Тывад шар шаҗна нарт-делкән IV ик хургт орлцад, Хальмгин Толһач Хаска Бату Әрәсәд бәәдг «Тубтен Шедруб Линг» хамгин ик хурлд одв. Терүнә эрсмүдт бәәсн зургудын болн көшәсин түүрвәчнь Әрәсән ачта зурач Даши Намдаков болна. Түүрвәч эврә көдлмшиннь тускар гиичнрт цәәлһҗ өгв.
Тер мет Бату Сергеевич «Бамб цецг» ансамблин болн «Өөрднр» театрин артистнрла хурлд харһв. Эдн «Нүүдл улсин делкән дүүҗң» нертә наадмд орлцад, билг-эрдмән олнд үзүлсн болдг.

Хальмг Таңһчин социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министр Нахошкинә Мингиян таңһчин әмтнә социальн теткврин төвд одад, бүрдәцин үүлдврлә таньлдв.

Шидр Лаганя района толһач Коган Юрий медәтнрин хүүвин шин ханьд орсн улсла харһв. Района делгрлтд ик ач-тусан күргсн, олн җилдән энд үнн-чик седклтәһәр көдлсн, дорас өсч йовдг баһчудт үлгүр-үзмҗ болдг, нег һазра улс дунд күндллһ олсн ачта медәтнр шинрүлгдсн хүүвин ханьд орв.
Харһлтд района әмтнә социальн теткврин, экономик делгрүллһнә, селәдт сән кец-таал тогталһна төрмүд босхгдв. Сойл делгрүллһнә, өвкнрин авъяс хадһллһна, района олна бәәдл-җирһлд орлцҗ баһчудт төрскнч сурһмҗ өглһнә төрмүд хүүвин һоллгч зөрүллт болна, тегәд медәтнр эн төрмүдәр ухан-тоолврарн хувалцҗ, өөрхн иргчдән кех-күцәх көдлмшин зура батлв.

Таңһчин әмтнә социальн теткврин төвин улд үүлддг өрк-бүлмүдиг дөңнлһнә әңг җил болһн олн үртә, баһ тетквртә, цергә шишлң керг-үүлдврт орцлачнрин өрк-бүлмүдин төлә «Сурһуль, менд!» гидг буйнч седклин олна керг бүрдәнә. Эн керг «Эврә сән дурар үүлддг улс -бичкдүдт» гидг Әрәсән керг-үүлдврин йовудт болна. Таңһчин бүрдәцсин көдләчнр, арһлачнр, депутатнр күүкд-көвүдиг сурһулин эд-таврар теткәд, өрк-бүлмүдт дөң-нөкд болна.
Хальмг Таңһчин социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министр Нахошкинә Мингиян бичкдүдиг йөрәһәд, сурһулян сәәнәр сурад, багшнран соңсад, кесг үүрмүдтә болхиг дурдв. Мингиян Владимирович эврәннь нерн деерәс Дорҗин Миланад дорва бәрүлҗ өгв, наадк күүкдт болхла сурһулин хувц-хунр белглв.

Тең һолын тускар олн тууль-түүк бәәнә. Нер туурсн һолын тускар Михаил Шолохов үүдәврмүдтән күчинь үзүлҗ бичсн болдг. Найн дөрвн җил хооран эн һолын өөр ик күчтә дәәлдән болсмн. Мана орн-нутгур дәврҗ орҗ ирсн немш-фашистнр Тең һолд күрсмн. 110-ч онц мөрн цергә Хальмг дивизь әмән әрвллго эднә өмнәс боссмн. Дивизь залу-зөргәрн туурсн һазрт эн зунар Хальмгин баһ наста хәәһәчнр санлын керг-үүлдврт орлцсн мөн.
Фашистнрт Тең һолыг давҗ һардг арһ өглго Хальмг дивизин дәәчнр эн һазриг харссмн. Догшн эн дәәлдәнд хальмг баатр көвүн Делгә Эрднь залу-зөргәрн ончрад, Советин Союзин Баатрин нер зүүсмн. Күчтә кевәр агсгдсн Вермахтын танкин дивизьмүдиг Хальмгин мөртә цергчнр зогсасна тускар эн һазрин улс мартхш. Хальмг дәәчнрт нерәдсн бумб энд босхгдв. Дән эклсн болн Диилврин өдрмүдлә энд даңгин санлын керг-үүлдврмүд бүрдәгднә. Делгә Эрднин туск дуд дуулҗ, энүнә баатр йовдлын туск шүлгүд сурһульчнр умшна.

Лагань балһснд иргч цагин Бурхна – Мәәдр гегәнә көшә босхгдад, әмтн энүнә герлд зальврҗ бәәнә. Ода әрүн ик көшә ясч шинрүллһнә көдлмш төгсчәнә.
Кесг долан хонгин туршарт мергҗлтнр арднь орҗ цугинь диглҗ кеһәд, бумбиг шинрүлв. Мәәдр гегән шинәс герлтсн бәәдләрн әмтнд амулң-менд җирһл заяҗ дүңгәҗәнә.

Билг-эрдмин эн хәләвр олн дунд темдгтә. «Русское поле » гидг марһан 2012 җиләс авн орн-нутгин сойлын җирһлд ик чинртә орм эзлнә. Эн җил эн хәләвр Әрәсән улсин ниицлтин җилд нерәдгдҗ давв. Әмтнд тааста эн керг-үүлдврт дөрвн сай даву күн хәләсинь заахмн. Хар Һазра района сойлын төвин «Сарин сарул» гидг дууна коллектив терүнд орлцв.

Тыван Кызыл хотл балһснд болсн шаҗна үүлдәчнрин нарт-делкән ик хург бүрдәмҗин сән таалд давв. Чинртә эн йовдл улсин сойлын болн шаҗна хоорндк залһлдана үүдәгч күчинь дәкн нег медүлв.

Эн долан хонгт Тыва Республикин Кызыл хотл балһснд шар шаҗна үүлдәчнрин нарт-делкән IV ик хургин гиичнр цуглрв. Бурхн Багшин номд шүтдг делкән элчнр нааран ирсн болдг.
Ноха сарин 17-д ик хург көдлмшән эклв. Шар шаҗна делкән үүлдәчнр, номтнр, һардачнр бүрдәгдсн олн зүсн харһлтст, «төгрг ширән» сүүрмүдт орлцад нөкцлт болн иньгллт батруллһна төрмүдәр күүндвр болв.
Хальмгин Толһач Хаска Батун һардврт мана таңһчин делегац терүнд бас орлцснь темдгтә гиҗ келх кергтә. Хургин түрүн өдрмүдтнь ахнр-дүүнр болҗадг Хальмг Таңһчин, Тыван болн Бурятин Толһачнр (зургт) харһад, шар шаҗна сурһалин, номин, сойлын, зуульчллһна болн талдан халхар нөкцлтән цааранднь делгрүлхәр күүндв.

Тыван Кызыл балһснд шар шаҗна нарт-делкән IV ик хургин йовудт ахнр-дүүнр болҗадг Хальмг Таңһчин, Тыван болн Бурятин сойлын үүлдәчнр «Өлчей» көгҗмин наадмд орлцад, билг-эрдмән үзүлв.