Иим нертә хураңһун презентац хөн сарин чилгчәр Москвад Поклонная уул деер болсмн. «Цугтаһинь нерәрнь тодлхмн» гидг үүлдврин йовудт «Олн келн- улсин Диилвр» төсвин дииләчнриг тер өдр байрин бәәдлд ачлсн болдг.

Ик аюлта, Төрскән харсх цаг ирхлә, хальмг залус болн көвүд теднлә хамдан кесг зун күүкд цус-махан, әмән чигн әрвлл уга алач-махч немшрин фашистнрлә ноолдҗ йовсн арднь аврлт уга Сталина болн түүнә өөрхн нөкднриннь закврар 1943 җилин барс сарин 28-д дегц хальмг келн улсиг хар гөрәр шахад, ик-бичкн уга, киитн Сиврүр нүүлһсмн. Удл уга теднә хөөннь 1944 җилин лу-моһа сармудт цуг фронтмудт дәәлдҗ йовсн хальмг цергчнриг (салдсмуд болн сержантнр) цуглулад, хол Уралур Широковск ГЭС тосхлһнд йовулв. Тегәд 1943 җиләс 1957 җил күртл шинкән һарсн бичкдүдәс авн көгшн буурл медәтнр күртл – цугтан, мана көөрк хальмгуд, зовлңгин зовлңгас, түрүһин түрүһәс үзхинь үзҗ, эдлхинь эдлҗ йовцхав. Тер һашута цагас авн 80 җил давв.

Төрскән харсгч Алдр дәәнд Диилвр бәрснә 79 җилин өмн өргнд Хальмг ик сурһульд инженерин-технологин дацңгиг төгсәсн, гвардин баһ сержант Алтн Музаевин санлынь тевчҗ неринь мөңкрүллһнә самбр секгдв. Инженерин-технологин, талдан дацңгудын оютнр, багшнр, Хальмг ик сурһулин һардачнр эн керг-үүлдврт орлцв. Һучн нәәмтә дәәч орн-нутган харсч, цергә шишлң керг-үүлдврт орлцад, 2023 җилин һаха сарин 1-д күнд шавас көлтә Запорожск мүҗин һазрт әмнәсн хаһцла.

Лу сарин 15-д Әрәсәд дәәч-интернационалистнрин санлын Өдр болн советск цергүд Афганистанас һарһлһна 32-ч җил темдглхмн. 1989-ч җилин эн өдрлә СССР-ин правительствин шиидврәр кемҗәтә советск цергүд Афганистанас күцц һарһгдсмн.

Эн җил мана Әрәсән орн-нутгин тууҗд маш ончта җил гиҗ цуһар меднәвидн. Эн җил бидн Төрскән харсгч Алдр дәәнд Диилвр бәрснә 75 җилин өөн темдглҗәнәвидн. Далн тавн җилдән бидн төвкнүн бәәнәвидн. Болв Төрскән Харсгч Алдр дәәнә тускар бидн төрүц мартх зөв угавидн. Тегәд эн өөн зөрүләд Хальмг Таңһчин сурһуль-эрдмин болн номин министерств “Хальмг үнн” газетлә хамдан «Мөнгн бичүр» («Серебряное перо») гидг бичмр зокъялын марһа сурһульнр дунд зарлла.

Дән! Һурвхн үзгәс тогтсн үг. Зуг эн үгин чинрнь йир догшн, әәмшгтә, зовлң учрадг үг. «Д» үзг «дәәсн, деермч» гисн тәәлвртә. «Ә» үзг миңh hара цергчнрин болн эгл улсин «әмн». «Н» үзг көгшдүдин, экнрин, өнчрәд үлдсн бичкдүдин «нусн-нольмсн». Дән! Һурвхн үзг бийәсн ик зовлңта аца даасн үг. Кедү мана өвкнрин, ахнр-дүүнрин толhад сумн мет шигдәд, күн-болhна зүрк шарклулҗ, цогц-махмуд чичрүлҗ, зовлң учрасн үг эн.

Бидн тиигхд ода Іідрхні мўљин ханьд орљах єазрт, Шикрт гидг селінд біілівидн. Дііні муульта цаг эклсн кемлі би тавта бичкн кўўкн билів. Болв бичкндк тодлвр йир тґв болна гиљ келдгнь мел ўнн бііљ. Бичкн наста болчкад, дікід орс келн уга билів.

Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцсн Приютна района залу улсас негнь Саран Манджиевич Матуев. Энүнә дәәнә хаалһ талдан цергчнрәс икәр йилһрхш. Эн цуг баһчудла әдл 1941-ч җилд төрскн һазрасн фронтд одад, зөрмгәр дәәлдлә. Эднә цергә әңг Ростовск мүҗд тусла. Командирнь хальмг көвүнд сана зовад, баахн салдсмудын курст йовулла. Тегәд эн Сталинград харслһна бәрлдәнд орлцҗ чадсн уга.

Одахн мана газет 1945 -ч љилин мґчн сарин 24-д Москва балєснд тўрўн Диилврин парадт орлцсн мана тањєчин дґрвн салдсин тускар бичлі. Тедн дунд Тґрскін харсгч Алдр діінд орлцачнр Дорљин Шарда, Хаска Павел, Шаран Лиљ болн Георгий Кузьмин біісмн. Тедніс би Георгий Ивановичиг сіінір меддг билів, яєад гихлі нер туурсн ветеранла кесг дікљ харєљ кўўндід, терўні туск материалмудан барллав. Харм тґрхд, эн Диилврин 70-ч љилин ґґн кўртл хойр љил бііљ кўрлго найн ніімтідін 2013-ч љилд сіієін хіілі.

Эн хойр цергч мини уханас єархш. 1945 љилд бидн Сиврт, Алтай гидг селінд біілівидн. Би сурєуль орад уга билів, юњгад гихлі бидн орс кел меддго билівидн. «Дін чилв!» – гиєід імтн уульлдад, инілдід, байрлад, олн імтн хіікрлдід йовдг билі. Яєад імтн тиигід йовдгинь нанд медгддго билі.