Урднь мана орн-нутгт өрк-бүл болһн олн зүсн барин һарц бичүлҗ авдг бәәсмн. Дәкәд әмтн нег-негндән бичг бичдг билә. Мана җирһл нег ормдан зогсхш, өдгә цага эв-арһс өргнәр олзлгддг болад әмтн сүл зәңгиг ниигмин сүлҗәнд медҗ авна, таньл-үзл үүрмүдтән болн элгн-садндан дару-дарунь җиңнүләд теднә бәәдл-җирһлин тускар цугинь меднә. Болв тер бийнь поштын туслмҗ угаһар бидн бәәҗ чадхшвидн.

Моңһл келтнрин номтнриг негдүлдг тоотнь дала. Номин олн зүсн халхар эдн залһлда бәрнә. Тууҗин, гүн номин, сойлын болн келнә төрмүдәр хургуд болн нань чигн олн харһлтс болна. Терүнднь моңһл келтнрәс нань талдан келн-улсин номтнр бас орлцна. Моңһл келтнрин тууҗиг шинҗллһнд, номин нань чигн халхсар соньмсҗ хәәвр кеҗәдг, номин көдлмш бичҗәдг номтнрин то баһ биш. Моңһл келтнрин номин шинҗллт ямаран бәәдлд бәәхин тускар шидр Б.Б. Городовиковин нертә Хальмг ик сурһулин профессор, Хальмг Таңһчин номин ачта үүлдәч, гүн номин доктор Бичән Баазрла (зургт) болсн күүндврт келгдв.

Шидр Хальмгин Толһач Хаска Батун даалһсар мана таңһчин делегац Моңһл орн-нутгин Увс әәмгин 100 җилин өөнин байрт нерәдсн керг-үүлдврт орлцв. Әрәсән сенатор Байир Путеев делегациг һардв.

Сурһулин шин җил эклтл дигтә нег сара хонг үлдв. Эн сарин туршарт эк-эцкнр үрдтән хувц-хунр, сурһулин эд-тавр болн талдан кергтә тоот хулдҗ авна. Үрдән сурһульд белдхин төлә эндр кедү мөңгн кергтә гисн сурвр үүднә. Энүг медхәр шидр Элст балһсна лавксар йовҗ соньмсвидн.

Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Батун седвәрәр 2024 җилин зунар мана таңһчд түрүн болҗ «Эрүл-менд бәәтн!» гидг керг-үүлдвр бүрдәгдсн билә. Терүнә йовудт эмчнр таңһчин райодар йовҗ, селәнә әмтнә эрүл-мендин бәәдл шинҗлҗ, эмнлһнә туст дөң күргсн билә. Шидр Хальмг Таңһчин эрүл-менд харлһна министр Саран Булат олнд зәңгллһнә эв-арһсин көдләчнрлә харһад, урднь болсн керг-үүлдврин ашин болн эн җил ямаран шинрлтс орулгдсна тускар келҗ өгв.

Бурхн-шаҗна номиг, тер ном тодлгдсн бичмриг шинҗлдг номтнрин зерглән өсчәхнь сән йовдл гих кергтә. Шидр Б.Б. Городовиковин нертә Хальмг ик сурһулин багш Менян Бадм филолог номин кандидатын цол харсад, номтнрин тоод орв.

Яшкулин района әмтнә социальн теткврин комплексн төвин социальн көдләч Аван Кермн төрскн Чилгр селәнд арвн долан җилдән һанцарн бәәдг медәтнрт, гемтә-шалтгта улст дөң күргҗ, үнн-чик седклтәһәр көдлсмн. Эн җил социальн көдләчин сән өдрлә Кермн Деглеевнан ач-тус темдгләд, «Хальмг Таңһчин әмтнә социальн харслтын ачта көдләч» гидг өөдән нерн зүүлһгдсмн. Хамдан көдлҗ йовсн үүрмүднь, нег һазра улс болн өрк-бүлнь байринь хувалцҗ, ачлвр авснлань цаһан седкләсн йөрәв.

Хальмгин тууҗд эн зунар ончта олн йовдл учрад бәәнә. Тиим нег йовдл одахн болв. «Доброволец России» гидг ачлврар Заяна Абдулова темдглгдв. Эндрк өдрин нүүрт йовх эн күүкиг Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Бату үнн седкләсн йөрәв.

П.Жемчуевин нертә таңһчин эмнлһнә көдләчнр цергә шишлң керг-үүлдврт орлцачнрин эмнлһнә болн эрүл-менд батруллһна кергт ик тәвцән орулҗана. Шав авсн цергчнр эмнлһнә әңгүдт өөдән чинртә эмнлһ авна, кергтә болхла эднд месллһ кенә болн реабилитацин керг-үүлдврмүд давулна. Цергә шишлң керг-үүлдвр эклснәс авн таңһчин эмнлһнә көдләчнр миңһн һар цергчд дөңгән күргв. Одахн Хальмг Таңһчин эрүл-менд харлһна министр Саран Булат болн «Дәәч» гидг цергә болн спортивн белдврин төвин әңгин һардач, ЭГС-ин депутат Чумуда Николай таңһчин эмнлһнә ах эмч Чумпинә Саглрла харһад, СВО-д орлцачнрт дөң күрглһнә төрәр күүндв.

Домг-үлгүр – хамгин эрт үйд үүдәгдсн амн үгин үүдәврин нег төрл. Күмн-әмтн делкә-йиртмҗлә ноолдсн керг-үүләс иш авч, терүгән ухан билгәрн, келәрн илрүлсн урн үүдәвр болна. Тегәд домг-үлгүр болхла аңхн эрт үйин күүнә урн ухани седкмҗәр йиртмҗин үзгдлин, ниит олна үзгдлин учриг тәәлн үзүлх, давҗ диилх гисн хамгин түрүн нәәлвр бәрсн соньн җигтә үүдәврин цогц гиҗ нерлгднә. Домг-үлгүр үүдәгдснь тер цагин күн, йиртмҗин юмиг болн ниит олна юмиг, үнн юмиг болн киисвр юмиг йилһн салһҗ, медх болсна эклц бәәсмн. Номт Оосорин Утнасн шинҗәнә болн хальмгин домгудыг хәрцүлҗ шинҗлсн билә.
Аңхн эрт цагт моңһл туурһтнд үзг-бичг үүдәгдәд уга бәәсәр, үүдәврмүд даң амн үгәр келгддг бәәсмн. Тер дунд домг болн домг-үлгүр чигн. Негнәсн негндән амар келәд залһҗ, ухандан хадһлҗ бәәсмн. Хөөннь үзг-бичгтә болад, һар бичмлд бичәд үлдәснь хадһлгдҗ ирсн бәәнә. Ном-бичг барлх болсн цагт, зәрм хуучна сурвлҗ бичгт болн судр бичгт домг-үлгүр хая-хая харһна. Амн үгәр келгдҗ ирснлә дүңцүлхлә, сурвлҗ бичгт темдглгдн үлдснь цөн бәәдг. Үлгүрлхд, «Моңһлын нууц товч», «Алтн товч», «Эрднин товч» мет сурвлҗ бичгүдт темдглгдҗ бәәсмн. Келхд, күүнә һарт бәәх һар бичгүдт чигн домг-үлгүр олдсн гидг. Тиим учрас һар бичгүдәр чигн олн дунд залһҗ ирсн бәәдл үзгднә.