Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музей эн җил 100 җилә өөнән темдглҗәнә. Музейин тууҗин тускар мана зәңгч энүнә директор Ирина Мучаевала күүндв.

Өдгә цагт хальмг кел делгрүллһнә кергт шунмһа кевәр орлцдг күмсин тонь баһ биш. Үлгүрнь, Хальмг кел делгрүллһнә төвин көдләчнр эврә төсвсән бүтәнә, Элст балһсна мэрин седвәрәр удл уга Элстин уульнцсин, бүрдәцсин чигн нерд орс-хальмг келәр бичгдх. Дәкәд олн бүрдәцс болн блогермүд хальмг кел делгрүлхәр шунна. Интернетд үүлддг «Сойлын сувсн», «Нарна Герл» болн нань чигн багмудыг үлгүрлҗ зааҗ болна. Хальмг келән дасдг улсин тонь җил ирвәс икдәд бәәнә.

Хальмг телеүзлд долан хонгин үлмҗ өдр 9 час 15 минутла «Дуука болн Куука» гидг һарц һарч ирнә. Шогта, инәдтә болн сурһмҗин чинртә эн соңсхврт Шорван Феликс Һәрән Лиҗ хойр орлцна. Билгтә хойр көвүг таңһчд әмтн сәәнәр меднә. Телеүзлин тематическ соңсхврмудын редакц эн һарциг белддг болв. Нертә седкүлч, редактор Нәдвдә Тамаран келсәр, соньн эн ахр наадыг телевизионн эв-арһар үзүлх санан урднь төрсн билә.

Хальмгин у теегт мал асрҗ, бийән теҗәҗ йовсн өвкнрин цагас авн хөөчин эрдм хамгин кергтә болн хамгин тоомсрта эрдм болҗаснь йирин юмн. «Мал асрсн амн тоста» – гиҗ хара заядан келгдсн үг биш.

Төрскн келнә нарт-делкән өдр угтҗ Көтчнрә районд хулд-гүүлгәнә бүрдәцс дунд «Хальмг келн – мана келн» гидг марһан болв. Хальмг кел делгрүллһнә района хүүвин шиидврәр зарлгдсн марһанд 6 лавк орлцв, терүнәснь һурвнь райпо-н, наадкснь онц эздүдин лавкс болна.

Әрәсән ачта зурач Владимир Васькина үүдәврмүд Элст балһсна һол кеермҗнь болсиг цугтан меднә.
Хальмгин һазрар соньмсдг, нааран Элстүр ирдг әмтнә то тасрхш. Европд бәәх хамгин ик болн сәәхн хурлд ирхәр әмтн күсл кенә. Ик зунь тер күслән күцәһәд, Бурхн Багшин Алтн сүмд ирәд шаҗна цуг зокалар кегдсн сәәхн хурлла, терүнә эргндк соньн болн гүн чинртә олн скульптурн үүдәврмүдлә таньлдна. Хальмгин Төв хурлд орҗ ирхлә, хамгин түрүнд әмтиг Бурхн Багшин ик көшә оньгиг авлна. Өндртән йисн метр күрдг сүркә көшә бурхн-шаҗна һол номиг үүдәсн, күмн әмтнд заясн Бурхн Багшин дүр тосна. Шаҗнд шүтдг, тер дотр хальмг улстан хәәртә эн дүриг цутхсн күн – скульптор, Әрәсән ачта зурач, Хальмгин искусствин ачта үүлдәч, Хальмг Таңһчин күндтә иргн Владимир Васькин.

Одахн хальмг кел көгҗүлхд туслдг «Хальмг келн» гидг олна саңгин һардач, көгҗмин зокалч (композитор), «Зултрһн» гидг олн-әмтнә ансамблин һардач Ууҗан Нохашкин Бадм (Уджаев Борис Николаевич) мана редакцд гиич болад залрҗ ирсн бәәнә.

Байр-нәр дундас Цаһана байр гиснь хамгин ик чинртә юмн. Кезәнә мана өвкнр Цаһаһан бүкл сардан темдглдг бәәҗ. Хальмг-өөрд сарин литәр һол өдрмүднь гиҗ цаһана 1 шинәс авн арвн тавн (Мәәдр өдр) күртл тоолгдна. Энүг шин цаһан гиҗ келдг, арвн тавнас сарин чилгч күртл хуучн цаһан гиҗ келдг бәәҗ. Тиигхлә Цаһан сарин байриг юңгад «Цаһан сар» гиҗ нерлдг болсмб гисн сурвр һарч ирнә. Ода деерән терүнә тускар номтнрин ухан-тоолвр әдл биш, зәрмснь цаһан сариг урднь намрин сармудт темдглдг бәәҗ, зәрмснь хаврар кедг бәәҗ, – гиҗ негн деерән ода чигн һарад уга. Цаһан сарин байр йисн зүүл утх-чинр зүүнә гиҗ Моңһлын номт Һаң-Тогтх бичнә. «Цаһан сар» – шин җилин байр, теңгр сәкүснд нерәдсн мөргүлин байр, ульрлын сәәхн хаврин байр, малчнрин байр, насна байр, хәәр-энрлин байр, төрл-садна залһлдан бат оршхин байр, нәр-наадн, байр-байсхлңгин байр, ясл чимг номин байр, гиҗ иим тәәлвр кесн болдг.

Цаhан Сар – хавр ирснǝ байр. Цаhан Сарин байрт хальмг улс ик дурта. Эн ɵдриг цуhар күлǝҗ байртаhар тосна. Юңгад гихлǝ ǝмтǝ-киитǝ хамгнь зуд-үвлǝс hарад, дулан, ээвртǝ хаврур ǝмд-менд орҗахан-җирhлиннь байрта кем гиҗ темдглнǝ. Эн җил Цаhан Сарин сǝн ɵдриг бидн лу сарин арвн хойрт темдглҗǝнǝвидн. Цаhан бүкл сардан болна, тегǝд чигн тер Цаhан Сар гиҗ нерǝдгднǝ. Цаhана ɵмн ɵдр гер болhнд күңшү үнр hарhад, боорцг шарна. Боорцг олн зүсн болчкад, эврǝ йорта, утхта, олн зүсн янзта: целвг, җола, кит, хуцин толhа, мошкмр, тоhш, хорха боорцг, нань чигн. Сǝн ɵдрин ɵмнǝснь мах, тос, hуйр, балта, кампадь белдǝд авчкдг бǝǝсмн. Сиврт түрүhǝр йовсн бийнь хальмгуд Зул, Цаhаhан кеҗ, ɵвкнрин сǝǝхн авъясиг хадhлҗ йовла. Цаhан Сар кезǝ чигн күлǝгддг билǝ. Кезǝңк авъясиг, Цаhан Сарин байриг урднь кɵгшд яhҗ кеҗ йовсиг баhчудт медүлхин тɵлǝ би медǝтнрлǝ харhад күүндүв. Дорас ɵсҗ йовх мана баhчуд йоста кевǝр бурхн-шаҗндан иткǝд, шүтǝд бǝǝхлǝ, ɵвкнриннь авъясмудыг тодлҗ авх гиҗ санҗанав. Келн-ǝмтнǝ сǝн ɵдр сǝн авъяст тохрҗ, олна седкл негдүлҗ, сǝн-сǝǝхн бǝǝдл-җирhл делгрүллhнд нилчǝн күргхнь лавта.

Цаһан сарин байр гисн цуг моңһл келтә улс дотр онц орм эзлнә. «Цаһан» – гисн кишгтә, эв, сәәхн үг… Хальмг улст кезәнәс нааран юн чигн сән-сәәхн юмн «цаһан» зүснлә ханьцҗ – кир уга, цевр гисн медәтә чинрәр бәрг кеҗ: «цаһан саната күн», «өлзәтә, цаһан хаалһта болтха», – гиҗ кү магтдг, күүнә өмссн хувц йөрәдг һарһсн үрндән «Цаһан» гидг нер өгдг бәәнә. Тегәд ахрар келхлә, «цаһан» гисн үгин учр-утхнь маш сәәхн. Ямр учрар иим үгиг кезәнәс нааран өдгә күртл мана улан залата улс келдгви?