Таңһчин әмтнә социальн теткврин төвин улд үүлддг өрк-бүлмүдиг дөңнлһнә әңг җил болһн олн үртә, баһ тетквртә, цергә шишлң керг-үүлдврт орцлачнрин өрк-бүлмүдин төлә «Сурһуль, менд!» гидг буйнч седклин олна керг бүрдәнә. Эн керг «Эврә сән дурар үүлддг улс -бичкдүдт» гидг Әрәсән керг-үүлдврин йовудт болна. Таңһчин бүрдәцсин көдләчнр, арһлачнр, депутатнр күүкд-көвүдиг сурһулин эд-таврар теткәд, өрк-бүлмүдт дөң-нөкд болна.
Хальмг Таңһчин социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министр Нахошкинә Мингиян бичкдүдиг йөрәһәд, сурһулян сәәнәр сурад, багшнран соңсад, кесг үүрмүдтә болхиг дурдв. Мингиян Владимирович эврәннь нерн деерәс Дорҗин Миланад дорва бәрүлҗ өгв, наадк күүкдт болхла сурһулин хувц-хунр белглв.

Тең һолын тускар олн тууль-түүк бәәнә. Нер туурсн һолын тускар Михаил Шолохов үүдәврмүдтән күчинь үзүлҗ бичсн болдг. Найн дөрвн җил хооран эн һолын өөр ик күчтә дәәлдән болсмн. Мана орн-нутгур дәврҗ орҗ ирсн немш-фашистнр Тең һолд күрсмн. 110-ч онц мөрн цергә Хальмг дивизь әмән әрвллго эднә өмнәс боссмн. Дивизь залу-зөргәрн туурсн һазрт эн зунар Хальмгин баһ наста хәәһәчнр санлын керг-үүлдврт орлцсн мөн.
Фашистнрт Тең һолыг давҗ һардг арһ өглго Хальмг дивизин дәәчнр эн һазриг харссмн. Догшн эн дәәлдәнд хальмг баатр көвүн Делгә Эрднь залу-зөргәрн ончрад, Советин Союзин Баатрин нер зүүсмн. Күчтә кевәр агсгдсн Вермахтын танкин дивизьмүдиг Хальмгин мөртә цергчнр зогсасна тускар эн һазрин улс мартхш. Хальмг дәәчнрт нерәдсн бумб энд босхгдв. Дән эклсн болн Диилврин өдрмүдлә энд даңгин санлын керг-үүлдврмүд бүрдәгднә. Делгә Эрднин туск дуд дуулҗ, энүнә баатр йовдлын туск шүлгүд сурһульчнр умшна.

Сурһулин шин җил эклтл дигтә хойр долан хонг үлдв. Эн сарин туршарт эк-эцкнр үрдтән хувц-хунр, сурһулин эд-тавр болн талдан кергтә тоот хулдҗ авхар лавкс эргҗ йовна. Күүкдән сурһульд белдхин төлә эндр кедү мөңгн кергтә болдгчн гисн сурвр эн саамд үүдгнь чигн лавта. Энүг медхәр шидр Элст балһсна лавксар йовҗ соньмсвидн.

Эндр төрскн келән, тууҗан, авъясан дасч авлһн баһчудт төрскнч сурһмҗ өглһнә халхар нилчән күргҗәнә. Орн-нутгин һардвр ода цергә керг-үүлдвр болҗадг кемд ирлцңгү кергт ик оньган тусхаҗана. Ноха сарин 3-ас авн 12 күртл Забайкальск крайин Агинск - Бурятск дуһргд төрскн келнә багшнр цуглрҗ дамшлтарн хувалцснь темдгтә йовдл болв.

Эн җил мана таңһчд 21 дунд сурһульд болн бичкдүдин 6 садт бат ясвр кегдҗәнә. Ясврин көдлмш «Баһчуд болн бичкдүд» гидг келн-улсин төсвин «Хамгин сәнь бичкдүдт» гидг таңһ¬чин көтлврин йовудт күцәгдҗәнә.

Шидр Хальмг Таңһчин залврин Ахлачин дарук – таңһчин то-дигин делгрлтин министр Этән Алексей Приютна района Первомайский селәнә лицейд кегдҗәдг бат ясврин йовудыг бүрткв. Ясврин көдлмш «Баһчуд болн бичкдүд» гидг келн-улсин төсвин «Хамгин сәнь бичкдүдт» гидг таңһчин көтлврин йовудт күцәгдҗәнә. Тер мет таңһчин сурһуль-эрдмин бүрдәцин бат ясвр «Негдсн Әрәсә» партин улсин көтлврин һоллгч зөрүллтсин негнь болна.

«Медрл» олна ниицән Әрәсән гегән-герлин министерствлә хамдан «Әрәсән сурһулин сән гисн дегтрин саңгин көдләч» гидг марһа зарлв. Марһанд орлцхин төлә һаха сарин 30 күртл эрлһән орулх кергтә. Эн марһан Әрәсән Президент Владимир Путинә даалһврар бүрдәгдәд, сурһулин өдгә цага дегтрин саңгудын делгрлтд ач-тусан күргдг, бичкдүдин болн баһчудын төлә гегәрлтин төсвс күцәдг дегтрин саңгин көдләчнриг дөңнхин төлә зарлгдв.

Селәнә эдл-аху делгрүллһнә, шин эв-арһс олзллһна халхар Хальмг ик сурһульд шинҗллтин ик көдлмш күцәгдҗәнә. Терүнә ашт таңһчин ик сурһуль Әрәсән регионмудла болн һазадын нутгудла нөкцлтән өргҗүләд йовна. Хальмг Таңһчин селәнә эдл-ахун болн мал өсклһнә төлә ик чинр зүүҗәдг малын хот белдлһнә туск төсв күцәлһнә көдлмш инженерин-технологин дацңд делгрҗәнә.

Сурһуль-эрдмин төрмүдт нерәдсн Энткгин-Әрәсән хургт Хальмг ик сурһулин делегац орлцҗ эн салврин хәрлцәһән батрулв. Әрәсән нертә вузмуд эн харһлтд орлцв, тер тоод РУДН, ВШЭ, Санкт-Петербургин, Хазна болн нань чигн балһсдын, тер мет эмнлһнә ик сурһульмуд олн зүсн көтлврин тускар тодрхаһар келҗ өгв. Хургин йовудт Нью Дели болн Калькутта балһсдын талвңгудт сурһуль-эрдмин һәәхүл секгдв. Терүнд ут турштан Энткгин күсдундур миңһн һар сурһульч орлцҗ Әрәсән вузмудын номин-шинҗллтин болн сурһулин көдлмшлә таньлдв.

Найдгч җилмүдт мана таңһчин экономик өсәд-өргҗәд делгрәд йовла. Минь тиигхд 1981 җилд Хальмг ик сурһулин экономикин дацңгиг төгсәсн оютнр (зургт) хату цаасан авад, райодын эдл-ахуст күч-көлснә хаалһан эклв. Тавн җилин туршарт хамдан сурһуль сурчасн цагтан эдн сән нәәҗнр болад, кен-негндән дөң-нөкд болҗ үүрлсмн. Ик сурһулян төгсәснә хөөн чигн эдн дару -дарунь харһҗ, бат залһлда бәрҗ нег-негән мартлго йовна. Оютн бәәсн цаган эдн бүләнәр тодлна. «Хальмг ик сурһулян төгсәснә хөөн селәнә эдл-ахуд арвн җилдән көдлләв. Тер тоод тавн җилдән Үстин района «Раздольный» совхозд көдләд, энд түрүн дамшлтан хоршалав. Хөөннь Лаганя района «Красинский» совхозд ах экономистин үүлд батлгдлав. Энд заһс аңндг эдл-аху, темс, зер-земш урһадг багмуд, үснә ферм, бод-мал өскдг талвң көдлҗәсмн. Хальмг ик сурһульд сурсн цагтан бидн Үстин болн Ик Буурла райодын эдл-ахуст төл авлһна кемд нөкд болҗалавидн. Таңһчин һоллгч вузин багшнр маднд бат медрл өгв, бидн цугтан дассн эрдмәрн көдләд, эдл-ахус чигн һардҗ нүүрләчнрин тоод йовлавидн»,- гиҗ ачта ветеран Чимдә Владимир баһ цаган тодлҗ келнә.