Кезәнә цагас авн хальмг улсин Цаһан Сарин байр Окн Теңгр бурхнла, терүнә цуг әмтә тоотыг харсгч үүлдврлә залһлдата болдмн. Эн хәәртә залһлдана тускар цөн үг бичҗәнәвидн.

Цаһан сарин байр гисн цуг моңһл келтә улс дотр онц орм эзлнә. «Цаһан» – гисн кишгтә, эв, сәәхн үг… Хальмг улст кезәнәс нааран юн чигн сән-сәәхн юмн «цаһан» зүснлә ханьцҗ – кир уга, цевр гисн медәтә чинрәр бәрг кеҗ: «цаһан саната күн», «өлзәтә, цаһан хаалһта болтха», – гиҗ кү магтдг, күүнә өмссн хувц йөрәдг һарһсн үрндән «Цаһан» гидг нер өгдг бәәнә. Тегәд ахрар келхлә, «цаһан» гисн үгин учр-утхнь маш сәәхн. Ямр учрар иим үгиг кезәнәс нааран өдгә күртл мана улан залата улс келдгви?

Цаєан – хальмг улсин байрин ґдр. Учр-утхнь ямарамб гихлі, кезін-кезініс нааран орчлњгин йосар эврі зањ-авъясар ґґрд хальмг улс хаврин эклц угтљ кедг байриг Цаєан гиљ нерідсн болдг. Ўвлин киитніс, шуурєн-боранас гер-бўлтієін, дґрвн зўсн малтаєан менд-амулњ єарсндан байрлдг біісмн. Тґрскнч седклті, авъяс-зањшалмудан медљ тодлљ авх саната, хальмг келін дасхар, делгрўлхір бііх баєчуд дегтріс, газетіс, ээљ-аавасн болну энўг дасљ авх зґвті. Ґдгі цагт хальмг улсин уул авъясмуд, сойл хадєлдг улс мана аавнр-ээљнр болљана.

Маднла хам-хоша біідг Аєш балєснд «Ірісін 2020 љилин багш» гидг Цугірісін марєана ашлгч дґрлдін болв. Тењ деерк Ростов балєсна элитарн сурєуль-эрдмин классическ лицейин эсвин багш Михаил Николаевич Гуров ґґдін нер зўўв.

Мана селәнә әмтн дунд Һәрән Николай күндтә, тоомсрта, цаһан седклтә күн болҗ тоолгдна. Эн 1954-ч җилд лу сарин 14-д Новосибирск мүҗин Андреевск района Ясная поляна селәнд һарсмн. Тенд эднә өрк-бүл тууврт бәәсмн, эк-эцкнь өрк-бүлән теҗәхин төлә гүҗрҗ көдлҗ йовсмн. 1956-ч җилд эднә өрк-бүл төрскн һазрурн нүүҗ ирв.

Шидр Ипподромин нертә уульнцд «Теңгр» гидг цергә-тууҗин клубин өдр болв. Эн маш соньрхлта керг-үүлдврин йовудт клубд орлцачнр цуглрсн улсиг кеҗәх көдлмшләрн таньлдулв.

Эн љил лу сарин 12-т Цаєан Сарин байр темдглгдљіні. Хальмг Тањєчин Толєач Хаска Батун зірлгір келн-улсин байр амрлєна ґдр гиљ зарлгдв. Бурхндан зулан ґргљ, зандн ціієір болн боорцгар деељ бірљ, олн-імтн келн-улсин байран тосљана. Эн ґдр Хальмгин Төв хурлд болн райод-селідір цуг хурлмудт байрин ик мґргўлмўд болљана.

Лу сар эн җил нарта дулан өдрмүдәр экләд, әмтиг байрлулсн йовдл сойлын көдләчнрин үүлдврт урмд өгв. Келн-улсин оркестр дарани нег төсвиг эклҗәнә. Цаһан Сарин байрин сергмҗиг цааранднь өргҗ делгрүлхәр «Хаврин дун» гидг марһа зарлҗана. Келн-улсин делгрлтин төрәр үүлддг федеральн агентствин болн таңһчин сойлын министерствин дөңгәр кегдҗәх дууна марһан лу сарин 13-с авн зарлгдҗана.

Церглҗ йовсн цагтан би нурһлҗдан 1973-ч җилин хөн сард цергт мордсн көвүдлә үүрлҗәләв. Тедн дунд ингуш келн салдс Умар Муталиев бәәсмн. Эн мана ротын нүүрлгч спортсмен бәәснь маһд уга.

Одахн Моңһл Улсин статистикин (комитет) һазрин тоолсар, “2021-ч җилин эклцәр Моңһл Улст 100 нас наслсн 164 медәт бәәнә. Эн 164 күүнәс 145 күүкд улс. Ик зунь орн-нутгин хотл балһсн, Улан-Баатрт, биш, бичкн сомонд (селән) болн әәмгүдт әмдрҗәнә. Моңһл Улст Улан-Баатрин эргндк бишңкнь һазр цевр болсн деерән маш үзмҗтә болдмн. Цевр аһарта, туңглг уста, өндр уулта һазр олн бәәнә. Нутгин зүн, барун болн ар үзгт ө-шуһу модта чигн һазр бәәнә. “Мал асрсн – амн тоста” гишң әәмгүдәр бәәх улс эврә малта, нурһлҗдан мах-үс һарлта хот эдлҗәнә. Тегәд цуг эн тоот күн болһна эрүл-мендин төлә сән таал тогтадг болхнь маһд уга.
2019-ч җилд 100 нас наслсн 116 медәт билә. Ут нас наслсн әмтиг Цаһан Сарин байр угтад тоолсмн.

ҖИРҺЛИН Кермн