Ñåë³í³ òóóšàñ
Ê´ò÷íð³ ðàéîíà ªîîšóð ñåë³í öåã³í óñòà áóëãòà Åðãåíèíñê ´´äì ºàçðò á³³ðøëí³. Ñåë³í áàéí òóóšòà, ýí ºàçðàñ êåñã íåðò³ óëñ ºàðñìí. Êåç³ ýí á¢ðäñíü ìåäãäš³õø, áîëâ 1909 šèëèí õàëüìã òååãèí êàðòä ýí ºàçðò ö´´êí ãåð, áîîäã, õîéð ñàä áîëí ò³ìêèí ò³ð³í á³³ñíü òîäëãäñìí. Õàëüìã óëñ í¢¢äëèí á³³äë-šèðºë³ð á³³äã³í óóðàä ýí ºàçðò á³³ðøëñí³ õ´´í äàâñí çóí šèëèí 20-30-÷ šèëì¢äò ýíä êîëõîç òîãòàãäñìí. Ò¢ð¢ë³ä ýí À.×àï÷àåâèí íåð 碢äã áèë³, áîëâ öààšëà õàðºóëñíà õ´´í êîëõîç Ëåíèí³ íåð 碢äã áîëâ. Öàãòàí ýí îëçòà-îðóòàºàð ¢¢ëääã, êîëõîç-ìèëëèîíåð á³³ñìí ãèš ñåë³í³ ìåä³òíð êåëí³.
ij³í³ ´ìí êîëõîç ò³ð³ ò³ð³ä, áàéí óðºö õóðàš, îëí ç¢ñí ò³ð³-òåìñ óðºàäã áèë³. Áóëãèí óñòà ºàçðò óðºñí çåð-çåìøèí ñàäûí òóñêàð êåñã ³ìòí ñîœñš-ìåäš éîâñìí. Êîëõîçä ¢ñí³, ºàõà ´ñêäã, òîñ öîêäã ôåðìñ, ñàëüêíà òååðì á³³ñìí, ê´äë³÷íðíü ìàõàð, òîñàð, ýä-òàâðàð òåòêãääã áèë³. Ýí ýäë-àõóä 2 ì蜺í áîä ìàë, 10 ì蜺í õ´í, 300 ì´ðí áîëí 100 øàõó òåì³í àñðäãäš, íåð òóóðš éîâëà. 1940 šèëä êîëõîçèí ñààëü÷ Óðóáäæóð Áîñõîìäæèåâà Ìîñêâà áàëºñíä áîëñí Öóãñîþçí ñåë³í³ ýäë-àõóí º³³õ¢ëä öàºàí ì´œãí ìåäàëÿð à÷ëãäñìí.
ªîîšóð ñåë³íä ´ñ³ä-áîññí óëñ äóíä òîîìñðòà, íåðò³, îòã-³³ìãò³í ê¢íäò³ óëñ îëí. Íåðò³ á´ê Áàëòã Èíäæèåâ, ª³ðÿ (ª³ð³ ëàì) áîëí Ê¢¢ê³ Êîâûíêàåâèõí, ³ìòèã îëí ç¢ñí ãåì³ñ ýä㳚 éîâñí Ìîäëà áîëí Áàëòûê Öàãàíêàåâèõí, Õàëüìã óëñèí áè÷³÷ Èíšèí Ëèš, ºàçàäûí îðí-íóòãò áèëã-ýðäì³ðí íåð ºàðñí ø¢ëã÷ ª³ð³ Ìóøàåâ áîëí íàíü ÷èãí êåñã óëñ ýí ºàçðèã òóóðóëñìí. Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³í ýêëõë³, ýí ºàçðàñ 180 çàëó îëíà çåðãë³íä çîãñš, õîðòíëà çàëó-ç´ðìã êåâ³ð ä³³ëäñìí. ªóíäë ò´ðõä, ýäí³ñ çóã 30 ê¢í ãåð¢ðí õ³ðš èðñìí, íààäêñíü 糜ã-ç³ óãà ãååäðâ, àຠöóñàí àñõš, ò´ðñêí ºàçð-óñàí õîðòíàñ ñóëäõõèí ò´ë³ ³ì³í ´ãâ. ªîîšóð ñåë³íä ºàðñí Ìèõàèë Ñåëüãèêîâ Ñîâåòñê Ñîþçèí Ãåðîé áîëâ, Ëèäæè Èíäæèåâ Ìîçäîê, Ðîñòîâ, Êðàñíîäàð, Ñòàëèíãðàä áàëºñäûã õîðòíàñ ñóëäõñìí, "Çà Îòå÷åñòâî" ãèäã ãàçåòèí 糜ã÷ áèë³. Ìåíêåíîâèõí³ ´ðê-á¢ë³ñ ºóðâí àõ ª³ð³, Çóëà áîëí Àíè ä³³í³ ºàëä òóñàä, ³ìä-ìåíä õ³ðš èðâ. ª³ð³ Ãàêîâè÷ Ìåíêåíîâ ¢íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äëš, òàœº÷èí ñåë³í³ ýäë-àõóí äåëãðëòä èê òóñàí ê¢ðãñí ò´ë³ä³í Ñîöèàëèñòè÷åñê Ê¢÷-ê´ëñí³ Ãåðîé áîëñìí. Ãðàæäàíñê áîëí Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³íä Êîíñòàíòèí Äîëãèí îðëöñìí. ij³í³ ´ìí ýí òàœº÷èí öåðã³ êîìèññàð áèë³, øèøëœ ³œãèí îòðÿäûã (×ÎÍ) ºàðäš éîâñìí. Ìóòà Ìàíäæèåâ, ª³ð³ áîëí Íèêîëàé Áàòûðåâèõí, ª³ð³ Ëåäæèíîâ, Ëÿëÿ, Áååâ³ áîëí Î÷èð Ñàíäæèåâèõí, Ìóóòë Çóëàåâ, Äîðš Îâêàäæèåâ, Áóëóêòà Ýðìÿëèåâ, Ñàíš Ýðäíèåâ, Áóëã Ãîäæóðîâ, Äîðš áîëí Áààòð Ñîñàåâèõí, Äîðš Ýðåíäæåíîâ, Íèêîëàé Î÷èðîâ, Àëåêñåé ßøëàåâ, Íèì³ Ýðäíèåâ, Íîõà Î÷èðîâ áîëí íàíü ÷èãí óëñ ò´ðñêí ºàçð-óñàí õîðòíàñ ñóëäõš, çàëó-ç´ðìã éîâäëìóä ¢ç¢ëš, êåñã à÷ëâðàð à÷ëãäñìí. Ýäí³ íåðäèã ªîîšóð ñåë³í³ ³ìòí ³ð¢í³ð õàäºëš éîâíà.
Ìàë àñðõëà,
àìí òîñòà
Ýíäð ñåë³íä ºó÷ øàõó ´ðê á³³í³. Õàðì ò´ðõä, ñåë³íä øêîë, áè÷êä¢äèí ñàä, ÔÀÏ, ëàâê, ïîøò, ñîéëûí ãåð óãà, òåã³ä íóðºëš ýíä ìåä³ò³ óëñ ¢ëäâ. Áàº÷óä ꢢêä³í äàõóëàä, øêîëä îðóëõèí ò´ë³ ýíä³ñ í¢¢š ºàðâ. Õ³ðíü, ñåë³íä 1973 šèë³ñ àâí óñí á³³í³, òåã³ä ³ìòí ãåð äîòðàí óñ îðóëàä, áàëºñíà ³ìòí³ñ äîð áèø òààëòà á³³í³. Òàâí šèë õîîðàí ãàç îðâ, òåã³ä ãåðì¢äòíü ¢âëä äóëàí.
Îäà ñåë³íä á³³õ óëñ ãåð äååð³í ìàëàí á³ðš, òåð¢ã³ðí òåš³ë êåš, ꢢêäò³í áîëí à÷íð-çååíðò³í í´êä áîëíà. ²ìòí áèéñíü ìàëäàí õîò, ´âñ áåëäš àâíà. Íåã ðóëîí ´âñí 1300 àðñëœ ê¢ðí³. Õ´ðí áîä ìàë á¢ðí-á¢òí ¢âëç³ä ºàðõèí ò´ë³ 30-40 ðóëîí ´âñí êåðãò³ áîëíà ãèš á³³ðí óëñ õóâàëöâ. Áèäí Ñàäêî Ýðåíöåíîâëà ºàçà òàíüëäàä, á³³äë-šèðºë³ðíü ñîíüìñâèäí. Çàëó ê¢¢í³ êåëñ³ð, ýí àâàëüòàºàí ýíä á³³í³, õîéð ê´â¢íü ´ñ³ä-áîñàä, ýðäì³ðí áàëºñíä ê´äëš³í³. Äþãðìÿ Çóëàåâíà ºó÷ øàõó šèëä³í ñåë³í³ ëàâêä ê´äëš éîâëà, áèéíü ýí òðàêòîðèñò áîëí áðèãàäèð áèë³, ê¢÷-ê´ëñí³ âåòåðàí áîëíà. Ýäí ãåðò³í ìàë àñðàä, òåð¢ã³ðí á³³í³, ê´â¢äò³í áîëí õîéð à÷äàí í´êä áîëíà. Ýí ¢âëä 150 ðóëîí ´âñ áåëäâ. Ýäí îäà ºóðâí ¢êð ñààšàíà, òåã³ä šèëèí ä´ðâí öàãò ¢ñò³, òîñòà, ìàõòà, ýýçã³ò³.
Ñåë³íä á³³õ óëñ íóðºëš šèð ºàðñí óëñ áîëíà. Ê´ãøä³ñ îäà Ìàíš Êåêååâè÷ áîëí ²œãð ßøêàåâíà Ñóìüÿíîâèõí á³³í³. Àâãóñò ñàðä ìåä³òíð ´ðê-á¢ë³í ´íä³ëº³ä õàìäàí á³³õ 63 šèë³ ´´í òåìäãëâ. Ààâ-ýýš õîéð îòõí Çóëà ê´â¢ò³º³í áîëí Åëåíà áåðò³º³í á³³í³. ͳ³ìí ¢ðí³ñíü îäà ä´ðâíü ¢ëäâ, àðâí íåãí à÷-çåíü, 10 šè÷íü ààâ-ýýš õîéðòàí õàâðèí íàðí ìåò áîëíà. Ìàíš Êåêååâè÷ íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò ìàëä ê´äëš éîâëà, ²œãð ßøêàåâíà øàëäà÷, ñåë³í³ áîëüíèöèí ñàíèòàðê áèë³. Ìåä³òíðèí òîäëñàð, ä³³í³ ´ìí ýí ºàçðò á³³õ ºîëûí óñí øóóãàä - íèðã³ä á³³äã á³³ñìí. "ªîîšàä á³³äã áóëãòà ªîîšóð ºîë" ãèš êåëäã á³³ñìí. Ýí ºîëä áóëüãëàä á³³äã óñí éèð ³ìò³õí.
¥âêíðèííü ñàíë
òåâ÷äã àñìóäàõí
ªîîšóð ñåë³í³ ³ìòí ò´ðñêí ºàçð-óñíäàí ýœêð óëñ. Ýäí Øîðâèí êåöèí ä´ðâä òàâí àâºíðà àñìóä áîëíà. ¥âêíðèííü ñàíë òåâ÷š, ºàçðèííü çàÿí-ñ³ê¢ñíä ì´ðãš, ÷èê³ð á³³õ³ð ç¢òêí³. Êåëõä, á³³ðí óëñèí òåìäãëñ³ð, ýäí Çóëûí ´äðë³ ³ðê-÷àºð óóõø, ýí ´äð ýäí çóëàí ´ðã³ä, íàñàí àâíà. Çóã ìàœºäóðòíü ýäí í³³ðëí³. Èèì àâúÿñ èê êåç³í³ñ àâí ýíä áàòðâ. Àñìóäà àðºòà çàëó Àëèê Äîëãèíà ñåäâ³ð³ð áîëí ä´œã³ð ñåë³íä áîäü ñóâðºí áîñõãäâ áîëí ì´ðã¢ëèí ãåð òîñõãäâ. Ýí íààðàí ëàìíðèã àâ÷ èðš, á³³ðí óëñèí ò´ë³ ì´ðã¢ë äàâóëõä òóñëíà. Ì´ðã¢ëèí ãåðèã á³³ðí ê¢í Âèêòîð Êîâûíêàåâ õ³ë³í³, ñåë³í³ ꢢêä óëñ ºàçàíü öåöã¢ä óðºàíà. Ýöêíü Ê¢¢êí Òþëþìäæèåâè÷ õàëüìã óëñèí àìí-¢ãèí ç´´ð ñ³³í³ð ìåääã, àâúÿñ-çàœøàë õàäºëäã ê¢í á³³ñìí. 1992 šèëä Äàëà ëàìèí ãåã³í ìàíà òàœº÷óð áàðàëõš èðñí êåìä Ê´ò÷íðò ì´ðã¢ë äàâóëõäíü ýöêíü èê öîëòà ãèè÷ä öàºàí õàäã òàòñìí. Àâºíü ª³ð³ Êîâûíêàåâ ä³³í³ ´ìí ëàì á³³ñìí. Òåã³ä Âèêòîð Êþêèíîâè÷ ì´ðã¢ëèí ãåðèã õ³ë³š³õíü õàðà áèø ãèš ñàíãäíà.
Ýí ñåë³íä ´ñ³ä-áîññí óëñ ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ áîëšàõèã, ýäí³ êåðã¢ä èë ¢ç¢ëí³. Àëüä éîââ ÷èãí ýäí ò´ðñêí ñåë³íä³í í´êä áîëíà. Àëèê Äîëãèí, Íèêîëàé Áîñõîìäæèåâ, Íèìãèð Äîðäæèåâ, Âèêòîð Ëåäæèíîâ, Ìèõàèë ßøëàåâ, Àëåêñàíäð Îâêàäæèåâ, Âëàäèìèð áîëí Áàäì Áàëòûêîâèõí, Öåäÿ áîëí Íèìÿ Ñàíäæèåâèõí, Âëàäèìèð Ýðåíöåíîâ áîëí íàíü ÷èãí óëñ îëí ç¢ñí êåðã-¢¢ëäâð äàâóëëºíä äåì³í ê¢ðãí³. ªîîšóð ñåë³íä ´ññí óëñ äóíä îòã-³³ìãò³í òîîìñðòà, áèëã-ýðäì³ðí íåð ºàð÷ éîâõ, šèðºëèí õààëºä ê¢ö³ìš á³ðñí óëñ áàñ á³³í³. Ýäí äóíä ýì÷íð, áàãøíð, àðõèòåêòîð, æóðíàëèñòíð áîëí íàíü ÷èãí ýðäìò³ óëñ ñåë³í³ íåðèã òóóðóëš éîâíà. Òåäí äóíä Ýëñò áàëºñíà àõ àðõèòåêòîðàð îëí šèëä³í ê´äëš éîâñí Íèêîëàé Áàðàåâ, ýì÷íð Âèêòîð Î÷èðîâ, Âèêòîð Õàðêèáåíîâ, Íàäåæäà Êîâûíêàåâà áîëí Òàìàðà Ñóìüÿíîâà, Êåëí-óëñèí áàíêèã ºàðäš éîâñí Ñåðãåé Áàëòûêîâ, íåðò³ æóðíàëèñò áîëí Õàëüìã äåãòð ºàðºà÷èã (èçäàòåëüñòâ) ºàðäš éîâñí Âàñèëèé Êèðþõàåâ, Õàëüìã òåëå¢çëèí îïåðàòîð Ýëâã Ñóìüÿíîâ áîëí íàíü êåñã óëñ.
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðãóä

Ê¢í áîëºíà šèðºëä ºîëëã÷ îðì ñàäûí ñóðºìšëà÷ ýçëí³, ÿºàä ãèõë³ áè÷êí³ñíü àâí ´ñêš, ä´œ-ò¢øã áîëš, êåëäã-óìøäãèã äàñõš ê´ëèíü ä´ð³ä ºàðèíü ºàíçºä ê¢ðãš šèðºëèí õààëºä îðóëíà.
Òèèì ÷àäìã ñóðºìšëà÷íð Ýëñòèí 16-÷ òîéãòà "Áàìá öåöã" ñàäò ê´äëí³, ýäí³ ê´äëìøèíü ñàäûí ºàðäà÷ Ãèëÿíà Öÿáäèðîâíà Ýðäíèåâà 碢ö¢ëí³. Àøòíü öóãòàí ýäí ýíäð õàìãèí ÷èíðò³ ê´äëìø ê¢ö³š³í³ - áè÷êä¢ä õàëüìã êåë, àâúÿñ äàñíà, ýäí³ ýê-ýöêíðò ò´ðñêí êåëí³ ìåäðë ´ãõ³ð øóííà. Ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ ñóðºìšëà÷íðèí áîëí áàãøíðèí íèë÷³ð áè÷êä¢ä ñ³í ñóðºìš àâíà, õàëüìãàºàð êåëí³, é´ð³ë ò³âäãèã äàñíà.
- 2008 šèë³ñ àâí áèäí êåëí-óëñèí ñàä áîëš ¢¢ëäš³í³âèäí, áè÷êä¢äò³í áàò ìåäðë ´ãõ³ð ñåäí³âèäí. Ìàíà ´ãñí ìåäðëèã áè÷êä¢ä öààðàíäíü øêîëäàí áàòðóëíà, òåíä áàñ êåëí-óëñèí êëàññò îðíà. Òèèã÷ê³ä ìàíàä öóã áè÷êä¢ä ÿìàðàí êåëí-óëñ áîëâ ÷èãí õàëüìã êåë äàñíà, òèèì êè÷³ëì¢ä ýäíä òààñãäíà, ýäí ñ³í ìåäðë ¢ç¢ëí³, ò¢ðã³ð õàëüìãàºàð ꢢíääãèã äàñíà,- ãèš Ãèëÿíà Öÿáäèðîâíà êåëí³.
"Áàìá öåöãò" óò òóðøòàí 22 ñóðºìšëà÷ ê´äëí³, òåð òîîä àõ ñóðºìëšà÷ Òàìàðà Óðþáæóðîâíà Øóðãó÷èåâà, íåìð ñóðºóëèí áàãø Òàìàðà Ïàâëîâíà Áàòûðîâà, çóðëºíà áàãø Âåðà Ýëüäÿåâíà Î÷èðîâà, öîãö áàòðóëëºíà ñóðºìšëà÷ Ñàãëàðà Áåìáååâíà Ïóðòèíîâà, ëîãîïåä Ëàðèñà Èâàíîâíà Àíæèðîâà, ïåäàãîã-ïñèõîëîã Èðèíà Àìàíãåëüäûåâíà Çóëàåâà. Ñóðºìšëà÷íðèí èê çóíü Õàëüìã óíèâåðñèòåò ò´ãñ³ñí³ õ´´í ýäí ê´äëš³í³, ýñ ãèš îäà çàî÷í êåâ³ð Õàëüìã ÃÓ-ä ñóð÷àíà.
"ßìàðàí ¢ã äàñõèí òóñêàð áèäí ýê-ýöêíðò ñåëâã³í ´ãí³âèäí, ýäí ãåðò³í ꢢêäò³º³í àìðëºíà ´äðì¢äò äàñíà. Áè÷êä¢ä ýê-ýöêíðë³ áîëäã ìàðºàíä îðëöõäàí äóðòà. ¡ëã¢ðíü, "Ýöê öóãèíü ÷àäíà" ãèäã ìàðºà êåí³âèäí, òåíä õàëüìãàºàð êåëòí ãèñí íåêâð áàñ á³³í³. Ýêíðò³í áè÷êä¢ä ò´ðñêí êåë³ð ø¢ëã¢ä êåëš ´ãí³, ìàðòûí 8-ä áåëã³í áåëãëí³",- ãèš ñàäûí ´äð-á¢ðèí òóñêàð Ãèëÿíà Öÿáäèðîâíà êåëâ. Õàìãèí ò¢ð¢íä ýäí³ ñàä Ýëñòèí 10-÷ òîéãòà øêîëëà, òåäí³ ýêöëö êëàññìóäëà í´êöëòí³, êè÷³ëäíü îðíà, äàìøëòàðí õóâàëöíà. Öàºàí Ñàðèí, Çóëûí í³³ðèí êè÷³ëä îäíà, õàìäàí í³ð-íààä á¢ðä³í³, øêîëä êåëí-óëñèí êëàññìóä ÷èãí á³³í³.
Ýëñò áàëºñíä á¢êëä³í áîëõëà 34 ñàä ¢¢ëäí³, öóã ñàäìóäò áàñ êåëí-óëñèí áàãìóä ê´äëí³. Ò´ðñêí êåë äàñëºíà íåìð ñóðºóëèí ïåäàãîãóäûí, êåëí-óëñèí áàãèí ñóðºìšëà÷íðèí ìåòîäè÷åñê íåãäëò á³³í³. Ýíä ýäí äàìøëòàðí õóâàëöíà, ÐÈÏÊÐÎ-í ñïåöèàëèñòíð íåãäëòèí ê´äë³÷íðèí ò´ë³ êè÷³ëì¢ä ´ãí³, òåäí³ñ èê çóíü "Áàìá öåöã" ñàäò á¢ðä³ãäí³.
Õàìãèí ò¢ð¢íä áຠíàñòà ñóðºìšëà÷íðèí ò´ë³ òåð êåðã-¢¢ëäâð òóñòà áîëíà. 16-÷ ñàäò Öàãàí Àëåêñàíäðîâíà Èâàíîâà, Àëåíà Ãåííàäüåâíà Ëèäæèåâà, Öàãàí Âëäàèìèðîâíà Äàãèíîâà, Ìàÿ Ñòàíèñëàâîâíà Äæèëååâà ñåäêë³í ´ã÷ ê´äëí³. Ýëñò áàëºñíà áîëí öóã ìàíà ðàéîäûí ñàäìóäûí ê´äë³÷íðèã ýäí³ ñ³í ´äðë³ é´ð³š³í³âèäí, ê´äëìøòí ê¢ö³ìšò³ áîëòõà, òàíà áè÷êä¢ä òàœº÷äàí òóñòà, ê¢íäò³ ³ìòí áîëš ´ñòõ³, ò´ðñêí êåë³í öààðàíäíü òàðõàš éîâòõà!

Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

¡ñòèí ðàéîíä Ê´êò³í Ýëä³í íåðò³ Ýðäíèõí³ äóíäûí øêîë á³³í³. Ýíä ´´ä³í ìåðãšëòò³, áàéí äàìøëòòà áàãøíð ê´äëš³í³, áèëãò³ ñóðºóëü÷íð ñóð÷àíà. 2017 šèëä ìàíà øêîëä îí÷òà áîëí òåìäãò³ éîâäëìóä ó÷ðâ. Ýííü ìàíà íåã ºàçðà šàœºð÷ Ëèšèí Ò´´ëòèí 110 áîëí õàëüìã ø¢ëã÷ Ê´êò³í Ýëä³í 100 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí áàéðèí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ì´í. Òåð ìåò íèäí äåêàáðü ñàðèí 20-ä ìàíà øêîëä Ê´êò³í Ýëä³í íåðí 碢ëºãäñí³ èê í³ð íåã ºàçðà óëñèã öóãëóëš, ñåë³í³ áàéð áîëâ. Îäà ýí øêîëûí ê´äë³÷íð áàñ íåã îí÷òà ´´í òåìäãëõ³ð áåëäâð êåš, áàéðèí êåðã-¢¢ëäâð ´´ä³í êåìš³íä á¢ðä³ãäõèí ò´ë³ àðº-÷èäë³í íåãä¢ëâ. Ýí šèë ìàíà øêîë 100 šèëèí ´´í³í òåìäãëõìí. Õàëüìã Òàœº÷èí êåëí-óëñèí àðõèâä õàäºëãäšàõ äîêóìåíòñ Ýðäíèõí ñåë³íä çóí šèë õîîðàí øêîë ñåêãäñèã ãåð÷ëš³í³.
1918 šèëä Ýðäíèõí³ ³³ìãò ò¢ð¢í øêîë ñåêõ øèèäâð àâãäñí á³³š ãèš òîîëš áîëõìí. Þœãàä ãèõë³ ñåíòÿáðü ñàðèí 26-ä Ýðäíèõí³ ³³ìãèí ê¢÷-ê´ëñ÷ óëñ õóðã äàâóëàä, ýíä øêîë ñåêõèí ò´ë³ "áóðæóé-ñïåêóëÿíò Àíäðåé Òþðèí³" ãåðèã øêîë ñåêëºíä îëçëõ ç´â ´ãõèã ê¢÷-ê´ëñ÷ õàëüìã óëñèí Öóòõëœ Ê¢ö³ã÷ Êîìèòåò³ñ ñóðñìí. Ýí áè÷ã Õàðàõóñîâñê óëóñèí Ýðäíèõí³ ³³ìãèí àõëà÷ Äåãðÿ Õîäæèãîðîâèí, äåëåãàòíð Áàñœ Õîäæèãîðîâèí áîëí Ñàðœ Ëèäæèåâèí íåðí äååð³ñ áè÷ãäñìí. Ñóðºóëü-ýðäìèí ³œãèí ºàðäà÷ À.Ìàñëîâ 1918 šèëèí îêòÿáðü ñàðèí 16-ä òåð áè÷ãò "Øêîë ñåêëºí³ òóñê ýðëºèã ä´œíõìí" ãèš ºàðàí ò³âñìí. Óäàí áîëëãî, îêòÿáðü ñàðèí 22-ò, À.Àìð-Ñàíàí áîëí À.Ìàñëîâ ºàð ò³âñí áè÷ãò èèãš áè÷³ò³: "Èðãí À.Òþðèí³ ãåðò øêîë ñåêõèí òóñò Ãóáåðíñê ê¢ö³ã÷ êîìèòåòèã ç´â ´ãõèã ñóðšàíàâèäí. Ýí øêîëä 25 ê¢í ñóðõèí ò´ë³ êåðãò³ ì´œãí³ ºàðó äèãëõ, òåð¢í³ òóñêàð Àñòðàõàíñê êðàéèí îëí-³ìòí³ ñóðºóëü-ýðäìèí ³œãèí çàâåäóþùä áàòëëºíä éîâóëõ".
Àðõèâèí äîêóìåíòñëà öààðàíäíü òàíüëäõëà, Ýðäíèõí³ ³³ìãèí øêîëä éèëºãäñí Àíäðåé Òþðèí³ ãåðò õîðàñíü áè÷êí áîëí óóòüõí áîëàä, áè÷ã áè÷³ä ñóðàä á³³š, ñ³³º³í õ³³ñí Àíšàí õóðëûí áàãø Î÷ð Òàãèðîâèí ãåð øêîëä éèëºãäš ´ããäñíü ìåäãäí³. Ýííü 1918 šèëèí íîÿáðü ñàðèí 8-ä áàòëãäñí Àñòðàõàíñê êðàéèí Ãóáåðíñê ê¢ö³ã÷ Êîìèòåòèí òîãòàâðàñ èøò³ øèèäãäñìí. 1925 šèëèí ñåíòÿáðü ñàðèí 28-ä Àð Òîîñò ãèäã Àíšàí õóðë á³³ñí ºàçðàñ õîéð ìîäí ãåðèã öóöëàä, Áóðšä øêîëûí áàãøíðò áîëí èíòåðíàòûí ãåð á³ðñìí. Òåã³ä Ýðäíèõí³ ºàçðò øêîë ñåêãäñí³ òóóšíü òèèì áîëšàíà.
ÁઠÖîîõðà óëóñò ºóðâí øêîë á³³ñíü àðõèâä á³³äã òàëäàí äîêóìåíòñ³ñ ìåäãäâ. Ýííü Óëóñí èíòåðíàòí øêîë (26 ñóðºóëü÷, 2 áàãø), Ýðäíèõí³ øêîë (15 ñóðºóëü÷,1 áàãø), Áàðóíà øêîë (14 ñóðºóëü÷,1 áàãø). 1925-1926 ñóðºóëèí šèëèí äîêóìåíò³ñ ÁຠÖîîõðà óëóñò ºóðâí èíòåðíàòí øêîë á³³ñèã ìåäãäí³, òåäí³ íåãíü Ýðäíèõí³ øêîë. Òåíä 40 ꢢêä ñóðäã á³³ñìí, 2 áàãø, 4 ê¢í òåõíè÷åñê ê´äë³÷íð á³³ñìí. ij³í³ ´ìí Ýðäíèõí³ øêîëä áàãøëš éîâñí óëñèí íåðä ñåðã³õ êåðãò³. Ýííü Àííà Âàñèëüåâíà Ãîäèíà, Âàñèëèé Òêà÷åâ, Ýðäíè Êîíòóíîâ, Ýðäíè Íàíóíîâè÷ Ìàíäæèåâ, Äààºí Äæàìòûðîâ, Ñàíãàäæè Àâëàåâ.
Õàëüìã óëñ Ñèâð¢ð òóóãäñíà õ´´í ìàíà ºàçðò "Óëàí õàëüìã" êîëõîçèí îðìä "Êàðàêóëü" ãèäã ñîâõîç á¢ðäñìí. 1957-1958 ñóðºóëèí šèëä Êàðàêóëüñê äîëàí šèë³ øêîëûã îðñ êåëí³ áàãø Âëàäèìèð Èëüè÷ Ôåäÿíèí ºàðäšàñìí. Áàãøíð Ëþáîâü Èâàíîâíà Âàêóëèíà, Ëþáîâü Âàñèëüåâíà Ïîëÿêîâà, Âàëåíòèíà Ãðèãîðüåâíà Ëèñèöêàÿ, Äàíèÿ Àõìåäîâíà Ãèëüìóòäàíîâà, Òàìàðà Àëåêñååâíà (Àëåêñàíäðîâíà) Ðîìàíåíêî, Ëþäìèëà Äàâûäîâà ê´äëš éîâñìí. Àðâí íåãí ïðåäìåò³ð áàãøíð óãà á³³ñìí. Õ´´ííü Ñ. Èðãàëèåâ, Ñ.Ìàõìóäîâ äèðåêòîðèí ¢¢ë äààš éîâñìí.
1959-÷ šèëä ñîâõîçèí äèðåêòîð Î.Ï. Ïåòüêèåâ áèë³. 1959 šèëä øêîëä ñóð÷ éîâñí óëñèí òîäëâðàð ýäíèã Äåëãð Àêòþáååâíà Êóòóçîâà, Êîíñòàíòèí Î÷èðîâè÷ Ìóãäûøåâ ñó𺚠éîâëà. 1960 šèëèí ìàðò ñàðä áîëñí õóðãèí ïðîòîêîëàñ Ýðäíèõí³ äîëàí šèë³ øêîëûí äèðåêòîð áîëš Àëåéíèêîâà (íåðí-óñíü ýñ áè÷ãäš) ê´äëñíü ìåäãäí³. 1965 šèëä "Ýðäíèåâñêèé" ñîâõîçä 210 îðìòà øêîë-èíòåðíàò ñåêãäõ ãèš çóðàëãäšàëà.
Ýíäð ìàäíèã áîëí ìàäíàñ òàâí-çóðºàí íàñí ä¢ óëñèã ñó𺚠éîâñí áàãøíðèí íåðä òîäëõëà, òåäí îëí. Õàìãèí íàñòà, ìàäíèã ñó𺚠éîâñí óëñèí íåðäèíü ñåðã³õ êåðãò³ ãèš ñàíãäíà. Ýäí Ò.Á.Åãîðîâà, Á.Ë.Òþìèäîâà, Í.Á.Äàëàåâ, Ð.Ã.Èðòåëåóîâ, Ñ.Ñ.áîëí Â.Ï. Ìàõìóäîâèõí, À.Ò.Êîëäàåâà, Ç.Á.Áþð÷èåâ, À.Ó.Î÷èðîâà, Ì.Í.Øàìàíîâ, À.Á.Àâÿøêèåâ, Â.Ö. Ãàðÿåâà, Î.Ã.Ìàðëàåâ, Ä.Ê.Êóëüìóõàíîâ,Ò.Õ.Áàäìàåâà, Ý.Â.Ñàáàíàäçå, Ï.À.Äàðâàåâ, Ñ.Ö.Áóëòóêîâ, Ï.À.Òîìàíîâ áîëí íàíü ÷èãí óëñ. dzðì óëñèí íåðä ýñ çààãäñí áîëõëà, ãåìèì ò³âš õ³³ðëòí.
60-70 šèëì¢ä³ñ àâí ñ¢ë šèëì¢ä ê¢ðòë îëí áàãøíð ìàíà øêîëä ê´äëñìí, òåäí äóíä îðñ, õàëüìã, õàñã, ìàíà Ýðäíèõí³ á³³ðí áîëí òàëäàí ºàçðàñ èðñí óëñ áèë³. Ìàäíèã 1977-÷ šèëä øêîëä èðš ê´äëõë³ Í. Ý.Öåäååâ äèðåêòîð áèë³. Äàðóíü ýí¢í³ õ´´í Ã.Á.Ìàíäæèåâ ýí ¢¢ëä ê´äëš éîâñìí, ä³ê³ä êåñã šèëä Ê.Á.Ïåòüêèåâà øêîëûã ºàðäñìí.Ýðäíèõí ñåë³í³ øêîëûí òóóš ñîíüí ¢¢ëäâðì¢ä³ðí áàéí, çóã òåäí³ òóñêàð êåëõä ãàçåòèí õàëõ áຠáîëõìí. Ýí ñòàòüÿä áè øêîë á¢ðäñí³ òóóšèí òóñêàð ìåä¢ëõ ê¢ñë ò³âñí áèë³â. Ýñ áè÷ñí òîîòûí óõàíü èèì: ñåäêë³í ò³â³ä,ê´äëìø³í ¢íí-÷èê³ð ê¢ö³ñí óëñèí íåðä ìàðòãäøãî. Íåã ¢ë¢ ìåäðë çààñí áàãøíðèí íåðäèã ìàðòõ ç´â óãà. Ê¢íäò³ áàãøíð, ýœêð ñóðºóëü÷íð áîëí òåäí³ ýê-ýöêíð, ñ³í-ñ³³õí êåâ³ð îí÷òà ´´íèí áàéðèã òåìäãëš, ´ðãìšò³º³ð í³³ð³í äàâóëûé, ýëâã-äåëâã Ýðäíèõí³ íåð³í ´´ä³í á³ðš éîâèé!

Íèíà ÌÀÍÕÀÅÂÀ,
õàëüìã êåëí³ áàãø
ÇÓÐÃÒ: øêîëûí áàãøíð áîëí ñóðºóëü÷íð

2018 šèëèí ò¢ð¢í ´ð³ëä ìàííà îðí-íóòãèí öóã ðåãèîíìóäò äóíä šàëâ ´´äëñìí, Ðîññòàòûí òî-äèãèã çààš, "Ðåéòèíã" ÐÈÀ 糜ãëš³í³.
Ýí šèëèí ò¢ð¢í ´ð³ëèí òî-äèã³ð, îðí-íóòãò äàâñí šèë³ñ äîðõíü 11,2 ïðîöåíòä ´´äëš, 42555 àðñëœ òîãòàšàíà. Äóíä šàëâèí êåìš³í õàìãèí èê³ð Èíãóøåòü Ðåñïóáëèêä áîëí Êåìåðîâñê îáëàñòüä ´ññìí. ¡ëã¢ðë³ä çààõëà, Èíãóøåòü Ðåñïóáëèêä äóíä šàëâ 15,4 ïðîöåíòä ´´äëâ, Êåìåðîâñê îáëàñòüä áîëõëà - 15,2 ïðîöåíòä. ijê³ä ºóðâí ðåãèîíä áîëõëà äóíä šàëâ 14 ºàð ïðîöåíòä èêäâ. Ýííü Õàëüìã òàœº÷ (14,3 ïðîöåíò), Çàáàéêàëüñê êðàé (14,2) áîëí Îìñê îáëàñòü (14,1 ïðîöåíò).
Îðí-íóòãèí 25 ðåãèîíä äóíä šàëâ ²ð³ñ³í äóíä šàëâèí êåìš³í³ñ ´´ä³í áîëâ, ºóðâí ðåãèîíä áîëõëà ²ð³ñ³í äóíä šàëâëà èðëöâ.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Ý.Òèìîøêàåâàí íåðò³ ã¢ëãí ãåìèí òàœº÷èí äèñïàíñåðò ñàð áîëºí ñ¢ë áåìá³ ´äðë³ "Äíè îòêðûòûõ äâåðåé" ãèäã êåðã-¢¢ëäâð äàâóëãäíà. Ýí ´äð ýì÷íð óðäàñíü ýñ áè÷ãäñí óëñèã ´ð¢í 9 ÷àñàñ àâí 13 ÷àñ ê¢ðòë õ³ë³š, ã¢ëãí ãåì³ñ õ´ðëºí³ òóñò ñ¢â-ñåëâã ´ãí³.
Òåð ìåò ýí ´äð ìàììîãðàôèí øèíšëëòä îðš áîëõìí. Ýí ´äð õîéð îíêîëîã áîëí îíêîãèíåêîëîã ³ìòí³ ýð¢ë-ìåíä øèíšëí³.
Ýí šèë èèì êåðã-¢¢ëäâðò 140 ê¢í èð³ä, ýì÷íðò áèé³í ¢ç¢ëâ. Êåëõä, ýäí äóíäàñ 21 ꢢíä ã¢ëãí ãåì èëäêãäâ. Íèäí èèì êåðã-¢¢ëäâð äàâóëãäñíà àøò 400 ïàöèåíò ýì÷íðèí õ³ë³âðò îðâ, 528 ê¢í ìàììîãðàôèí øèíšëëò êå뺢ëâ. Óäë óãà, ñåíòÿáðü ñàðèí 29-ä, äàðàíè èèì êåðã-¢¢ëäâð áîëõìí.
Áàðò áåëäñíü ÄÎΊÀÍ Íàòàëüÿ

Öóã äåëê³í òóðèçìèí ´äðèã ìàíà îðí-íóòãò ñåíòÿáðèí 27-ä òåìäãëí³. Ýí ñ³í ´äðë³ ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã áîëí îëí ³ìòèã òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³â. "Ýí ñ³í ´äðèã áèäí öóãòàí òåìäãëí³âèäí, ÿºàä ãèõë³ áèäí öóãòàí çóóëü÷ëõäàí, òàëäàí ³ìòíë³, îðí-íóòãëà, áàëºñíëà òàíüëäëõäàí äóðòàâèäí. Òåð ìåò òóðèçìèí áèçíåñò ê´äëš³õ óëñèí - òóðèçìèí êîìïàíüñèã, ìóçåéèí, ãèè÷ë¢ðì¢äèí ê´äë³÷íðèí èê ñ³í ´äð áîëšàíà, ýäí ìàäíä áîëí ìàíà ê¢íäò³ ãèè÷íðò ñ³í òààëòà àìðëº á¢ðä³í³.
Òóðèçì ýíòí öàãàí òóñòàºàð äàâóëëºíà ýâ-àðº áîëñí äååð³í ò¢ðã³ð äåëãðš³õ ýêîíîìèêèí íåã õàëõíü áîëšàíà. Õàëüìã Òàœº÷ä á³³äã êåñã êåëí-óëñèí ñîéë, ìàíà òååãèí éèðòìšèí îí÷òà ëàíäøàôòìóä òóðèçìèí ò´ë³ ñ³í òààë òîãòàšàíà", - ãèš É´ð³ëèí áè÷ãò êåëãäš³í³.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî áîëí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ òóðèçìèí ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã é´ð³š, ýäíä õ´â-êèøã, áàò ýð¢ë-ìåíä ýäëš, ê´äëìøèí éîâóäàí øóíìºàäóëš, í´êöëò³í ´ð㚢ëšòí ãèš äóðäâ.

Õàëüìã Òàœº÷èí õîòë áàëºñí Ýëñòä ñåíòÿáðèí 21-ä "Áèèºèí àéñò ýðã³ä" (" âèõðå òàíöà êðóæàñü") ãèäã íåðò³ ôåñòèâàëü áàéðèí á³³äëä äàââ. Êåëí -óëñèí ò´ð³ð á³³õ ôåäåðàëüí àãåíòñòâèí "Íè-íåãí ´ðê-á¢ëä" ãèäã ñîöèî-ñîéëûí èê êåðã-¢¢ëäâðèí êåìš³íä ýííü áîëšàíà. Ðåãèîíìóä õîîðíäê õîéðäã÷ ýí ôåñòèâàëü Èê-Áóóðëä ýêë³ä, õîéðäã÷ òîâ÷ëã÷ ´äð³í Ýëñòä áîëâ. Õîðåîãðàôè÷åñê îëí êîëëåêòèâñ ìàíà òàœº÷ä öóãëðš èðâ. Îëí êåëí-óëñèí áèèºèí ýðäìë³ òàíüëäóëñí ôåñòèâàëèí éîâóäò õàëüìã áàëåòìåéñòåð Ïåòð Íàäáèòîâèí ¢¢ä³ã÷ à÷-òóñíü ´´ä³í ¢íëãäâ.
Í. Ïàëüìîâèí íåðò³ Êåëí-óëñèí ìóçåéèí ´ìíê òàë✠ýí ´äð éîñíäàí îëí êåëí-óëñèí áàéðèí á³³ðí áîëâ. Ñåðãìšò³ îëí áàº÷óä òàëâœãèã 䢢ðãš, ´ê³ð ñ³³õí á³³äë³ðí, ñåðãëœ õ³ë³ö³ðí, èí³äò³ øóóãàºàðí öóãëðñí óëñèã ´âð¢ëš³â. ²ð³ñ³í ¥ìí ¢çãò á³³õ îëí êåëí-óëñèí õóâöàðí êååðñí áàº÷óä òàëâœãàð íààðàí-öààðàí éîâš, õîîðíäàí ꢢíäš, äó-áè躳ðí õóâàëöšàõèíü ¢çõä ñåäêëä òààëòà áèë³. Êåí-íåãí³ííü õóâöèã º³³õš, õîîðíäàí ñåëâã¢ä³ðí õóâàëöš, áèèºèí ýðãëò ¢ç¢ëõ, äóóíà àéñèã ñîœñõš, òàíüëäõ ñ³í òààë áèëãò³ áàº÷óäò ýí ´äð ó÷ðâ. Òàœº÷èí óëñèí ¢¢ä³ëòèí ãåðèí ê´äë³÷íð Šèðºë Òà÷èåâàí ºàðäâðò èèã³ä šèë áîëºí ´´ð ýðãíäê ðåãèîíìóäàñ áèëãòíðèã äóóäàä, èèì ñîíüí õàðºëòñ êåí³. Îëí ¢ã óãàºàð èèì ¢¢ëäâð ³ìòèã õîîðíäíü íåãä¢ëí³. Êåëí-³ìòí áîëºíà çàœ-àâöíü äó-áèíü, àâúÿñíü, õóâö-õóíðíü éèð ñ³³í³ð ìåäãäí³. Òåã³ä ðåãèîíìóä õîîðíäê ôåñòèâàëüìóä, ¢¢ä³ã÷ ìàðºàñ ìåë òèèì èíüãëëòèã áàòëã÷ ¢¢ëäâðò òóñëíà.
Áèèºèí êîëëåêòèâñèí ¢¢ä³ã÷ ìàðºà á¢ðä³ñí óëñèí ¢¢ä³ëòèí òàœº÷èí ãåð òåã³ä áåëäâðèí èê ê´äëìø êåñìí. Õàëüìã Òàœº÷èí êîëëåêòèâñ³ñ íàíü Ðîñòîâñê îáëàñòèí, Êðàñíîäàðñê êðàéèí, Êðûì Ðåñïóáëèêèí ¢¢ä³ã÷ êîëëåêòèâñ áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëâ. Ðåãèîíìóä õîîðíäê õîéðäã÷ ôåñòèâàëü òàœº÷èí áèëãò³ êåñã áàº÷óä îðëöñí ñ³³õí ýêëö³ðí ³ìòí³ îíüãèã àâëâ. Áຠíàñòà ðåæèññåð Àëåêñåé Ñàðàíãîâ ¢¢ðì¢äò³º³í áåëäñí òåàòðàëèçîâàí çóðãò áèèºèí õàí áîëí õàòí õîéð öóã îðëöà÷íðèã áèèºèí äåëê³ä äàõóëš îðóëâ. ¥ðãìšò³ èê ¢¢ëäâðò öàºàí õààëºèíü ñåêñí öàºàí õàäãóäòà áè áàéðèí á³³äëèã óëì èêä¢ëâ.
Ôåñòèâàëüä îðëöà÷íðèã áèèºèí ýðäì³ðí äåëê³ä íåð ºàðñí áàëåòìåéñòåð, ÞÍÅÑÊÎ-í áèèºèí íàðò-äåëê³í õ¢¢âèí ãåø¢í, Õàëüìãèí Ãåðîé Ïåòð Íàäáèòîâ é´ð³â. Êåëí-óëñèííü áèèºèí ýðäì³í ¢ç¢ëõ³ð èðñí ãèè÷íðèã áîëí öóã îðëöà÷íðèã Õàëüìã Òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷èí äàðóê Áîîâà Áàäìàåâ òàœº÷èí Òîëºà÷èí íåðí äååð³ñ é´ð³š, öóãòàäíü ê¢ö³ìš äóðäâ. Òàœº÷èí ñîéëûí áîëí òóðèçìèí ìèíèñòð Õð Ýëüáèêîâ ôåñòèâàëèã áåëäñí öóã óëñ, õàìãèí ò¢ð¢íä òàœº÷èí óëñèí ¢¢ä³ëòèí ãåð, íàíü ÷èãí ¢¢ä³ã÷ êîëëåêòèâñ, èðñí îëí óëñ ÷èãí öóãòàí áîëí ê¢í áîëºí áèèºèí ýí áàéðò ò³âö³í îðóëšàõèí òóñêàð êåëâ.
Ãèè÷íðèí áèëã-ýðäìèã äàõóëš, Õàëüìãò íè-íåãí ´ðê-á¢ë³ð á³³õ êåëí-óëñèí ýë÷íð ÷èãí ýâð³ ýðäì³í ¢ç¢ëâ. Èèã³ä "Àçåðáàéäæàíñêèé êîíãðåññ" ãèäã îëíà îðãàíèçàöèí íåðí äååð³ñ Ãóëèåâèõí³ ´ðê-á¢ë ñ³³õí áèèëš, ³ìòíä èê ñåðãìš ¢¢ä³â. Òàœº÷ä á³³õ ò¢ðã-ìåñõåòèíöíð, õàñãóä, ÷å÷åíöíð ýí ´äð áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëš, êåëí-óëñèí áàéðò ýâð³ ò³âö³í îðóëâ. Êåëí-óëñèí ñîéëûí öóòõëœãóä õîîðíäàí íèèò³ êåâ³ð á³³õèíü ýí ôåñòèâàëü ÷èãí ìåä¢ëâ.
Òàœº÷èí íåðí äååð³ñ áè÷êä¢äèí áèèºèí "Òþëüïàí÷èê" àíñàìáëü îðëöñíü áèèºèí ýðäìèã Õàëüìãò áè÷êí³ñíü àâí ꢢêä-ê´â¢äò äàñõšàõèíü, áèèºèí ýðäìèí äåëãðëòä èê êèëìš ´ããäš³õèíü ¢ç¢ëâ. Öóã ²ð³ñ³í êåìš³íä èê ê¢íäò³, ºàçàäûí êåñã îðíä íåð òóóðñí áè÷êä¢äèí ýí êîëëåêòèâ ôåñòèâàëèí éîñòà êååðìšíü áîëâ.
Òåð ìåò áèèºèí ýðäìèã òàœº÷èí íàíü ÷èãí êîëëåêòèâñ ¢ç¢ëâ. Òåðíü - Âèêòîðèÿ Ñîëîäêàÿ ºàðäšàõ "Âåñíóøêè", Àëåêñàíäðà Ìàíäæèåâà ºàðäšàõ Ýìáà Ìàíäæèåâèí íåðò³ "Ãåðë", Ýðäíèåâèõí ºàðäšàõ "Áàéí òåã", Äåëãð Öåðåíîâà ºàðäšàõ "Áóìáèí îðí" êîëëåêòèâñ õàëüìã áè躳ñ íàíü îðñ, ìë, êèòä, íàíü ÷èãí êåëí-óëñèí áè ¢ç¢ëš, ´äã³ öàãò òàœº÷ä áèèºèí ýðäì îëí ç¢ñí õàëõàðí äåëãðš éîâõèã ìåä¢ëâ.
Áèèºèí èê áàéðèí éîâóäò ýí êåç³íê ýðäìèã õàäºëš, ´äã³ öàãèí á³³äëä òåð¢ã äåëãð¢ëš, îëí áàº÷óä äàñõš, õàëüìã áèèã öóã äåëê³ä ¢ç¢ëš, ÞÍÅÑÊÎ-í ´´äìä ê¢ðãñí áèëãò, Õàëüìã Òàœº÷èí, ×å÷åíñê Ðåñïóáëèêèí, ²ð³ñ³í èñêóññòâèí à÷òà ¢¢ëä³÷, Î.È. Ãîðîäîâèêîâèí íåðò³ Ãîñóäàðñòâåíí ì´ð³í ëàóðåàò, "Áàëåò" æóðíàëûí "Äóøà òàíöà" ìàðºàíà ëàóðåàò "Ðûöàðü òàíöà" ´´ä³í íåð 碢äã Ïåòð Íàäáèòîâèã ýí ´äð èðñí ãèè÷íð, îëí ñóðºóëü÷íðíü, èñêóññòâèí áîëí ñîéëûí ¢¢ëä³÷íð ´´ðäš éîâõ 80 šèë³ ´´íë³íü ¢íí-ñåäêë³ñí é´ð³š, ¢¢ä³ã÷ øèí ê¢ö³ìš äóðäâ. "Ä´ðâä³ òàâøóð" ãèäã áèèã ò³³ç äååð "¥´ðäíð" áèèºèí òåàòðèí àðòèñòíð ´ðãìšò³º³ð áèèëñèíü äàõàä, òàëâœä öóãëðñí óëñ ÷èãí áèèºèí àéñò ýðãâ. Òèèã³ä õàëüìã áàëåòìåéñòåð Ïåòð Íàäáèòîâ ò³âñí "Áààòðìóäûí áè", "Òóóëà áè", "Òàâøóð", "Äàìšã", "Èøêìäã" íàíü ÷èãí êåñã áè îëí ³ìòí³ áîëš, í³ð-õ¢ðìä, áàéðèí ´äðì¢äò áèèëãäš éîâíà. Õàëüìã áèèä íàñí-šèðºë³í íåð³ä³ä, Ïåòð Íàäáèòîâ îëí-³ìòí³ííü éîñòà áàõìš áîëâ.
Îí÷òà èèì á³³äëä êåëí-óëñèã íåãä¢ëñí áèèºèí ôåñòèâàëü ò´ãñâ.

Ãàëèíà ÕÅÉ×ÈÅÂÀ
È. Ìóçðàåâàí öîêñí çóðã

Òàœº÷èí ãèè÷íð
100
Ñð, 26.09
Õààëºä ºàðèé ã躳ä
Õàëüìã Òàœº÷óð ê¢ð³ä èðöõ³â
Éèñí šèë õîîðàí, 2009-ã÷ šèëä, ¥âð-Ìëûí "Îäí TV" ãèäã òåëåêàíàëûí "Ñîéë ýðäíü" ñîœñõâðò õàëüìãóäûí òóñêàð êåñã ºàðö ¢ç¢ëãäâ. Ýí¢íä ñîœñõâðèí ò¢¢ðâ³÷íð õàëüìãèí ñîéëûí, ýðäì-ñóðºóëèí áîëí íàíü ÷èãí òîîòûí òóñêàð ¢ç¢ëöõ³â.
Ñà𜠴äðë³ ìèíè í³³š, Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí îþòí Êàðìàíà Àðâí ¥âð-Ìëàñ èðñí ãèè÷íðë³ îäàä òàíüëäûé ãèš äóóäñìí. Êåëõä, õàðºëò ìèíè á³³ðøëš³õ ãåðèí õàšóä áîëâ. Õàì-õîøà ãåðò ãèè÷ëäã ³ìòí "Îäí TV" òåëåêàíàëûí æóðíàëèñòíð á³³š ãèš àëœ áîëëàâ. Êåñã šèë õîîðàí èíòåðíåòä "Ñîéë ýðäíü" ñîœñõâðèã õ³ë³º³ä, èðã÷ä³í "Îäí TV-í" ê´äë³÷íðë³ õàðºëò ó÷ðõ ãèš ñàíñí óãàâ. Á³³äë-šèðºëä ç³ðìä³í èèì ´â³ðöò³ éîâäëìóä ÷èãí ó÷ðäã ì´í.
Ýí šèëä "Îäí TV"-ä "Çàìä ãàðúÿ" ãèäã øèí ñîœñõâðèã ºà𺚠ýêëâ. "Çàìä ãàðúÿ" ãèäãíü "Õààëºä ºàðèé" ãèñí óòõòà ¢ã. Ýí ñîœñõâðèí ê´òë³÷íð ìë óœã-òîõìòà îëí-³ìòí á³³äã ºàçðèã ýðã³ä ýäí ÿºš á³³äãèí òóñêàð ¢ç¢ëí³. Àâãóñò ñàðèí ýêëö³ð òåëåêàíàëûí ýë÷íð ²ð³ñ³í Àëòàé Ðåñïóáëèêä îäöõàâ. Òåíä êåñã ´äðèí òóðøò á³³ðí óëñëà õàðºàä, ê´ãøä¢äë³ ê¢¢íä³ä, éèð ñîíüí ºàðö êåñìí. Ýí¢íä Àëòàéèí òóóš, ñîéë áîëí ´äã³ öàãèí á³³äë-šèðºë ¢ç¢ëãäë³.
Êåëõä, Àëòàé Ðåñïóáëèêä îäñí öàãò ¥âð-ìëûí æóðíàëèñòíðë³ õàìäàí íåã õàëüìã çàëó éîâñìí. Ýííü áîëõëà ¥âð-Ìëûí ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí äîêòîðàíò, ìë êåëò³ óëñìóäûí àìí óðí ¢ãèí ç´´ðèã øèíšë³÷ Áîñõìšèí Ìåðãí. Ýí çàëó òîõìàðí ßøêóëèí ðàéîí Ãàøóíñêèé ãèäã ñåë³í³ñ. Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåò³í ò´ãñ³º³ä, ¥âð-Ìëä îäàä êåñã šèëä³í òåíä ñóðºóëü ñóðš éîâíà. Àëòàéèí ºàçðèã ýðã³ä éîâõä, Ìåðãí ¥âð-Ìëûí í³³šíðò³í òóñàí ê¢ðãâ. Îðñ êåëò³ áîëàä, îð÷óëà÷ áîëš í´êä áîëâ. Áàñ ñîœñõâð áåëäëºí³ ê´äëìøò ÷èãí îðëöñìí.
Àëòàéàñ íóòãòàí õ³ðš èðñí³ õ´´ííü, æóðíàëèñòíð Õàëüìãóð éîâõ øèèäâð àâöõàâ. Õàëüìãèí òóñê ºàðö êåõ³ð Ýëñò¢ð ºóðâí ê¢í èðâ, ýííü ê´òëã÷ áîëí õîéð îïåðàòîð. Õàëüìãò èð³ä, ¥âð-Ìëûí æóðíàëèñòíð ßøêóëèí ðàéîíä îäâ. Òåíä á³³äã Ìë îðí-íóòãàñ áîëí Øèíš³í³ñ èðñí ìàë÷íðëà, á³³ðí óëñëà ÷èãí õàðºâ. Ýëñòä áîëõëà ýäí Õàëüìã íîìèí öóòõëœãèí íîìòíðëà áîëí Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí áàãøíðëà õàðºñí áèë³. Õàëüìã ôèëîëîãèí áîëí äîðä ¢çã øèíšëëºí³ èíñòèòóòûí äèðåêòîð Ëèšèí Ìèœãèÿí ýäíä Êèòäò áîëí Ìëä ñóð÷àõ õàëüìã îþòíðèí òóñêàð áîëí Ýëñòä ñóð÷àõ Ìëûí áîëí Êèòäèí îþòíðèí òóñêàð êåëš ´ãâ.
Áàñ ýäí Õàëüìã óíèâåðñèòåòä ñóð÷àõ Øèíš³í³, ¥âð-Ìëûí áîëí Ìë îðí-íóòãèí ³ìòíë³ õàðºâ. "Õàëüìãò ºàçàäûí îþòíð îëí, òåäí äóíä ìë îþòíð áàñ ö´´êí áèø. Áèäí áîëõëà Õàëüìã, Ìë áîëí Êèòäèí ¥âð-Ìëûí õîîðíä òîãòñí çàëºëäàã ¢ç¢ëõ ñàíàòà áèë³âèäí. Òåã³ä áîëñí õàðºëòñ íàíä òóñòà áîëõìí. Õàëüìã ºàçð ìàäíä òààñãäâ. Ýí çóíàð Àëòàéä îäëàâèäí, çóã òåíä ³ìòíë³ ê¢¢íäš ÷àääã óãà áèë³âèäí. Ýíä áîëõëà êåë³í ìåääã óëñ ö´´êí áîëâ ÷èãí õàÿ-õàÿ õàðºãäàä á³³í³", - ãèš ãèè÷íð êåëí³.
ÌÀÍŠÈÍ Ñàíë

Ñåíòÿáðèí 26-ä, 18 ÷àñëà, "Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ì" Öóòõëœ õóðëä õàëüìã êåë äàñëºíà êóðñìóä ýêëš³í³. Ò´ðñêí êåë³í äàñõ ñåäêëò³ èê áຠóãà öóã óëñ èðš ÷àäšàíà. Óðäê êåâ³ðí êè÷³ëì¢äèã äàâóëõ ê¢í - Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí äîöåíò, ôèëîëîãè÷åñê íîìèí êàíäèäàò Ñåðãåé Àðòàåâ ì´í. Êóðñìóäò óðäàñíü áè÷ãä³ä êåðã óãà. Õàëüìã êåë äàñõ ñàíà 碢š³õ óëñò ñåíòÿáðèí 26-ä, 18 ÷àñëà, Öóòõëœ õóðëä ò¢ð¢í êè÷³ëä ê¢ð³ä èðõ êåðãò³. Êóðñìóä 2 ñàðäàí äàâõ, ³ìòí ´œã³ð êè÷³ëì¢äò îðàä, õàëüìã êåë³í äàñš ´ð㚢ëõ àðºòà. Êè÷³ëì¢ä Öóòõëœ õóðëûí êîíôåðåíö-çàëä, äîëàí õîíãò ºóðâ ä³êš, ñàðœ, ¢ëìš áîëí áàñœ ´äðì¢äò áîëõìí. Õàëüìã êåëí³ êóðñìóä ýêëñí³ òóñêàð ýâð³ííü ýëãí-ñàäíäàí, ¢¢ðì¢äò³í, òàíüë-¢çë óëñòàí êåëš, öààðàíäíü ýí 糜ãèã òàðõàòí. Îëí óëñ ò´ðñêí êåë³í äàñš ìåäš àâõëà, ìàäí óóë êåë³í õàäºëš ÷àäõâèäí.

Ñåë³í ºàçðò á³³äã ³ìòíä ìåäèöèíñê òóñëìšèí ÷èíð ´´äë¢ëš, òåäí³ ýð¢ë-ìåíä øèíšëš îëí ç¢ñí ãåìèã ýðò èëäêš àâõèí ò´ë³ òàœº÷èí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ýì÷íð ðàéîäàð ºàð÷ éîâšàíà. Áàòëãäñí äèã-äàðàºàð ñïåöèàëèñòíð òàœº÷èí õîë ñåë³äò ê¢ð÷, ³ìòí³ äèñïàíñåðèçàö äàâóëš, äîð îðìäíü ñ¢â-ñåëâã³ðí ä´œ áîëšàíà. Îäàõí "Ñóëäà" ãèäã øèøëœ ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðãëºí³ öóòõëœãèí ýì÷íð Îêòÿáðüñê ðàéîíä îäâ.
Öóòõëœãèí ýì÷íð Öàºàí Íóð áîëí Èšë ñåë³äò îäàä, á³³ðí óëñèí ýð¢ë-ìåíä øèíšëâ. Óò òîîäàí 60 ê¢í ýì÷íðò îðàä, öóñíà ëàáîðàòîðí øèíšëëò êåâ. Íåâðîëîã, ýíäîêðèíîëîã áîëí îôòàëüìîëîã ñïåöèàëèñòíð ñåë³í³ ³ìòíä êîíñóëüòàö ´ãâ. Ñåíòÿáðü ñàðèí 28-ä öóòõëœãèí ýì÷íð ßøàëòàí ðàéîíä îäõàð çóðàëšàíà.