Îäàõí Êðàñíîäàð áàëºñíä Êóáàíñê ìåäèöèíñê óíèâåðñèòåòèí óëä 2018-2020 šèëì¢äò ìåäèöèíñê îðãàíèçàöñ ê¢ðãñí òóñëìšèí ÷èíðèã ¢ëì³ óãàºàð ¢íëëºèã á¢ðä³ëºí³ ò´ð³ð ñåëâëö³í áîëâ. Òåð¢íä Õàëüìã Òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòðèí äàðóê Õîíãîð Ìóòüÿíîâ áîëí ìåäèöèíñê 糜ãëëºí³-àíàëèòè÷åñê Öóòõëœãèí ºàðäà÷ Áàäìà Íàòûðîâ îðëöâ.

Ýëñòèí èïïîäðîìä äîëàí õîíãò íåã ä³êš òàœº÷èí ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äèí ðåàáèëèòàöèí öóòõëœãèí ꢢêä-ê´â¢äèí ò´ë³ èïïîòåðàïèéèí çàíÿòüñ áîëíà. ÄÖÏ ãåìò³ ꢢêä-ê´â¢ä íààðàí èðõä³í éèð äóðòà. Äóíêàí áîëí Áîëîõ ì´ðä ÷èãí áè÷êä¢ä èðõèã ìåääã êåâò³ ãèš èíñòðóêòîðìóä Èðèíà Þðèíà áîëí Àííà Ëåíêîâà øîãëš êåëí³. Áè÷êä¢ä èðõë³ðí ýí õîéð ì´ðíä øàð ëóóâœ, àëüì, øèêð àâ÷ èðš òåäíèã òîîíà. Ì´ðä ³ìò³õí õîòä äóðòà áîëäãèã öóºàð ìåäí³.
Òàœº÷èí ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äèí ðåàáèëèòàöèí öóòõëœ áîëí ì´ðí³-ñïîðòèâí øêîë õîîðíä èê êåç³í³ñ àâí èíüãëëòèí çàëºëäàí áàòðâ ãèš êåëš áîëšàíà. 2011 šèë³ñ àâí ýäí ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äèí ò´ë³ èïïîòåðàïèéèí çàíÿòüñ äàâóëäã áîëâ. Èðèíà Àíàòîëüåâíà Ìîñêâà áàëºñíä èïïîòåðàïèé äàâóëëºíà ñóðºóëü ñóðñìí, ýí õàëõàð áàéí äàìøëò õîðøàñìí. Èíñòðóêòîðìóäûí êåëñ³ð, ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äèí ò´ë³ íîìºí ì´ðä ø¢¢š àâãäíà. Ò¢ð¢í õàðºëòä áè÷êä¢ä ì´ðäèã èë³ä, ³ìò³õí õîò-õîîëàð òîîºàä, ò¢ð¢ë³ä ´´ðõí òàíüëäíà. Õ´´ííü ýäí õîéð èíñòðóêòîðëà ì´ð óíàä, äååðíü ÷èê³ð ñóóäã äàñíà.
Ìàäíèã Ýëñòèí èïïîäðîìä èðõë³ äèãò³ çàíÿòü ã¢ðã¢ä³í îð÷êñí á³³š. dzðìíü çàíÿòÿí ò´ãñ³º³ä, õ³ðõ³ð áåëäš³ñìí, áè÷êí Ýëüç³ò³ ì´ð óíàä, èíñòðóêòîðìóäëà õàìäàí àðºóë éîââ. Ýí¢í³ äàðó áè÷êí Âèòÿ ì´ð óíâ. Êåëõä, ê´â¢í ì´ðí äååð ýâò³º³ð ñóóíà, çàíÿòüñ ýí¢íä éèð òààñãäšàõíü èë. Ê´â¢í èíñòðóêòîðìóäëà ꢢíä³ä, ì´ðèã íóðºàðíü èë³ä, àðºóë áóóºàä, õàíëòûí ¢ã³í êåëâ. Ýí ꢢêäèí ýê-ýöêíðèí êåëñ³ð, çàíÿòüñ áè÷êä¢äò éèð òààñãäíà. Ýäí šèëèí ýðãöä íààðàí èðí³, çóã ¢âëä çàíÿòüñ áîëõø. Õàðì ò´ðõä, èïïîäðîìä øèøëœ ìàíåæ óãà, çàíÿòüñ ºàçà áîëíà, òåã³ä õóð-öàñí îðñí öàãò òåð¢ã äàâóëäã àðº óãà áîëíà. Îðàòà øèøëœ á³³ðí á³³ñí áîëõëà áèäí šèëèí ýðãöä íààðàí èðš ÷àäõ áèë³âèäí, - ãèš ýê-ýöêíð ýäíèã ¢¢ì¢ëš³õ ò´ð³ð õóâàëöâ.

Òàœº÷ä øàð øàší äåëãð³ä éîâíà. "Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ì" ãèäã Öóòõëœãèí õóðë ÷èíðò³ êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ê¢ö³í³. Áààõí ê´â¢ä Ýíòêã (Èíäèÿ) îðí-íóòãò øàð øàšíà ñóðºàëü äàñš, ã¢í ìåäðë àâíà. Ìàíà õóðëûí ëàìíð áàº÷óäëà ñ³í äàìøëòàðí õóâàëöíà. Òàœº÷èí áîëí òàëäàí ºàçðèí áààõí ãåëœã¢ä ìàíà õóðëä áóðõí-øàšíà àâúÿñìóä áîëí çàœøàëìóä ìåäš àâöõàíà. Õàëüìã Òàœº÷èí øàší ëàì Òýëî Òóëêó ðèíïî÷å áàñ ýäíë³ õàðºàä, èë êåðã¢ä³ðí áîëí ñåëâã¢ä³ðí í´êä áîëíà. Ìàíà õóðë áóðõí-øàšíà îëí ç¢ñí êîíôåññüì¢äë³ áàò í´êöëò á³ðš, ýäíë³ õàìöó ¢¢ëäí³.


Ýëñò áàëºñíà Î÷ðà Íîìòûí íåðò³ 8-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëä áàãøíð Ãàëèíà Àíäðååâíà Øåâ÷åíêî, Ïàâåë Êóçüìè÷ Ïîãðåáíîé, Âàëåíòèíà Î÷èðîâíà ×åòûðîâà îëí šèëä³í ñ³³í³ð ê´äëë³. Ýäí ꢢêä-ê´â¢äò ñ³í ìåäðë, ñóðºìš ´ãë³.
ÐÔ-í îëí äóíäûí áîëí àõ ñóðºóëü-ýðäìèí ê¢íäò³ ê´äë³÷, Õàëüìã Òàœº÷èí à÷òà áàãø Äåíèñëàâ Ýíÿåâè÷ Áóõàåâèí ºàðäâðò ýí øêîëûí êîëëåêòèâ ê¢ö³ìšò³º³ð ¢¢ëäš éîâëà. Ýäí³ êîëëåêòèâ ÓÄÅ ´ðã³ð îëçëäã á³³ñìí. 1996, 1997, 1998 šèëì¢äò "²ð³ñ³í šèëèí øêîë" ãèäã íåð 碢ñìí.


ÐÔ- íîìèí à÷òà ¢¢ëä³÷, ²ð³ñ³í Ïðåçèäåíòèí ì´ð³í ëàóðåàò, Õàëüìã Òàœº÷èí Ãåðîé, ÐÀÎ-í àêàäåìèê, ìàíà óíèâåðñèòåòèí ïðîôåññîð Ï¢ðâ³ Ìó÷êàåâè÷ Ýðäíèåâèí šèðºëèí, íîìèí-ïåäàãîãè÷åñê ¢¢ëäâðèí òóñêàð ìàíà ãàçåò áè÷ë³. Àêàäåìèêèí ¢¢ä³ñí ÓÄÅ òåõíîëîãèé áè÷êä¢äò èê òóñàí ê¢ðãš³õèíü öóºàð ìåäí³. Ï¢ðâ³ Ìó÷êàåâè÷ (çóðãò) øêîëìóäò îäàä, ñóðºóëü÷íðëà áîëí áàãøíðëà õàðºíà. Íîìò ꢢíäâðèí éîâóäò ꢢêä-ê´â¢ä ÿºš ñóð÷àõèíü, ýñâ³ð ´ãäã á¢ðòêëºí³ ê´äëìøèã ýäí ÿºš ê¢ö³äãèíü ìåäš àâíà. Òàœº÷èí ñóðºóëü-ýðäìèí ê´äë³÷íð áîëí áè÷êä¢ä ´â³ðö òåõíîëîãèé ¢¢ä³ñí íîìòä èê õàíëòàí ´ðãí³.

Šèë áîëºí èþíü ñàðèí 1-ä áèäí áè÷êä¢äèã õàðñëºíà ¥äð òåìäãëí³âèäí. Ïàðèæä 1949 šèëä áîëñí íàðò-äåëê³í ꢢêä-óëñèí äåìîêðàòè÷åñê ôåäåðàöèí øèèäâð³ð ýí ´äð çàðëãäñí áèë³. Ò¢ð¢í áîëš ýí¢ã 1950 šèëä òåìäãëâ.
Çóíûí ýêëö³ð ýí ´äð òåìäãëãäš³õíü õîéð äàì áàéðòà áîëíà. Ýí êåìë³ áè÷êä¢ä àìðëºíäàí ºàðíà, ºóðâí ñàðèí òóðøàðò ýäí ñåðãìšò³º³ð àìðàä, öîãö-ìàõìóäàí áàòðóëíà. Áè÷êä¢ä - ìàíà èðã÷, ìàíà èöë ãèš áèäí êåëí³âèäí. Ê¢í áîëºí ¢ðí³ííü ò´ë³ á³³äã, òåã³ä áè÷êä¢äò³í öàºàí ñåäêë³í íåð³äš, äóðàí ´ã÷, òààëš ´ê³ðëš ´ñêõ êåðãò³ áîëšàíà. Ýíäð ê¢íä öàã, òåã³ä íåã ¢ë¢ áè÷êä¢äò ìàíà êèëìš, îíüã êåðãò³. Áè÷êä¢äèã äåã³ä ´ê³ðë¢ëõ êåðã óãà ãèš ç³ðì óëñ òîîëíà. Áîëâ ýí òîîëâð áóðó ãèš ñàíšàíàâ. Ïñèõîëîãóäûí òîîëâðàð ýê-ýöêíü ¢ð³í òààëàä, ¢ìñ³ä, ´ð÷ä³í øàõàä, ÿìàðàí ò´ð ¢¢ì¢ëš³õèíü ñóðàä ñîíüìñàä á³³õë³, ꢢêä öàºàí ñåäêëò³, ´ð-´â÷ óëñ áîëš ´ñí³. Ê¢í áîëºíà çàœ, àâö-á³ðö áè÷êíäê öàãòíü òîãòíà. Ýê-ýöêèí êèëìš óãàºàð ´ññí óëñ ìó çàœòà, äàëà ¢ã óãà, êèèçœ áîëíà ãèš òîîëãäíà.

Øèäð Ìîñêâàä "Ò´ðñêí" ãèäã ñóðºóëü÷íðèí øèíšëëºí³ êðàåâåä÷åñê ê´äëìøèí Öóã³ð³ñ³í ìàðºàíà òîâ÷ëã÷ äåâñœ áîëâ. Òèèã³ð³í Õàëüìã Òàœº÷àñ îäñí äåëåãàöèí õàíüä Ýëñò áàëºñíà 4-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëûí 9-÷ êëàññèí ñóðºóëü÷ Àíãåëèíà Ãóâóðîâà, Öåëèíí ðàéîíà Õàð-Áóëã ñåë³í³ äóíäûí øêîëûí 8-÷ êëàññèí ñóðºóëü÷ Èëÿíà Êîêñóíîâà, äåëåãàöèí ºàðäà÷ Ýëüâèðà Ãóâóðîâà îðâ.
Ýí òîâ÷ëã÷ ìàðºàí áàéðèí á³³äëä ñåêãäâ. Ïðîãðàììíü éèð ñîíüí áèë³. Ìàíà ñóðºóëü÷íð Ãåðöåí³ íåðò³ ìóçåéä, 1812 šèëèí Ò´ðñê³í õàðñã÷ ä³³í³ ìóçåéä, íåðò³ îðñ áè÷³÷ Ì.Ëåðìîíòîâèí ãåð-ìóçåéä áîëí íàíü ÷èãí ¢çìšò³ ºàçðò îäâ. Ýäí àâòîáóñàð çóóëü÷ëàä, ìàíà îðí-íóòãèí õîòë áàëºñ - Ìîñêâàã ÷èãí º³³õâ.
"Ñîéëûí ç´´ð" ãèäã ñåêöä îðëöñí Àíãåëèíà Ãóâóðîâà ýí Öóã³ð³ñ³í ìàðºàíà äèïëîìàò áîëâ. Ýí ꢢêí ñåêöä ìàíà "Ðîäèíà" ãèäã êèíîòåàòðèí òóñê ñóðºóëèí áîëí øèíšëëºí³ ê´äëìø³í îëí-³ìòí³ îíüãò òóñõàëà. Õàëüìã êåëí³ áàãø Êëàâäèÿ Áîðèñîâíà Íàñòàåâà ýí¢íä í´êä áîëëà.
Èëÿíà Êîêñóíîâà áàñ ýí ìàðºàíä îí÷ðâ. Ñóðºóëü÷ ýâð³ óœã-òîõìèí òóóšä øèíšëëºí³ ê´äëìø³í íåð³äâ. Õàëüìã êåëí³ áàãø Íèíà Áàäìàåâíà Êîêñóíîâàí ºàðäâðò ýí ñ³í ê´äëìø ê¢ö³ñìí.

Îäàõí Ýëñòä áè÷êä¢äèí áîëí óéí íàñòà ꢢêä-ê´â¢äèí òàœº÷èí òóðèçìèí, êðàåâåäåíÿ Öóòõëœä áè÷êä¢äèí íåãäëòñèí ãåø¢äèí ò´ë³ "Òóóšëã÷-ñîéëûí ç´´ðèí ¥äð" ãèäã áàéðèí êåðã-¢¢ëäâð á¢ðä³ãäâ. Ýíòí Òîä áè÷ãèí 370 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí ó÷ðàð Çàÿ-Ïàíäèòûí íåðò³ ýòíîêóëüòóðí ãèìíàçüä áîëâ. Äååð çààãäñí Öóòõëœãèí ìåòîäèñòíð Âàëåðèé Òóòûøåâ áîëí Ìàðèÿ Ìàíäæèåâà ýí íîìòûí, ãåã³ðëòèí šèðºëèí áîëí ¢¢ëäâðèí òóñêàð îëíä êåëš ´ãâ.
Áèëãò Ãàððè Ðîê÷èíñêèéèí ìóçåé-ìàñòåðñêîéä "Çàÿ-Ïàíäèò - ´´ðä áè÷ìð òîãòàºà÷" ãèäã çóðã á³³í³. Ìóçåé-ìàñòåðñêîéèí çàâåäóþù Ýëüçà Áàòûðåâà áîëí ãèìíàçèí ñóðºóëü÷íð ñîíüí ýêñêóðñü ê庳ä, íåð ºàðñí çóðà÷èí ¢¢ä³ëòèí òóñêàð êåëöõ³â. "Ýýš - ò´ðñêí ºàçð", "Šàœºð÷ Ýýë³í Îâëà" áîëí íàíü ÷èãí ¢çìšò³ ¢¢ä³âðì¢äíü Õàëüìãèí õóäîæåñòâåíí ñîéëûí àëòí õàëõñ áîëñíü ì´í.

Ýí ´äðì¢äò ìàíà òàœº÷ä ÑÑÑÐ-èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà éè뺳í ñ³í ê´äë³÷, ÊÀÑÑÐ-èí à÷òà ýì÷, ä³³íä îðëöà÷ Ëåîíèä Âàñèëüåâè÷ Íàìèíîâèí 100 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä áîëâ.
Ë.Íàìèíîâ 1918 šèëä Èê Ä´ðâä³ óëóñèí Àõíóò õîòíä ºàðñìí. Ýðò ýê-ýöê óãà ¢ëä³ä, ê´â¢í "Óëàí õàëüìã" àðòåëüä (îäà "Ïðîëåòàðñêàÿ ïîáåäà" ýäë-àõó) ´ñ³ä-áîññìí.1930 šèëä ñ³³í³ð ê´äëñí ò´ë³äíü êîëõîç ýí¢ã Àñòðàõàíü áàëºñíóð ñîâïàðòøêîëä ñóðºóëüä éîâóëíà. Ëåîíèä Âàñèëüåâè÷ õ´´ííü òåíä âåòåðèíàðí òåõíèêóì ò´ãñ³º³ä, 1937 šèë ê¢ðòë Óçáåêèñòàíà Êàðàêàëïàêñê Àâòîíîìí Ðåñïóáëèêä ýðäì³ðí ê´äëâ. Áîëâ ýí ýì÷èí ýðäì äàñõ ñàíà 碢º³ä, ä³êí Àñòðàõàíü áàëºñ îðíà.
Äèãò³ ìåäèöèíñê èíñòèòóò ò´ãñ³õë³íü, ýí¢ã 1941 šèëä Óëàí ²³ðìèí çåðãë³íä àâíà. Áààõí ýì÷ Ë.Íàìèíîâ 135-÷ êóðñàíòñê áðèãàäò ýì÷³ð öåðãëí³. Äàðóíü ýí Òóëüñê îáëàñòèí ßñíàÿ Ïîëÿíà ñòàíöä ò¢ð¢í ýøåëîíà ñàíèòàðí-ìåäèöèíñê öåðãëëòèí ºàðäà÷ áîëš ò¢ð¢í á³ðëä³íä òóñíà. 81-÷ òîéãòà ñòðåëêîâ äèâèçèí õàíüä ä³âðëºí³ áîëí õàðñëºíà ä³³ëä³íä îðëöàä, øàâ àâñí ñàëäñìóäò ò¢ðãí ä´œ ê¢ðãš çàëó-ç´ðìã³í ¢ç¢ëñí ò´ë³ä³í Ëåîíèä Âàñèëüåâè÷ "Çàëó-ç´ðìãèí ò´ë³" ãèäã ìåäàëÿð à÷ëãäâ. Ë.Íàìèíîâ Êóðñê á³ðëä³íä, Äíåïð ºàòëëºíä, Óêðàèíàã ôàøèñòíðàñ ñóëäõëºíä îðëöñìí. 1944 šèëä ýí¢ã 7-÷ ðåçåðâí äèâèçèíòåðàïåâòàð òûëä éîâóëâ. 1947 šèëä Ëåîíèä Âàñèëüåâè÷ öåðã³ñ áóóºàä, Êèðãèçñê ÑÑÐ-ò ðàéîíà áîëüíèöèí àõ ýì÷ áîëš ê´äëâ.
1957 šèëä Ë.Íàìèíîâ òåðàïèé³ð êëèíè÷åñê îðäèíàòóð ò´ãñ³º³ä, Õàëüìã îáëàñòèí áîëüíèöèí àõ ýì÷ áîëš ê´äëí³. Óäàí áîëëãî ýí ÊÀÑÑÐ-èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâèí àõ òåðàïåâòèí ¢¢ëä áàòëãäàä, à÷òààìðëºíä ºàðòëàí, 1979 šèë ê¢ðòë ê´äëñìí.

Õàëüìãèí øàší ëàì
æóðíàëèñòíðëà õàðºâ
Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìä Õàëüìãèí øàší ëàì Òýëî Òóëêó ðèíïî÷å æóðíàëèñòíðëà õà𺚠ꢢíäâ. Òàœº÷ä áîëšàõ èê ÷èíðò³ áîëí åâ³ëò³ ¡ð Ñàðèí òóñêàð, òåð¢í³ òóóšèí áîëí ´äã³ öàãèí àâúÿñèí òóñêàð ðèíïî÷å æóðíàëèñòíðò ö³³ëºš ´ãâ. ¡ð Ñàðèí éîâóäò Áóðõí Áàãøèí ºóðâí àëäð ¢¢ëäâðèíü ´´ä³í ¢íëš, øàšíä ø¢òäã óëñ øèøëœ áàéð êåäãèíü, ýí ´äðò íåð³äš õóðëä îëí êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³ãäõèíü çààš êåëâ.
¡ð Ñàðèí ÷èíðèíü ö³³ëºõë³ðí ðèíïî÷å ýí ñàðëà ³ìòí öåð àâ÷ áèé³í öåâðä¢ëäã, ìó çàœãàí õàéäãèí òóñêàð, ýí ñàðëà ñ³í êåðã êåñí öàãò òåð¢í³ áóéí êåñã ì蜺í õîëâàíä ´ñäãèíü ä³êí íåã òåìäãëâ. Øàšíà íîìä îíüãàí óëì èêä¢ëš, á³³äë-šèðºëä³í ÷èê ñåäêë³ð, êåí-íåãíä³í ä´œ áîëš á³³äã àâúÿñ ´äã³ öàãò áàòðšàõèíü ñ³í õàëõàñíü Òýëî Òóëêó ðèíïî÷å òåìäãëâ.

Îäàõí Õàëüìã Òàœº÷ä ÌÈ-8 ÀÒÌ ãèäã âåðòîëåò ýäëâðò îðóëëºíà òóñê áîîöàí áàòëãäâ. Âåðòîëåòä ãåìò³ óëñò ò¢ðãí ä´œ ê¢ðãëºí³ ò´ë³ êåðãò³ îáîðóäîâàíüòà øèøëœ ìåäèöèíñê ìîäóëü á³³í³. Ö´´êí ´äð õîîðàí ýäëâðò îðóëãäñí âåðòîëåò ò¢ð¢í ïàöèåíòíðèã áîëüíèöä ê¢ðãâ. Òèèã³ä èíôàðêò ìèîêàðäà áîëí ìàõìóäíü øàòñí óëñèã òàœº÷èí áîëüíèöä ê¢ðãš, àõð öàãèí áîëçãò ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðããäâ ãèš êàòàñòðîôèí ìåäèöèí³ òàœº÷èí öóòõëœãèí ñïåöèàëèñòíð 糜ãëâ.
Âåðòîëåòä õîéð ꢢã ç´´õ áîëí ÷èíðò³ ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðãõèí ò´ë³ öóã òààë á³³í³. Ýíä ýëåêòðîêàðäèîãðàô, ÈÂË àïïàðàò, ç¢ðêí³ á³³äë øèíšëäã ñèñòåì áîëí íàíü ÷èãí òàëäàí îáîðóäîâàíü á³³í³.

Äàâñí ï¢ðâ³ ´äðë³ Þðèé Êèêåíîâ Òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâëà õàðºâ. Ýð¢ë - ìåíä õàðëºíà õàëõä êåš - ê¢ö³õ ê´äëìø äàëà. Õàëüìãèí Òîëºà÷ òàœº÷èí ìåäèöèí³ ò´ðì¢äèí áîëí òà ìèíèñòåðñòâèã òîëºàëñíà òóñêàð ²ð³ñ³í ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòðë³ ê¢¢íäâ. Îäàíàñ àâí õàìäàí ê´äëš Õàëüìã Òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºèã áàòðóëš äåëãð¢ëõâèäí ãèš èòêš³í³â", - ãèš Èãîðü Çîòîâ õàðºëòûí éîâóäò êåëâ.
Òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòðèí ¢¢ë öàã-çóóð Þðèé Êèêåíîâ äààšàíà. Ðåãèîíà Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ ýí òóñò çààâð áàòëâ. Þ.Êèêåíîâ óðäíü êåñã šèëèí òóðøò ßøàëòàí ðàéîíà öóòõëœ áîëüíèöèí àõ ýì÷ áîëš ê´äëš³ñìí, ñ³í ñïåöèàëèñò áîëš áèé³í ¢ç¢ëâ.