Хаврин түрүн сард, моһа сарин 25-д, Әрәсән сойлын көдләчин Өдр темдглнә. Түрүн болҗ эн байр 2007-ч җилд эклҗ байрин литд орсмн. Тер җилд Әрәсән Президентин зәрлгәр Әрәсән сойлын көдләчин Өдр темдглдг болсмн. Байрин эн өдр Москвад, Кремльд, сойлын халхар күцәмҗ бәрсн, олн дунд ик тааслт олсн үүдәврмүд бичсн, үүлдврәрн сойлыг уралан йовулсн үүлдәчнр орн-нутгин өөдән ачлврмудар мөрәлгднә.

Москван Диилврин музей җил болһн олн-зүсн хәләврмүд, һәәхүлмүд бүрдәнә. Орн-нутгин цуг улсиг терүнд орлцулхар шунна. Шидр эдн бичкн зурачнрин Цугәрәсән марһа зарлсн билә. Терүнднь Хальмгин бичкн зурачнр чигн орлцв.

Нег уулын белчрт сар мөчн көглҗрһн хойр ах-дү болад бәәҗ гинә. Сар мөчн элдв зүүлин (олн зүсн) земсиг олҗ идәд, түүнә үрнь хураҗ көглҗрһндән өгдг гинә. Көглҗрһнь моднас моднд нисәд, ямр һазрт аль моднд сән амтта земсн бәәхлә, сар мөчнд үзүлҗ өгдг гинә.

Кезіні IV зун љилин дунд Иљлин дора єазрт дорд ўзгіс гунны (хунну) улс ирљ бііршлсмн. Тер цагас авн тенд тўрг келтнрин тохма улс ґсід-ґргљід йовла. Тедн кесг зун љилин туршарт, хальмгуд Иљлин кґвід иртл, тенд біісмн.

Келн-улсин музейд моһа сарин 12-т соньн һәәхүл көдлмшән эклв. «Крестный путь. На стыке двух культур» гиҗ нерәдгдсн нарт-делкән төсвин кемҗәнд эн һәәхүл бүрдәгдҗәнә.

Моһа сарин 13-д Хальмг шүлгләнә өдр темдглгднә. Урн үгин ке-сәәхн делкәд орулдг, шүлгчнрин шин үүдәврмүдлә таньлдулдг эн байр 2012-ч җилд мана таңһчд шишлң зәрлгәр батлгдсмн.

Сүл җилмүдт хальмгар бичдг биш, хальмгар келдг әмтнә тонь баһрад йовна. Эннь маш һундлта йовдл болҗана. Тедү мет хальмг келәр күүнддг, хальмгар ухалдг, хальмгар келвр, шүлг бичдг улсиг альхн деерән бәрәд, эрк биш урмд өгх кергтә гиҗ санҗанавидн. Тиим улсин негнь – Карун Майя. Хальмг Таңһчд Майя Бадмаевнаг эс меддг күн ховр болх. Яһад гихлә һартан өөтә, бәрсән кедг эн күүкд күн мана хальмг өвкнрин сойлан, заң-заңшалан медсн деерән оньдин баһчудт медүләд, үлгүр-үзмҗ болад, даң эврә медрләрн хувалцна. Авъяста күн олн билгтә болдг. Майя Бадмаевнан тускар бас тиигҗ келҗ болна. Бас негн билгнь – шүлг үүдәлһн.Эврәннь шүлгүдән бичхләрн амн үгин үүдәврмүдәс иш авч, терүнә кесг эв-арһ олзлҗана. Үүдәврмүдтән мана зөөр болҗах кезәңк хуучн цецн үг, келц үгмүд, мартдгсн үгмүд орулад, өөрд-моңһлын янз дахад ке даршлһта, эркн чинртә шүлгүд үүдәнә. Тегәд Майя Бадмаевнан бичсн “Мини җирһл” “Тег” хойр шүлгиг тана оньгт тусхаҗанавидн. Халуч, төрскнч күүнә зүркнәс цувлдад төрсн шүлгнь эврәннь умшачнран олад, эднә седкл-зүркиг йосндан авлх гиҗ нәәлҗәнәвидн. Тегәд Майя Бадмаевнаг күүкд улсин сән өдрлә йөрәҗ, цааранднь шүлгүдән нәәрүлтн гиҗ әрүн цаhан седкләсн күсч, амулң-менд сән-сәәхниг дурдҗанавидн.

Һучн җил хооран мана орн-нутгт күүкд улсин ниицән бүрдәгдсн болдг. Мана таңһчд эн олна бүрдәцин региональн әңг арвн хойр җил хооран экләд үүлдҗ, эн җилмүдин эргцд олна бәәдл-җирһлд шунмһаһар орлцҗана. Региональн әңгин ханьд ордг күүкд улс олн зүсн керг-үүлдврин седвәр татҗ, дорас өсч йовх баһ үйд төрскнч сурһмҗ өглһнә, өвкнриннь сойл, авъяс болн кел хадһллһна халхд аһу ик көдлмш күцәҗәнә. СЖР-ин региональн әңгин ахлач Кензән Киштән келсәр, мана таңһчин күүкд улс шунмһа, седвәртә, олн төрәр соньмсдг, билгтә болн үнн хәләцтә, тер төләд эднә дөң-тусар кесг чинртә төр хаһлгдҗана.

Хаврин эклцәр дулан өдрмүд эклҗ, нарн һазриг герлтүлҗ, аһарт дууна айс соңсгдҗах болна. Эн сәәхн цагла дууна тускар күүндхнь зокаста. Эн төрин тускар дуучин эрдмиг медҗ авсн күүнәс сурх кергтәнь ил медгдҗәнә. Тегәд баахн наста дууч Айса Брюгидиковала күүндвр тогтасн биләвидн.

Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музей эн җил 100 җилә өөнән темдглҗәнә. Музейин тууҗин тускар мана зәңгч энүнә директор Ирина Мучаевала күүндв.