Цаєан – хальмг улсин байрин ґдр. Учр-утхнь ямарамб гихлі, кезін-кезініс нааран орчлњгин йосар эврі зањ-авъясар ґґрд хальмг улс хаврин эклц угтљ кедг байриг Цаєан гиљ нерідсн болдг. Ўвлин киитніс, шуурєн-боранас гер-бўлтієін, дґрвн зўсн малтаєан менд-амулњ єарсндан байрлдг біісмн. Тґрскнч седклті, авъяс-зањшалмудан медљ тодлљ авх саната, хальмг келін дасхар, делгрўлхір бііх баєчуд дегтріс, газетіс, ээљ-аавасн болну энўг дасљ авх зґвті. Ґдгі цагт хальмг улсин уул авъясмуд, сойл хадєлдг улс мана аавнр-ээљнр болљана.

Эн љил лу сарин 12-т Цаєан Сарин байр темдглгдљіні. Хальмг Тањєчин Толєач Хаска Батун зірлгір келн-улсин байр амрлєна ґдр гиљ зарлгдв. Бурхндан зулан ґргљ, зандн ціієір болн боорцгар деељ бірљ, олн-імтн келн-улсин байран тосљана. Эн ґдр Хальмгин Төв хурлд болн райод-селідір цуг хурлмудт байрин ик мґргўлмўд болљана.

Лу сар эн җил нарта дулан өдрмүдәр экләд, әмтиг байрлулсн йовдл сойлын көдләчнрин үүлдврт урмд өгв. Келн-улсин оркестр дарани нег төсвиг эклҗәнә. Цаһан Сарин байрин сергмҗиг цааранднь өргҗ делгрүлхәр «Хаврин дун» гидг марһа зарлҗана. Келн-улсин делгрлтин төрәр үүлддг федеральн агентствин болн таңһчин сойлын министерствин дөңгәр кегдҗәх дууна марһан лу сарин 13-с авн зарлгдҗана.

Одахн Моңһл Улсин статистикин (комитет) һазрин тоолсар, “2021-ч җилин эклцәр Моңһл Улст 100 нас наслсн 164 медәт бәәнә. Эн 164 күүнәс 145 күүкд улс. Ик зунь орн-нутгин хотл балһсн, Улан-Баатрт, биш, бичкн сомонд (селән) болн әәмгүдт әмдрҗәнә. Моңһл Улст Улан-Баатрин эргндк бишңкнь һазр цевр болсн деерән маш үзмҗтә болдмн. Цевр аһарта, туңглг уста, өндр уулта һазр олн бәәнә. Нутгин зүн, барун болн ар үзгт ө-шуһу модта чигн һазр бәәнә. “Мал асрсн – амн тоста” гишң әәмгүдәр бәәх улс эврә малта, нурһлҗдан мах-үс һарлта хот эдлҗәнә. Тегәд цуг эн тоот күн болһна эрүл-мендин төлә сән таал тогтадг болхнь маһд уга.
2019-ч җилд 100 нас наслсн 116 медәт билә. Ут нас наслсн әмтиг Цаһан Сарин байр угтад тоолсмн.

ҖИРҺЛИН Кермн

Бурятин нертә режиссер Солбон Лыгденов «Булаг-2. К новой жизни» гидг фильм цокҗ авв. Цаһан сарин өмн эн фильм Бурятин цуг кинозалмудт үзүлгдхмн.

КВН-д орлцдг Бурятин билгтә баһчуд президентск грант шүүҗ авв. Эдн «Мусор в голове» гидг программ белдәд, олна оньгт терүгән үзүлв.
Социальн чинртә төсв болҗана гиҗ эднә программиг жюри үнлв. Ут тоодан президентск грантын шүүврт 10 миңһн программ орулгдсмн. Теднәс 2 миңһн төсв шүүҗ авгдв. Тер төсвсиг күцәлһнд федеральн бюджетәс 4,2 миллиард арслң йилһгдҗәнә. Бурятин КВН-щикүдин программ тер грантыг шүүҗ авв.
КВН-а җисәнә эк татач болн олна үүлдәч Чингис Болотов, зүүцүләч Юлия Воронина, зурач Табату Мердыгеев, редактор Елена Федосеева болн менеджер Иван Логинов күцәмҗтә эн төсвиг белдсмн. Эргндк орчлңгиг харлһнд нерәдсн ниигмлгин (социальный) ик чинртә эн төсв Хол Дорд үзгт болдг кесг фестивальд болн марһанд орлцҗ, нүр орм эзлсмн. Тер тоод олна керг-үүлин чинртә мөрәг – «Хол Дорд үзгин Одн -2019» гидг мөрә шүүҗ авсмн.
«Президентск грант маднд сансн тоотан күцәхд ик дөң болхмн. Байкалын эргндкиг бузрдалго, энд ирҗ амрхларн бийән ик даавртаһар, цевр-цеерәр бәрдг зуульчнриг сурһмҗлхд туслх», – гиҗ төсвиг белдсн баһчуд тоолҗана.

Тыван Толһач моңһл-әрәсән хамцу үүлдвр бүрдәхәр седҗәнә. Ангорск ноос эд-бод кедг болн кашемир кеҗ һарһдг болхмн. Кезәнәс авн мал өскҗ бәәх эн республикд малас авдг эдл-уушиг эд-бод кеҗ бәәнә. Авъяс болсн эн халхд шинрлт орулҗ, эдл-уушин кемҗәг холванд өскх седкл зүүһәд, Тыван Толһач Шолбан Кара-оол моңһл үүрмүдин дөңгәр хоша бәәдг орн-нутгин һардврла залһлда бәрәд, хамцу үүлдвр секхәр үгцв.

Әмд күн хот-хол угаһар йовдго. Кен болв чигн хот-хоолан идҗ әмән теткәд бәәнә. Зуг эн олна йосиг мана хальмг келәр келхлә, улан залата күн болһн зерг-зергин зокалар тал-талданар хотан иддг болна. Тернь юн гидг үгви? Цәәлһәд бичҗ өгий!

«Хальмг үннәхн» мендвт! Кезәнк, мана «Зүнһар» гидг орн нутгин төр унтрхш. Сөөднь, зүүдлсн зүүднднь чигн, өрүнднь босад, һаза һарад, үүртәһән харһад күүндв чигн – мана сананд. Дота үзгәс көдлсн салькн мана ухаһимдн авчкна. Кезәнк үгән бичкдүдтән келхләр седхлә, мана сананд «Зүнһар», Зүнһарин икдин тәвсн йөрәл орна. Зүнһарин төлә мана баатрмудын бәрсн диилврмүд! «Зүнһар!» гиһәд амлсн орн нутгуд – Моңһл, Китд, Төвд, Әрәсә, олн түрг орн-нутгуд!...

Мана хальмгуд грекмүд хойр нег-негнәсн алс хол һазрт бәәнә. Харһҗ күүндх, нег-негнәсн сән-мууг авх, келлцхд нег-негән медх арһ чигн уга бәәсн әмтн. Кезә, яһҗ мана хальмгудын келнд грек үүсл-һарлта үгмүд орсмби? Тернь ямаран үгмүдв? Эндр цәәлһҗ бичий!