Áàëºñíà çàõä ýâð³ ãåðò á³³õä ÿìàðàí àéòà þìí. Àºàð öåâð, ºàçðíü ó-´ðãí, õàøàä çåð-çåìøèí ìîää, ò³ð³-òåìñ óðºàš áîëõìí ãèš ñàííà÷. Áîëâ öóòõëœãàñ óóšìä á³³ðøëäã ³ìòí ´ð¢íä ê´äëìøò³í áîëí àñõàð ãåð¢ðí ê¢ðõä ê¢÷ð ãèöõ³í³. Íåã ¢ë¢ ¥ìí ¢çãèí ðàéîíä á³³äã ³ìòí ´äð áîëºí ãèëò³ çîâöõàíà. Òåð ìåò àð-áàðóí ¢çã òàë éîâäã 7-÷ òîéãòà ìàðøðóòàð ê´ëãí õàÿ-õàÿ éîâíà. Êåìð òåð ê´ëãí ÷èíè ´ìí éîâš îäõëà, ç³ðìä³í íåã ÷àñ øàõó ê¢ë³ãäí³. Áàëºñíà ìèêðîðàéîäóð ìàðøðóòí ê´ëãí äàðó-äàðóíü éîâíà. Ö´´êí ìèíóò ê¢ë³º³ä çîãñíà÷. 10-÷, 11-÷, 17-÷, 7-÷ òîéãóäòà ìàðøðóòàð éîâäã "ÃÀÇåëüì¢ä" ê¢ë³òë ê¢í ê´øí³. Äåê³ä áîëõëà îëíà ê´ëãí àñõí áîëí àìðëºíà ´äðì¢äò éèð ìóóºàð éîâš. Þœãàä òèèì á³³äë ó÷ðšàõìá ãèñí ñóðâð ¢¢äí³.

¡ð Ñàðèí åâ³ëò³ êåìë³ ìàíà òàœº÷ä øàšíà èê ÷èíðò³ íåã éîñðõë êåäã ñ³í àâúÿñ òîãòâ. Ñ¢ë šèëì¢äò ªàíö ìîäíà ´´ð ºàçð ò³êëºí³ éîñðõë ê¢ö³ãäí³. Ýí šèë ³ð¢í ÷èíðò³ éîâäë èþíü ñàðèí 2-ò êåãäâ. Öåëèíí ðàéîíà Õàð Áóëã ñåë³í³ñ õîë áèø á³³õ çóí šèë áîëñí ìîäí óðºšàõ ³ð¢í ºàçðóð ýí ´äð îëí óëñ èðš.
¡äèí êåìë³ ýêëñí èê ì´ðã¢ëèã Õàëüìãèí øàší ëàì Òýëî Òóëêó ðèíïî÷å ºàðäš äàâóëâ. Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìèí ãåëœã¢ä øèøëœ íîì óìøš, ºàçð ò³êëºí³ øàšíà éîñðõë ê¢ö³â. Öóãëðñí öóã óëñ èê ì´ðã¢ëä îðëöàä, òàœº÷èííü öåöã³ðëòèí ò´ë³ çàëüâðâ. Öóãòàí àìóëœ-ìåíä á³³š, ¢ðä³í ÷èê³ð ´ñêš, øàãøàâäûí ÷èê çàœ-àâöèí ñóðºìš ´ã÷, öîãö-ìàõìóäàí áàòëš á³³õ³ð ì´ðã¢ëä îðëöâ. ªàçð ò³êëºí³ øàšíà ¢¢ëäâðèí éîâóäò ýí šèë óðºöä òóñëõ õóð îðòõà, ãèš ³ìòí çàëüâðâ. Ýêîíîìè÷åñê òààë ÿñðš, ³ìòí³ šèðºëä ñ³í òàëàêøàí õ¢âðëò áîëòõà, ñóðºóëÿí ò´ãñ³š³õ áàº÷óä ø¢¢âð³í ñ³³í³ð ´ã÷, öààðàíäíü áèéä³í òóñòà ýðäì äàñ÷ àâ÷, òàœº÷äàí òóñòà ¢ðä áîëòõà ãèñí çàëüâðëºàí îëí áóðõäò, ºàçð-óñíà ³ð¢í ñ³ê¢ñäò³í íåð³äâ.

Îäàõí ìàíà òàœº÷ä Ä.Ðîãà÷åâèí íåðò³ áè÷êä¢äèí ãåìàòîëîãèí, îíêîëîãèí áîëí èììóíîëîãèí ôåäåðàëüí íîìèí-êëèíè÷åñê Öóòõëœãèí ýë÷íð "Äàëüíèå ðåãèîíû" ãèäã ïðîãðàììàð èðâ. Ýí öóòõëœãèí äåëåãàöèí õàíüä ã¢ëãí ãåì³ñ õ´ðëºí³ õàëõä ìàíà îðí-íóòãò á³³òõ³, öóã íàðò-äåëê³ä íåðò³ ñïåöèàëèñòíð îðâ ãèš òåìäãëõ êåðãò³. Ýäí äóíä ìåäèöèíñê íîìèí äîêòîð, ïðîôåññîð, Öóòõëœãèí îíêîëîãèí, ðàäèîëîãèí áîëí ÿäåðí ìåäèöèí³ èíñòèòóòûí äèðåêòîð Àëåêñàíäð Êàðà÷óíñêèé, ìåäèöèíñê íîìèí äîêòîð, ïðîôåññîð, çàëëòûí áîëí òðàñëÿöèîíí ìåäèöèí³ èíñòèòóòûí äèðåêòîð Ñâåòëàíà Âàðôîëîìååâà, ýí¢í³ äàðóê Êèðèëë Êèðãèçîâ, ýí èíñòèòóòûí íîìèí ñåãë³òð Ãþçåëü Ìóôòàõîâà, Öóòõëœãèí êîíñóëüòàòèâí ³œãèí àëëåðãîëîã-èììóíîëîã Íàòàëüÿ Êóçüìåíêî áîëí ñòàöèîíàðèí çàâåäóþù Àëåêñåé Ïøîíêèí.
Ò¢ð¢ë³ä ýì÷íð òàœº÷èí áè÷êä¢äèí ìåäèöèíñê öóòõëœä íîìèí-ñóðºóëèí êîíôåðåíöèí ê´äëìøò îðëöâ. Ê¢íäò³ ãèè÷íð Öóòõëœãèí ¢¢ëäâðèí òóñêàð êåëš ´ã³ä, ýäí³ ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüä öóñíà îëí ç¢ñí ãåì³ð ãåìòñí áè÷êä¢äò ä´œ ê¢ðãí³ ãèš òåìäãëâ. Ä.Ðîãà÷åâèí íåðò³ Öóòõëœ 1991 šèë³ñ àâí ¢¢ëäš³í³, íààðàí šèë áîëºí ê¢ñäóíäóð ì蜺í áè÷êí ò¢ð¢í áîëš èðí³, àðâí ì蜺 øàõó ê¢í ýìíëº àâíà. Öóòõëœ ìàíà îðí-íóòãèí ðåãèîí áîëºíä ê¢ð÷, á³³ðí ýì÷íðèí äàìøëò ´´äë¢ëëºí³ ò´ðò èê îíüã ´ãí³. "Äàëüíèå ðåãèîíû" ãèäã ïðîãðàììèã á³³äë-šèðºëä òîõðàëºíä Öóòõëœãèí ñïåöèàëèñòíð "Ïîäàðè æèçíü" ãèäã áóéí÷ ñåäêëèí ñàœëà õàìäàí îðëöšàíà. Áè÷êä¢äèí ãåìàòîëîãóäûí-îíêîëîãóäûí ìåðãšëëò ´´äë¢ëëºí, ýí ³³ìøãò³ ãåìèã ýðò³ñíü èëäêš, áè÷êä¢äò ñ³í ÷èíðò³ ýìíëº êåëºí ýí ïðîãðàììèí ºîë ê¢ñë áîëšàíà.
Ìåäèöèíñê íîìèí äîêòîð, ïðîôåññîð Àëåêñàíäð Êàðà÷óíñêèéèí íåðí ã¢ëãí ãåì³ñ õ´ðëºí³ õàëõä íåðò³ áîëí òåìäãò³. Ýí¢í³ ¢¢ä³š ºàðºñí ýâ-àðºàð ýìí¢ëñí áè÷êä¢äèí 80 ïðîöåíòíü ýäãí³ ãèš ïðîôåññîð Ñâåòëàíà Âàðôîëîìååâà àõ ¢¢ðèí òóñêàð êåëâ.
Í¢¢ðëã÷ ìåäèöèíñê Öóòõëœãàñ èðñí ñïåöèàëèñòíð ìàíà òàœº÷èí ýì÷íðë³ õàðºàä, äàìøëòàðí õóâàëöñí äååð³í áè÷êä¢äèí ýð¢ë-ìåíä øèíšëâ. Òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòðèí ¢¢ëèã öàã çóóð äààšàõ Þðèé Êèêåíîâèí êåëñ³ð, ýíäð ìàíà òàœº÷ä 32 ꢢêí-ê´â¢í ã¢ëãí ãåì³ð ãåìòñíü èëäêãäñí á³³í³. Ýí ´äðì¢äò 19 ꢢêí-ê´â¢í ñïåöèàëèñòíðò áèé³í ¢ç¢ëâ. Îäà ýí Öóòõëœä ìàíà òàœº÷àñ õîéð áè÷êí ýìíëº àâ÷àíà.

Øèäð òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Ãåðò àíòèíàðêîòè÷åñê êîìèññèí äàðàíè ñ¢¢ð áîëâ. Ñ¢¢ðèã Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ ºàðäš äàâóëâ. Òåð¢íä ºóðâí ò´ð õ³ë³ãäâ, òåäí äóíä êîìèññèí óðäíü áàòëñí øèèäâðì¢ä ê¢ö³ëºí³, ÷èê àâã-á³ðö áàòðóëëºíà âîëîíòåðñê îòðÿäìóä òîãòàëºíà áîëí íàðêîòè÷åñê óðºìëìóä óãà êåëºí³ ò´ðì¢ä ì´í.

Ýëñòä áîëí Öåëèíí ðàéîíä ãàçàð òåòêëºí èþíü ñàðèí 6-8-ä çîãñàãäõ ãèš óðäàñíü 糜ãëñí áèë³. Áîëâ òåìäãëñí áîëçã õîîðàí ñààãäšàíà. ¥öêëä¢ð áîëñí áðèôèíãèí éîâóäò "Ãàçïðîì ãàçîðàñïðåäåëåíèå Ýëèñòà" ÀÎ-í ê¢ö³ã÷ äèðåêòîðèí äàðóê - àõ èíæåíåð Òàòüÿíà Íå÷èòàéëîâà áîëí ãàçàð òåòêëºí³ êåðã-ò´ð³ð ê¢ö³ã÷ äèðåêòîðèí äàðóê Àíòîí Èâàíååâ àõòà ãàç èþíü ñàðèí 8-9-ä çîãñàãäõ ãèš ç³œãëâ. Ãàçàð òåòêëºèã óóðóëëºí ³ìòíä ñààëòã ó÷ðàõìí, áîëâ àðº óãà. ¡âëèí êåìä ãàçèí îáîðóäîâàíü ýâäðëò áîëí òàñðõàí óãàºàð ê´äëõèí ò´ë³ä îäà ÿñâðèí ê´äëìø êåãäõ ç´âò³. ²³ìøã ó÷ðàøãîí ò´ë³ èþíü ñàðèí 7-ä àñõàð óíòõèííü ´ìí ãàç ´ãäã òóðâàí êðàíìóäûã áîëí ãàçèí áåøèã òàã ã躳ä õààõ êåðãò³. Íåã ¢ë¢ áè÷êä¢äèã áîëí ê´ãøí óëñèã ñàãëóëõìí.

¥öêëä¢ð Õàëüìã Òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâèí ºàðäâðò áîëñí ñåëâëö³íä ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíò ýí šèëèí ìàé ñàðä áàòëñí ç³ðëã¢äèã á³³äë-šèðºëä òîõðàëºíà ò´ð õ³ë³ãäâ. Ñåëâëö³íä òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷èí äàðóê Áîîâà Áàäìàåâ, òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòðèí ¢¢ëèã öàã çóóð äààšàõ Þðèé Êèêåíîâ, ýí¢í³ äàðóêñ, ôèíàíñèí ìèíèñòð Î÷èð Øóðãó÷ååâ, ñîöèàëüí äåëãðëòèí áîëí ê¢÷-ê´ëñí³ ìèíèñòð Ìàðèíà Îëüçÿòèåâà îðëöâ.
"2024 šèë ê¢ðòë ²ð³ñ³í Ôåäåðàöèí äåëãðëòèí êåëí-óëñèí ê¢ñëèí áîëí ýðêí ÷èíðò³ ò´ðì¢äèí òóñêàð" ãèäã ç³ðëãò ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ò´ðì¢äò èê îíüã ´ããäš³í³. Ýí ç³ðëã³ð ìåäèöèíñê êàäðìóäàð òåòêëºí³, ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê óë áàòðóëëºíà, ã¢ëãí ãåì³ñ õ´ðëºí³, íèëõä ò´ðëºèã óðìäóëëºíà, îëí ç¢ñí ãåì³ñ ê´ëò³ õîðëºíà êåìš³ã áàºðóëëºíà ò´ðì¢ä îíö çààãäñí á³³í³. Öóã ýí ò´ðì¢ä õàºëõèí òóñò ê¢ö³ãäõ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí òóñêàð Þðèé Êèêåíîâ 糜ãëëº êåâ.
- Îðí-íóòãèí Ïðåçèäåíò áàòëñí ç³ðëã¢ä ýðêí ÷èíðò³, ê¢í áîëºíà šèðºëë³ áàò çàëºëäàòà. Áèäí ýí ò´ðì¢äèã ýðê áèø õàºëš, ³ìòí³ á³³äë-šèðºë ÿñðóëëºíà ò´ë³ àºó èê ê´äëìø ê¢ö³õ ç´âò³âèäí. Ýíäð ìàíà ìèíèñòåðñòâèí ´ìí èê äààâðòà ò´ð ò³âãäš³í³, êåõ-ê¢ö³õ ê´äëìø äàëà. Ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê óë áàòðóëëºíà õàëõàð ê´äëìø ê¢ö³ãäš³í³. Ýí šèë áèäí 5 ìîäóëüí ÔÀÏ àâõ ç´âò³âèäí, òåð¢í³ñíü ºóðâíü Èê Áóóðëà, íåš³º³ä Ê´ò÷íð³ áîëí Ïðèþòíà ðàéîäò óãëš ò³âãäõìí. Òåð ìåò ìîáèëüí ìåäèöèíñê êîìïëåêñ ìàíà òàœº÷ä éèëºãäõ. Áè÷êä¢äèí ïîëèêëèíèê¢äèí ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê óë áàòðóëëºíä ìàäíä 39 ñàé àðñëœ éèëºãäš³í³, ýí ì´œã³ð ´äã³ öàãà îáîðóäîâàíü õóëäš àâãäõìí. Ìåäèöèíñê êàäðìóäàð òåòêëºí³ ò´ð áàñ õàºëãäõ ãèñí èöë á³³í³. Ýí šèë ìåäèöèíñê âóçìóä ò´ãñ³š³õ 22 ê¢í èðõ ãèš ê¢ë³ãäš³í³. Ýäí òàœº÷ä éèëºãäñí îðìä ñóðñí áàº÷óä áîëšàíà. ijê³ä ä´÷ øàõó ê¢í ñóðºóëÿí ò´ãñ³º³ä íààðàí èðõìí. Ìåäèöèíñê âóçä ñóð÷àõ áàº÷óäëà áàò çàëºëäà á³ðš, ýäíèã ýðê áèø ò´ðñêí ºàçðòàí èðš ê´äëõèí ò´ë³ óðìäóëõ çóðà á³³í³,- ãèš äààâðòà ºàðäà÷ êåëâ.

Õàëüìã óëñèí íîìèí ¢¢ëäâðò èê à÷-òóñ ê¢ðãñí ìåðãšëòò³, ýëäâ öåöí óõàòà, áèëãò³, òîîìñðòà íîìòíð îëí ì´í. Òåäí³ íåãíü ôèëîëîã íîìèí äîêòîð, Õàëüìãèí èê ñóðºóëèí ïðîôåññîð, Õàëüìã Òàœº÷èí íîìèí à÷òà ¢¢ëä³÷, ïåäàãîãè÷åñê ýðäì-ñóðºóëèí íîìèí íàðò-äåëê³í àêàäåìèí ãåø¢í, ²ð³ñ³í íîìèí àêàäåìèí âîñòîêîâåäåíÿ èíñòèòóòûí ìåäëä á³³õ âîñòîêîâåäì¢äèí àññîöèàöèí ãåø¢í, ²ð³ñ³í ñåäê¢ë÷íðèí íèèö³í³ ãåø¢í - Íèêîëàé Öåäåíîâè÷ Áèòêååâ á³³ñìí. Íîìò Íèêîëàé Öåäåíîâè÷ íàñíè òóðøòàí õàëüìã óëñèí ñóðhóëü-ýðäìèí, ñîéëûí, õàëüìã àìí çîêúÿëûí, óòõ çîêúÿëûí ê´ãšëòèí ¢¢ëäâðò ÷èäë-ê¢÷³í í´ë óãàºàð, ýâð³ ìåäðë³ðí, äàìøëòàðí, í³ðí ã¢í øèíšëëh³ðí íåð³í òóóðóëñí ýðäìò á³³š.

Øèäð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíò  Ïóòèí³ äààëºâðàð îðí-íóòãèí òîëºà÷èí Îëíà ïðèåìíä ³ìòíë³ õàðºàä, ýäíèã ¢¢ì¢ëš³õ ò´ðì¢ä³ð ñîíüìñâ. Ýí ´äð õîéð ê¢í îëí ³ìòí³ íåðí äååð³ñ óñàð òåòêëºí³ áîëí õààëº ÿñëºíà ò´ðì¢ä áîñõâ. Õàðºëòä Õàëüìã Òàœº÷èí ÆÊÕ-í áîëí ýíåðãåòèêèí ìèíèñòð Íåëëè Òêà÷åâà, Ýëñò áàëºñíà àäìèíèñòðàöèí òîëºà÷ Îêîí Íîõàøêèåâ, ÁຠĴðâä³ ÐÌÎ-í àäìèíèñòðàöèí òîëºà÷èí ¢¢ëèã öàã çóóð äààšàõ Ñàðàíã Ëèäæèåâ îðëöàä, õ³ë³ãäñí ò´ðì¢ä³ð ö³³ëºâð ´ãâ.
ÁຠĴðâä ñåë³í³ ³ìòí³ ñóðâðàð Àðòóð Áàóíêàåâ îðí-íóòãèí Ïðåçèäåíòèí Îëíà ïðèåìíä èðâ. Ýí çàëó ê¢í ðàéîíà öóòõëœ ñåë³ã óóäã óñàð òåòêëºí³ ò´ð õàºëëºíä ä´œ áîëõèã ñóðâ. Õàðì ò´ðõä, îäà ñåë³íä á³³õ õîéð óñíà ñêâàæèí áຠáîëšàíà. dzðì óóëüíöñèí ãåðì¢ä äîëàí õîíãò çóã õîéð ´äð óñàð òåòêãäí³ ãèš Àðòóð Ìåíêåíîâè÷ çîâëœãàðí õóâàëöâ.

Øèäð ñîöèàëüí äààòõëºíà ñàœãèí Õàëüìã Òàœº÷àð ¢¢ëääã ðåãèîíàëüí ³œãèí ºàðäà÷èí äàðóêèí ¢¢ëèã öàã çóóð äààšàõ Âàëåðèé Ìàãëèíîâèí ºàðäâðò ãåìò³-øàëòãòà óëñèã ðåàáèëèòàöèí òåõíè÷åñê ýâ-àðºñàð òåòêëºí³ áîëí ñàíàòîðí-êóðîðòí ýìíëº á¢ðä³ëºí³ ò´ð³ð âåäîìñòâñèí õîîðíäê ñåëâëö³í áîëâ. Òåð¢íä Ï.Æåì÷óåâèí íåðò³ òàœº÷èí áîëüíèöèí àõ ýì÷èí äàðóê Âàëåíòèíà ×þðþìîâà áîëí "Õàëüìã Òàœº÷àð ìåäèêî-ñîöèàëüí øèíšëëòèí ºîëëã÷ áþðî" ãèäã ó÷ðåæäåíÿ ºàðäà÷èí äàðóê Íèêîëàé Õóëõà÷èåâ îðëöâ.
Âåäîìñòâñèí õîîðíäê ñåëâëö³í ãåìò³-øàëòãòà óëñèí ç´â îëçëëºíà òóñò ö³³ëºâðèí ê´äëìø äàâóëëºíà ò´ë³ á¢ðä³ãäñìí. Òèèã³ä ãåìò³-øàëòãòà óëñ ðåàáèëèòàöèí òåõíè÷åñê ýâ-àðºñàð, ëüãîòí êàòåãîðèí óëñ ñàíàòîðí-êóðîðòí ýìíëºíä îäõ ïóòåâêàð áîëí ýìíëº àâõ ºàçð ê¢ðòë áîëí õ³ð¢ ãåð¢ðí ´œã³ð õ³ðš èðõèí ò´ë³ òàëîíàð òåòêãäõ ç´âò³.

Äàâñí äîëàí õîíãò Íîâîðîññèéñê áàëºñíä ²ð³ñ³í ¥ìí ¢çãèí áîëí Àð Êàâêàçèí ôåäåðàëüí îêðóãóäûí çàðºèí-ìåäèöèíñê ýêñïåðòì¢äèí íîìèí-äàìøëòûí êîíôåðåíö áîëâ. Ýí êåðã-¢¢ëäâð "Çàðºèí-ìåäèöèíñê øèíšëëòèí òåîðèí áîëí äàìøëòûí ÷èíðò³ ò´ðì¢ä" ãèš íåð³äãäâ. Õàëüìã Òàœº÷àñ òåð¢íä ðåãèîíàëüí çàðºèí-ìåäèöèíñê áþðîí ºàðäà÷ Âèêòîðèÿ Áîãàåâà îðëöâ.