòàòíð Àëåêñåé Ìàéîðîâèã Ôåäåðàöèí Ñîâåòèí ãåø¢íä ñóœºâ. Òåð¢í³ íàìòðèã ïàðëàìåíòèí Àõëà÷ À.Êîçà÷êî óìøš ´ãâ. Öààðàíäíü À. Ìàéîðîâ ýâð³ííü ¢¢ëäâðèí òóñêàð òîäðõàºàð êåëš ´ãâ, òåð¢í³ õ´´í äåïóòàòíð ñóðâðàí, ñåëâã³í ÷èãí ´ãâ. ijê³ä Óëñèí Õóðàëûí äåïóòàò À.Ìàéîðîâèí ê¢öö ç´âèíü áîëçãàñíü óðä óóðóëëºíà òóñê òîãòàâð áàòëãäâ.
Ñåññèí ê´äëìøò òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷èí íåãäã÷ äàðóê Ñåðãåé Áàäìàåâ áîëí ôåäåðàëüí èíñïåêòîð Áîðèñ Êîðîòêîâ, ç´â-éîñ õàðëºíà áîëí íàíü ÷èãí ìèíèñòåðñòâèí áîëí âåäîìñòâèí ýë÷íð îðëöâ.

Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Äàâñí šèëä íåðò³ IT-ñïåöèàëèñò áîëí àñòðîíîì Îëåã Áàðòóíîâ Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòä IT-òåõíîëîãèí òóñê ëåêö óìøñí áèë³. ¥äã³ öàãò IT-òåõíîëîãèé ÿìàðàí áîëâ ÷èãí êåðãò òóñòà áîëõìí ãèš òîîëàä, Î.Áàðòóíîâ ýí õàëõèã Õàëüìãò äåëãð¢ëõ ñàíàòà.
"Õàëüìã óíèâåðñèòåòä ëåêö óìøñíàñ àâí šèë äàâñí áèéíü ýí ò´ð öààðàíäàí ýñ õàºëãäñíü ºóíäëòà éîâäë", - ãèš Î.Áàðòóíîâ òåìäãëí³. Íîìòûí êåëñ³ð, ºàíöõí Áàäì Îíòàåâ ýí òåõíîëîãèé³ð èê³ð ñîíüìññìí. Òåð ó÷ðàð Îëåã Áàðòóíîâ çóíûí ÷èëã÷³ð øèí³ñ Ýëñòä èð³ä, óõàëñí êåðã³í ê¢ö³õèí ò´ë³ êåñã îëí-³ìòíë³ õàðºàä ꢢíäâ.
"IT-òåõíîëîãèéèí îëí êåðãò îëçëš áîëíà. Íåãíü - õàëüìã êåë õàäºëš äåëãð¢ëëºí³ õàëõàð. ¥äã³ öàãò ³ìòí³ èê çóíü äåãòð óìøõø. Ö´´êí ³ìòí çóã ýëåêòðîíí äåãòðì¢ä óìøíà. Áîëâ õàëüìã êåë³ð áè÷ñí þìí èíòåðíåòä óãà, - ãèš Îëåã Ñåðãååâè÷ õàðì ò´ðí³. - Áè õàëüìã êåë³í ñ³³í³ð ìåäõøâ. Áè÷êíä³í ñîœññí áîëâ ÷èãí, øêîëàí ò´ãñ³ñí³ õ´´í Ìîñêâàä îäàä, ýíäð ê¢ðòë òåíä ê´äëí³â. Çóã ýâð³ òàœº÷äàí òóñòà áîëõ, ò´ðñêí êåë³í õàäºëëºíä ò³âö³í îðóëõ ñàíàòàâ". Îëåã Áàðòóíîâ áîëí Áàäì Îíòàåâ õîþðí ꢢíä³ä, õàëüìã êåëí³ õ³³âðèí ñèñòåì (ïîëíîòåêñòîâûé ïîèñê íà êàëìûöêîì ÿçûêå) êåõ øèèäâð àââ.
Îäà äååð³í èíòåðíåòä á³³äã õàëüìãàºàð áè÷ñí ö´´êí ìåä³ã õ³³º³ä îëš àâõíü éèð ê¢íä. ߺàä ãèõë³ ºàçàäûí íîìòíðèí ¢¢ä³ñí ïðîãðàììñ õàëüìã êåëèã ìåäõø. Òåã³ä èíòåðíåòä õàëüìã êåë îëçëõèí ò´ë³ èèì ïðîãðàììñò ýðê áèø õàëüìã êåë îðóëõ êåðãò³.
²ð³ñ³í Ïðàâèòåëüñòâèí ç³ðëã³ð ºàçàäûí îðí-íóòãò êåãäñí òîîòûã ²ð³ñ³ä êåãäñí þìàð ñîëüëºíà êîìèññü á¢ðä³ãäñìí. Ýí¢í³ ºîë ê¢ñëíü - ´´ðõí èðã÷ä ºàçàäûí ýä-òàâðèã, õîò-õîîëûã, ïðîãðàììñèã ÷èãí ñîëüëºí. Êîìïüþòåðèí ïðîãðàììñèí îðìä Î.Áàðòóíîâèí áîëí òåð¢íë³ õàìäàí ê´äëš³õ ³ìòí³ ¢¢ä³ñí ïðîãðàììñèã îðóëàä îëçëõ çóðà á³³í³. "Õàëüìã êåë³ð áè÷ãäñí òåêñòì¢äèã õ³³âðèí ïðîãðàììèã óäë óãàºàð ¢¢ä³õë³, ýí¢ã õàìäàí ê´äëäã óëñòàí ´ã³ä îðóëõèíü ñóðíàâ. Çóã ýí ê´äëìøèã ýðê áèø øóëóºàð êåõ êåðãò³", - ãèš Î.Áàðòóíîâ êåëí³.
"Õ³³âðèí ïðîãðàìì ¢¢ä³õèí ò´ë³ ýí¢íä õàëüìã òîëü áîëí ãðàììàòèê îëçëõ êåðãò³. ¡ã áîëºíà óœãèíü áîëí ýí ¢ã ÿºš õ¢âðš ÷àääãèíü îðóëõ êåðãò³, îëí òåêñò áàñ îëçëõ êåðãò³. Ýí ê´äëìø àºó èê áîëäã ì´í. Òåã³ä ÷èãí õàëüìã êåëèã, IT-òåõíîëîãèéèã ñ³³í³ð ìåääã áîëí ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ öóã ³ìòí ýí¢íä îðëöòí", - ãèš Áàäì Îíòàåâ "Âêîíòàêòå" ñàéòä ýâð³ õàëõäàí äóóäâð áè÷ñìí.
Ýí ê´äëìøèí òóñêàð Îëåã Áàðòóíîâ íîìòíðëà, õàëüìã êåëí³ áàãøíðëà, îëíà ¢¢ëä³÷íðë³ áîëí íàíü ÷èãí îëí óëñëà õàðºàä ꢢíäñìí. Î.Áàðòóíîâèí êåëñ³ð, òàœº÷ä õàëüìã êåë äåëãð¢ëõ³ð ñåääã îëí ê¢í á³³í³, õîîðíäàí çàëºëäà á³ðõø, îäà ýäí ýðê áèø íåãäõ ç´âò³.

ÌÀÍŠÈÍ Ñàíë