Îäàõí Õàëüìã óíèâåðñèòåòä ðåêòîð Ãåðìàí Áîðëèêîâèí ñàíëä íåð³äñí àñõí áîëâ. Äåêàáðèí 20-ä Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷ 74 íàñ 碢õ á³³ñìí. Ýí éîâäëä íîìòíðèí áîëí îþòíðèí õàðºëò íåð³äñìí. Ýí¢íä Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷èí àâàëíü Ãàëèíà Âèêòîðîâíà, îëí šèëä³í óíèâåðñèòåòä õàìäàí ê´äëš³ñí ´´ðõí ¢¢ðì¢äíü, îþòíð áîëí áàãøíð îðëöâ.
Àñõíà ýêëö³ð "Ãàäàíüå íà áàðàíüåé ëîïàòêå" ôèëüì ¢ç¢ëâ, Ãåðìàí Áîðëèêîâèí áîëí òåð ¢éèí óëñèí áè÷êí³ íàñíä áàñ òèèì éîâäë ó÷ðšàñíü ëàâòà. ijê³ä àõð í¢ð ¢ã³í Õàëüìã ÃÓ-í ðåêòîð Áàäì Ñàëàåâ êåëâ. Áèäí ýðê áèø Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷èí òóñê ñàíëûíü õàäºëõ ç´âò³âèäí, ÿºàä ãèõë³ ìàíà ê¢íäò³ ðåêòîð Áîðëèêîâ óíèâåðñèòåòèí äåëãðëòèí ò´ë³ áຠáèø ¢¢ëäâð ê¢ö³ñìí, ýí¢í³ ºàðäâðò ôàêóëüòåòì¢äèí áîëí îáùåæèòüñèí ´äã³ öàãèí øèí ãåðì¢ä òîñõãäëà.
Òèèã÷ê³ä Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷ áàãø áîëºíä îíüãàí ´ã³ä, äèññåðòàö õàðñëºíä, ïàòüðàð òåòêëºíä ä´œ áîëšàñìí, òåð¢í³ ºàðäšàñí öàãò ïðîôåññîðìóäûí òîíü ç´â³ð ´ñâ, òèèì êåâ³ð óíèâåðñèòåòèí ò´ë³ ´´ä³í ìåðãšëòò³ êàäðìóä áåëäëºíä ýí ºîë îíüãàí ´ã÷³ñìí. Îþòíðèí êåñã êåðã¢äò ðåêòîð Áîðëèêîâ áàñ øóíìºàºàð îðëöšàñìí.
Óäë óãà 2019 šèëä áèäí Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷èí 75 šèëèí îí÷òà ´´íèã Ýëñòä, Òðîèöêä áîëí Öàºàí Íóð ñåë³íä ´ðã³ð òåìäãëõâèäí ãèš ðåêòîð Áàäì Ñàëàåâ òåìäãëâ.
Öààðàíäíü àâàëüíü Ãàëèíà Âèêòîðîâíà òîäëâðàðí õóâàëöâ: "Óíèâåðñèòåò òåð¢í³ õîéðäã÷ ãåðíü á³³ñìí, áèäí õîéð áàñ óíèâåðñèòåòä òàíüëäëàâèäí. Ê¢íä³ð ãåìòñí³ õ´´í Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷ ´äã³ öàãèí àïïàðàòóðò ýð¢ë-ìåíä³í øèíšëë³, àøíü ñ³í áèë³, òåã³ä àâàëüì öààðàíäíü øóíëòòàºàð ê´äëõ ñàíà 碢š³ñìí, éèðä³í îíüäèí øóíëòòà, óðìäòà ê¢í á³³ñìí. Õîë éîâëºíàñ ñ´´íè ´ð³ëë³ èðñí áèéíü ´ð¢íäíü ê´äëìøò³í ºàðäìí”.
Ýäí³ Ãàëèíà ꢢêíü ºàçàäûí îðäóäò, òåð òîîä ßïîíÿ áîëí Àâñòðàëèí âóçìóäò ê´äëš, áèîëîãèí õàëõàð øèíšëëò êåí³. Ê´â¢íü Äàíçàí ýê-ýöêä³í îíüäèí êèëìš³í ´ã÷ éîâñìí. Áè÷³÷èí, ëèòåðàòîðèí áèëãò³ áîëàä ýí õàëõàð ê´äëš³í³. Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷ ÷èãí ꢢêí, ê´â¢íä³í îíüãàí ´ã÷ éîâñìí. Äååðëêõ, îíö ç´â, îíö ñ³í òààë áèéèííü ò´ë³ õ³³äìí áèø, ïàëàòêä ýñ ãèš ãèè÷ë¢ðèí "ëþêñò" á³³õìí ãèš éè뺚³ñìí óãà.
- Áèäí Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷ë³ íåã âóçä - Íîâî÷åðêàññê ïîëèòåõíè÷åñê èíñòèòóòä, ñóðëàâèäí, õàìäàí ê´äëš³ë³âèäí, õàìãèí ò¢ð¢íä èíæåíåðèí ôàêóëüòåòèã õàäºëš, òåð¢ã ´ð㚢ëõ ê¢ñë ò³âš³ë³âèäí. Ïðèêàñïèéñê âóçìóäûí àññîöèàöèã áèäí õàìäàí òîãòàšàëàâèäí, òåð¢í³ òóñêàð ²³äðõí³ òåõíè÷åñê óíèâåðñèòåòèí ðåêòîð Þðèé Ïèìåíîâ ÷èãí Ãåðìàí Áîðëèêîâëà õàìäàí ¢¢ëäš³ë³âèäí ãèš òîäëšàëà, - ãèš ¢¢ðíü, äîöåíò Ñåìåí Âàñëÿåâ òîîëâðàí êåëâ.
Öààðàíäíü Ñàíàë Áàäìàåâ ꢢíäâðò îðëöâ. Ö´´êí ¢ã íàìòðèí òóñêàð ýí êåëâ.Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷ 1971 šèëä àññèòåíò áîëš Õàëüìã ÃÓ-ä èðš ê´äëâ, òàœº÷èí áຠíàñòà íîìòíðèí ñîâåòèí àõëà÷ á³³ñìí. 1990-÷ šèëì¢äèí ýêëö³ð ðåêòîð áîëñìí.
-Áè Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷èí 20 ¢éèíü ìåäí³â, ýäí öóãòàí òàœº÷äàí òîîìñðòà ³ìòí á³³ñìí, òåð ìåò ðåêòîð Áîðëèêîâ Õàëüìã ÃÓ-í áîëí òàœº÷èí äåëãðëòä èê ò³âö³í îðóëš ìàíà ãåðëò³ èðã÷èã ÷èãí éè뺚 òîãòàš éîâñìí,-ãèš òîîëâðàí ïðîôåññîð Ïåòð Áèòêååâ êåëâ. - Ãåðìàí Áîðëèêîâëà õàìäàí ê´äëš³ñí ¢¢ðì¢äíü, áàãøíð òåð¢í³ ¢¢ëäâðèíü 䴜횳ñìí, òåã³ä õàìöó ê¢÷í-÷èäë³ð óíèâåðñèòåòä àñïèðàíòóð, äèññåðòàö õàðñäã ñîâåò, äîêòîðàíòóð òîãòàãäñìí.
Öààðàíäíü ïðîôåññîðìóä Ëàã Áàäìàõàëãàåâ, Âëàäèìèð Óáóøàåâ áîëí íàíü ÷èãí áàãøíð òîîëâðàðí õóâàëöâ. Éîñòà ºàðäà÷ áîëñí äååð³í Ãåðìàí Ìàíäæèåâè÷ óíèâåðñèòåòä íîìèí øèíšëëòèí, ñóðºóëèí ê´äëìøèí, ìåðãšëò³í ´´äë¢ëõèí ò´ë³ ñ³í òààë òîãòàñìí, ýí¢í³ ò³âñí óë-ñ¢¢ð³ð ò¢øã êåš Õàëüìã óíèâåðñèòåò ²ð³ñ³í äåëãðëòò³ âóçìóäûí òîîä îðšàíà.
Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Êåç³í³ øàòð èê- áè÷êí óãà íààääã á³³ñìí. XIX çóí šèëèí ýêëö³ð õàëüìã í¢¢äë ºàçð ò´ã³ëš éîâñí íîìò-øèíšë³÷ Â.Áåðãìàíà áè÷ñ³ð, øàòðò áàÿ÷óä, ãåëœã¢ä áîëí ýãë óëñ ÷èãí äóðòà áèë³. 1852 šèëä ìàíà ºàçðò èðñí îðñ ýòíîãðàô Ï. Íåáîëüñèí èèãš áè÷ñìí: "Õàëüìãóäûí õàìãèí òààñòà íààäí - øàòð".
Øàòð íààäëºíà êåìä õàëüìãóä ã¢í óõàºàí ìåä¢ëäã á³³ñìí. Íåð ºàðñí îðñ øàòð÷ Àëåêñàíäð Ïåòðîâèí òîäëâðò èèãš êåëãäš³í³: "1821 šèëä íàíä ãåíåðàë Ïàñêåâè÷ë³ òàíüëäõ àðº ó÷ðëà. Òåð õàëüìã íîéíëà øàòð íààäš. Šèðºëäì ò¢ð¢í áîëš òèèì ê¢÷ò³ øàòð÷ õàðºâ ãèš õàëüìãèí òóñêàð ýí êåëë³".
Øàòð îëí äóíä ´ðã³ð òàðõãäñìí. Õàëüìã óëñò èèì ¢ëã¢ð á³³í³: "Øàòð íààääã äàñëºíä àëòí ÷èãí õàðì áèø". Õàëüìã øàòð ýâð³ êåëí-óëñèí çîêàëìóäòà. Òåäí³ íåð³äëºí, êåâ-ÿíç ìàíà í¢¢äë óëñèí á³³äë-šèðºë, àâã-á³ðö, àâúÿñ-çàœøàë ìåä¢ëí³. Êåëõä, "êîðîëü" õàëüìãàºàð "õàí", ýíòí àëâòûí ¢çìšò³ ýçí, îëíà àëäð ¢¢ëä³÷ áîëšàíà. "Ôåðçü" - "áåðñí", ýíòí öåðã³ õóâö-õóíðòà, çåð-çåâò³ ºàðäà÷. "Ñëîí" - "çàí". Õàëüìãóä ä´ðâí ç¢ñí ìàë, òåð òîîä òåì³, ´ñêí³. Çàí (ñëîí) õàëüìãóäûí á³³äë-šèðºëä îëçëãäõø. Òåã³ä ìàíà øàòðò ýíòí "òåì³íä" ñîëüãäñìí.
"Ëàäüÿ" - "òåðãí". Êåç³í³ õàëüìãóä öóã òîîòûã òåðã³ð ç´´äã á³³ñìí. Ýíòí îäà ÷èãí ìàë÷íðò èê òóñàí ê¢ðãí³. "Ïåøêè" -"ê´â¢í". Õàëüìãóä áè÷êí øàòðèã (ïåøêè) õîøò á³³õ äàëà ìàëìóäëà 䢜ö¢ëäã á³³š. Áîëâ ýäí ýí¢ã "ê´â¢í" ãèš íåð³äš. Ìàíà ´âêíð øàòðèã ³ð¢í³ð õàäºëäã áèë³. Òåäí òåð¢ã áóëàð êåñí ò¢œãðöãò ò³âäã á³³š.
Øàòðèí áåòê (øàõìàòíàÿ äîñêà) ìîäíàñ êåãääìí, òåð¢ã õàëüìã çååã³ð êååð¢ëäã á³³ñìí. Êåç³í³ øàòðèí ôèãóðìóä õàìãèí ¢íò³ ìîääàñ, ÿñíàñ, ´âð³ñ êåãääã áèë³. Ýäí öóºàð õóäîæåñòâåíí êåâ-ÿíçòà áîëäìí.
Õàëüìã øàòðò "õàí" éèð øóíìºà. Áîëâ ìàíà øàòðò "õààíà" ðîêèðîâêèí çîêàë óãà. Ýí øàòðèí áåòêèí 8-÷ ãîðèçîíòàëüä ÿìàðàí ÷èãí ºóðâí ïîçèöàñ éîâõ àðºòà áîëšàíà. Õàëüìã øàòðò á³³õ 8 "ê´â¢í³ñ" (ïåøêè) çóã íåãíäíü ãîðèçîíòàëüí òàòàñ äàìšàä, ýâð³ îðìàñí ê´íäð³ä éîâõ ç´â ´ããäí³.
Ìàíà øàòðò öàºàí ôèãóðìóä ýðêš³í óãà öàºàí êëåòêä ò³âãäí³, õàð ôèãóðìóä -õàð êëåòêä. Ýíòí äîðä ¢çãèí óëñèí õ³ë³öë³ èðëöí³.
ÁÎÑÕÌŠÈÍ Âàëåíòèíà

Øèäð "Êàëìûêèÿ" ÐÈÀ-í òàëâœä äàðàíè áðèôèíã áîëâ. Æóðíàëèñòíð Ýëñòèí áîëí Õàëüìãèí àðõèåïèñêîï Þñòèíèàíëà õàðºâ. Áðèôèíãä ãåëœ Àëåêñèé Ãðèùåíêî áîëí ïðîòîèåðåé Þðèé Êîòèíîâ áàñ îðëöâ.
Ê¢íäò³ ãèè÷, àðõèåïèñêîï Þñòèíèàí, äàâšàõ šèëä åïàðõèí êåñí ¢¢ëäâðèí òóñêàð êåëâ. Ýí šèëä Ãîðîäîâèêîâñê áàëºñíä öåñàðåâè÷ Àëåêñèéèí ÷îíš ê¢öö òîñõãäâ áîëí ³ð¢ñëãäâ. Ýíòí îëí ç¢ñí öààšëà õàðºàä, ³ìí³ñí õàºöñí óëñò áóìá áîëšàíà.
2018 šèëä õîéð ºàøóòà éîâäë: îðñ õààíà (Íèêîëàé II) ´ðê-á¢ëèã àëñíà 100 šèë áîëí õàëüìã óëñèí öààšëëºíà 75 šèë áîëšàíà. Òåð ´äð ïðîòîèðåé Þðèé Êîòèíîâ ³âð³ ¢ðäë³ õàìäàí êåñí "Äîðîãà â âå÷íîñòü" ãèäã ïàíîðàìí ýêñïîçèöñèã îëí ³ìòí³ îíüãò òóñõàâ. Ýí¢í³ ýêíü öóã õàëüìã óëñ ìåò öààšëà õàðºëà. Òåã³ä ýíòí òåäíä íåð³äãäâ.
"Îðñ áîëí õàëüìã óëñ îíüäèí ä´ðâí öàãò áàéð-çîâëœãàí õóâàëöš, íåã-íåãíä³í òóñàí ê¢ðãí³. Ìàíà ñ³í õ³ðëö³í³ òóñêàð áè÷êä¢äò, áàº÷óäò äàœãèí êåëõ êåðãò³. Òèèãõë³ ìàíà óëñèí èíüãëëò óëì áàòðàä éîâõ", - ãèš ãèè÷ êåëâ.
Ãîðîäîâèêîâñêä ÷îíš ³ð¢ñëš³ñí öàãò Ýëñòä Í. Ïàëüìîâèí íåðò³ òàœº÷èí Êåëí-óëñèí ìóçåéä õàëüìã óëñèã öààšëà õàðºóëàä, ê¢¢í³ ºàçðóð òóóñí éîâäëä øèøëœ ýêñïîçèö ñåêãäë³. Ýëñòä ³ð¢í Êèðèëëûí áîëí Ìåôîäèéèí Êàôåäðàëüí ÷îíš òîñõãäšàíà. Ãèè÷èí êåëñ³ð, ÿíâàðü ñàðèí 6-ä, îðñ áóðõí-øàšíà áàéðèí ´ìí ´ðãíä (Ðîæäåñòâî) òîñõãäšàõ ÷îíšèí õàìãèí äîð äàâõðò (öîêîëüíûé ýòàæ) ³ð¢í Ñîôèÿä íåð³äãäñí íîì óìøõ ê¢ñë á³³í³.
Àðõèåïèñêîï ýí ÷îíšä ì´œã öóãëóëš í´êä áîëñí òàœº÷èí óëñò èê õàíëòàí ´ðãâ. Ãèè÷ Õàëüìãèí øàší ëàì Òýëî Òóëêó ðèíïî÷åí èê òóñòà ¢¢ëäâðèíü øèøëœ òåìäãëâ. Äàðóê šèëä ÷îíšèí òîñõëòûí ê´äëìø óëì øóíìºàäóëãäõ ãèš àðõèåïèñêîï í³³ëš³í³.
2019 šèëä åïàðõèé áàñ äàëà áóéíòà êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ê¢ö³õ³ð á³³í³. Áðèôèíãèí ÷èëã÷³ð Ýëñòèí áîëí Õàëüìãèí àðõèåïèñêîï òàœº÷èí óëñèã øèí šèëèí áàéðëà öàºàí ñåäêë³ñí é´ð³º³ä, ýäíä ýð¢ë-ìåíä, õ´âò³ šèðºë äóðäâ. Æóðíàëèñòíðò áàñ á¢ë³í ¢ã êåëš, áåëã¢ä íåð³äâ.

Ìåíäâò, "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòèí ê¢íäò³ ê´äë³÷íð!
Ìàíà Àðòåçèàí ñåë³í áè÷êä¢äèí õîéð ñàäòà, òåäí³ñ íåãíü Áóðîâîé ïîñåëêä ¢¢ëäí³. Òåã³ä áè ñàäìóäûí ñóðºìšëà÷íðèí òóñêàð á¢ë³í ¢ã êåëõ³ð á³³í³â. ߺàä ãèõë³ îêòÿáðü ñàðèí 5-ä Áóðîâîé ïîñåëêä ê´äëäã "Áàéð" áè÷êä¢äèí ñàä 45-÷ šèëèí ´´í³í òåìäãëâ.
¥´íèí ´ìí ´ðãíä ñàäò ÿñâðèí ê´äëìø äàâóëãäëà, îäà ó÷ðåæäåíü ´äã³ öàãèí íåêâðì¢äë³ èðëöš³í³. Ñàäûã 35 šèëèí òóðøàðò Íèíà Íàìèíîâíà ×îëóòàåâà ÷àäìãàð ºàðäšàíà. Àõ ñóðºìšëà÷ Ëþäìèëà Çóðãàíîâíà Ëåáåäåâà áîëõëà ñàä á¢ðä³ãäñí³ñ àâí òåíä³í ê´äëš³í³. Äàìøëòòà ýí ê´äë³÷ êåä¢ áè÷êä¢äèã øêîëä áåëäñíü òîîëõä áåðê. ×îëóòàåâà Ëåáåäåâà õîéð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷èí ì´ð³º³ð à÷ëãäëà. Áè÷êä¢äèí ñàä ñåêãäõë³ Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ ó÷ðåæäåíüä 100 000 àðñëœ éè뺚 ´ãâ. 2009 šèëä "Áàéð" ñàä òàœº÷èí äîøêîëüí ó÷ðåæäåíüñèí ìàðºàíä îðëöàä äèèë³÷ áîëâ. Ñàäûí óë äååð äàðó-äàðóíü îëí ç¢ñí ñåìèíàðìóä äàâíà. Ìàíà ðàéîíä áè÷êä¢äèí ñàäìóäò ¢¢ëääã ê´äë³÷íð òèèã³ð³í èð³ä äàìøëòàðí áîëí ñ¢â-ñåëâã³ðí õóâàëöíà,
"Áàéð" ñàäò ê´ãšìèí ºàðäà÷àð Âàëåíòèíà Ïåòðîâíà Äæàìáûøåâà 35 šèëèí òóðøàðò ê´äëš³í³. Êåä¢ ê¢¢êä áàéðèí ´äðì¢äë³ ê´ãšì÷èí àêêîðäåîíà àéñ äàõàä äóóëñí, áèèëñí áîëõ! Òåð ìåò 35 šèëä³í ñóðºìšëà÷àð Íèíà Èâàíîâíà Äàêèåâà ê´äëš³í³. Áຠíàñòà ê´äë³÷íð ñàäò áàñ á³³í³. Òåäí êåí ãèõë³, Åëåíà Âëàäèìèðîâíà Õàíòûåâàí, Êåðìí Èâàíîâíà Ëóçóíãîâàí, Íàòàëüÿ Âàñèëüåâíà Õàëàåâàí, Òàòüÿíà Âàñèëüåâíà Õîäæãîðîâàí íåðä çààõ êåðãò³. Ýäí³ õ³ë³âðò 66 ê´â¢í áîëí ꢢêí á³³í³. Áè÷êä¢äèí ýð¢ë-ìåíä øèíšëš õ³ë³äãíü - ìåäñåñòðà Îëüãà Èâàíîâíà Óáóøàåâà. Áຠïåðñîíàëûí ê´äë³÷íðèí íåðä áàñ çààõ êåðãò³. Ýíòí Ëþäìèëà Èâàíîâíà Áîñàåâà, Ìàðèÿ Íàìèíîâíà Î÷èð-Ãîðÿåâà, Ìàðèÿ Ãîãàåâíà Óáóøàåâà, Íàòàëüÿ Ãåííàäüåâíà Ëèäæèåâà, Êåðìí Áîðèñîâíà Áîñõîìäæèåâà. Ìàðèíà Çóðãàíîâíà Íàòûðîâà áîëõëà þì óºàäã ìàøèí³ îïåðàòîðàð ¢¢ëäí³. Íèíà Íàìèíîâíà ×îëóòàåâàí êåëñ³ð, Ìàðèíà Çóðãàíîâíà éèð äààâðòà, ê´äëìøò³í äóðòà ê¢í. Òåð¢í³ íèë÷³ð ñàäûí ´ëã-ýä êåç³ ÷èãí öåâð-öåð.
Ýäë-àõóí õàëõàð Çóõðà Ìàãîìåäîâíà Ìàãîìåäîâà äààâðòà. Ýí ê´äë³÷ òîðâð óãàºàð áè÷êä¢äèí ñàäûã õîò-õîîëàð òåòêí³.
Áè÷êä¢äèí ñàä Àðòåçèàí ïîñåëêèí ÑÌÎ-í à÷ëâðòà. Ë.Ç.Ëåáåäåâà ²ð³ñ³í Ôåäåðàöèí äóíä ñóðºóëü-ýðäìèí ê¢íäò³ ê´äë³÷ ì´í. ²ð³ñ³í Ê¢íäëëºí³ ºàøãàð Í. Í. ×îëóòàåâà, Â.Ï.Äæàìáûøåâà áîëí Í. È. Äàêèåâà à÷ëãäëà.
Áè÷êä¢äèí ñàäò îëí ç¢ñí êðóæîêóä ¢¢ëäí³. ¡ëã¢ðíü, "Àëòí Áóëã" êðóæîêèí ãåø¢ä õîîðíäàí çóã õàëüìãàºàð ꢢíäí³, ñïîðòûí õàëõàð ÷èãí ìàðºëäíà. Êåëõä, "Áàéðò" áè÷êä¢äèã ñóðºìšëëºíà, àìðëºíà ò´ë³ öóã òààë á³³í³. Ñàäûí ãåðèí äîòðêíü ÷èãí, ºàçàêíü ÷èãí éèð ñ³³õí. Ê´äë³÷íð õîîðíäàí íè-íåãí á³³í³. "Ìàíàä ê¢¢í³ ê¢¢êä óãà. Òåäí öóãòàí ìàíà áè÷êä¢ä. Ýäí áîëõëà ýâð³ çàœòà, ê¢í áîëºíëà ýýëò³º³ð, í³³ºèíü îëš ê¢¢íäõ êåðãò³", - ãèš ñàäûí ê´äë³÷íð êåëí³. Ýí¢í³ òóñêàð áè÷êä¢äèí ýê-ýöêíð ìåäí³.
"Öåêåðòà" ÑÏÊ-í ºàðäâð áè÷êä¢äèí ñàäò äàœãèí ä´œ ê¢ðãí³, í´êä áîëíà. ÑÏÊ-í àõëà÷ Ñåðãåé Çóðãàíîâè÷ Äæóëüäæóåâèí íèë÷³ð "Áàéð" á³³öèí òåõíèê³ð, ñïëèò-ñèñòåì³ð, êîìïüþòåð³ð, òåëåâèçîðàð áîëí íàíü ÷èãí òîîòàð òåòêãäë³.
Îäà Àðòåçèàí ïîñåëêèí ìåäëä á³³äã "Áåðåçêà" íåðò³ áè÷êä¢äèí ñàäûí òóñêàð áàñ íåã ö´í ¢ã êåëõ³ð á³³í³â. Áè÷êä¢äèí ó÷ðåæäåíüñò Àðòåçèàíñê ÑÌÎ-í àõëà÷ Àëåêñåé Ýðäíè-Ãîðÿåâè÷ Íàðàíîâ èê ä´œã³í ê¢ðãí³. ¥äã³ öàãò "Áåðåçêà" ñàäûã Ñâåòëàíà Áîðèñîâíà Îðóñîâà òîëºàëšàíà. Ýí áàñ ç´â³ð èê äàìøëòòà ê´äë³÷, äîøêîëüí ó÷ðåæäåíüñò 35 šèëèí òóðøàðò ê´äëš³í³. Ñâåòëàíà Áîðèñîâíà ²ð³ñ³í Ôåäåðàöèí äóíäûí ñóðºóëü-ýðäìèí ê¢íäò³ ê´äë³÷ ì´í. Òåð¢í³ ºàðäšàõ ñàäò ñóðºìšëà÷íðèí õ³ë³âðò 80 ê´â¢í áîëí ꢢêí á³³í³. Ýí ó÷ðåæäåíü áàñ ýí šèë ç´â³ð øèíð¢ëãäñìí, á³³öèí áîëí êîìïüþòåðí øèí òåõíèê³ð òåòêãäñìí. Ñóðºìšëà÷íð àñðšàñí ꢢêäò³í äóðòà, òåäí³ ýê-ýöêíðë³ íèèò³ á³³í³. Àõ ñóðºìšëà÷ Èííà Ïàâëîâíà Òþðáååâà õàëüìã êåëí³ êðóæîê ºàðäíà, Âåðà Òèìóðîâíà Íàðàíîâà "Óìåëûå ðó÷êè", Íàòàëüÿ Âëàäèìèðîâíà Õàðöõàåâà áîëõëà "Áóäü çäîðîâ" ãèäã êðóæîê. Áè÷êä¢ä íààðàí îëàð èðí³. Ñóðºìšëà÷íð Íàäåæäà Ìàêñèìîâíà Ñëèñêàÿ, Ãàëèíà Ìèõàéëîâíà Áàäìà-Ãàðÿåâà òåàòðàëüí õàëõàð ¢¢ëä³ä, áè÷êä¢äèí îëí ç¢ñí íààää ¢ç¢ëí³. Áຠíàñòà ê´äë³÷íð Çîÿ Íèêîëàåâíà Òîñòàåâà, Åâäîêèÿ Ãîðÿåâíà Êèêååâà, Ñâåòëàíà Åâãåíüåâíà Ýðäíè-Ãîðÿåâà, þì óºàäã ìàøèí³ îïåðàòîð Âàëåíòèíà Äàâàåâíà Ðóñèíîâà, ýäë-àõóí çàâåäóþù Ïîëèíà Íàðìàåâíà Î÷èðîâà, çàì÷ Òàòüÿíà Î÷èðîâíà Ñàíäæè-Ãàðÿåâà àõòà áàñ ó÷ðåæäåíÿ ´´íèí ´ìí ´ðãíä 㢚ðš ê´äëš³í³.
Áè÷êä¢äèí ó÷ðåæäåíüñèí òóñêàð Õàð ªàçðà ÐÌÎ-í àäìèíèñòðàöèí òîëºà÷ Âàëåðèé Ãîðÿåâè÷ Áàäìàåâ áàñ ìàðòõø. ¡ëã¢ðíü, ýí šèë ïîñåëêèí õîéð ñàäûí ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê ê´ðœãèíü áàòðóëõàð ðàéîíà áþäæåò³ñ, êèðöõä, 19 ñàé àðñëœ éèëºãäë³.
Òåã³ä áè á³³ðí ³ìòí³ íåðí äååð³ñ áè÷êä¢äèí õîéð ñàäûí ê´äë³÷íðèã ´´ðäš éîâõ ´´íë³íü õàëóíàð é´ð³š³í³â. Óò íàñòà, áàò êèøãò³ áîëòí!
Ìàðèÿ ÅÑÈÍÎÂÀ
Àðòåçèàí ñåë³í

Îäàõí òàœº÷ä ¢¢ëääã ²ð³ñ³í ÔÑÑÏ-í Çàëëòûí ýë÷íð õàìäàí ê´äëš éîâñí ¢¢ðèííü Ñàíàë Ìóøàåâèí ñàíëûíü ê¢íäëš, Ýëñòä ôóòáîëàð òóðíèð äàâóëâ. Ñàíëûí òóðíèð äàâóëëºí ñ³í àâúÿñò òîõðàä, àðâí šèëèí ýðãöä á¢ðä³ãäí³. Ñàíàë Ìóøàåâ çàðºèí ïðèñòàâìóäûí ðàéîäûí õîîðíäê ³œãèí ÎÓÏÄÑ-èí çàðºèí ïðèñòàâ áîëš ê´äëš éîâñìí. Ýí šèë 58 íàñàí 碢õìí áèë³. Êåðã-¢¢ëäâðò ýí¢í³ ¢¢ðì¢äíü, õàìäàí ê´äëš éîâñí óëñ, ýëãí-ñàäíü îðëöâ. Ýäí Ñàíàë Ïåòðîâè÷èí òóñêàð á¢ë³í ¢ã³í êåëš, òîäëâðìóäàðí õóâàëöâ. Ýâð³ êåðã³í éè뺳í ñ³³í³ð ê¢ö³äã ê´äë³÷, èòêëò³ ¢ð, ýœêð ýöê áîëí ààâ áèë³ ãèš ýäí òåìäãëâ.
Òàœº÷ä ¢¢ëääã ÔÑÑÏ-í Çàëëòûí ºàðäà÷èí ¢¢ëèã äàâ çóóð äààšàõ Ðîìàí Ìóõîðòîâ òóðíèðèã í¢ð ¢ã³ð ñåêš, ìàðºàíä îðëöà÷íðò ê¢ö³ìš äóðäâ. Ôóòáîëàð áîëñí òóðíèð á¢ðä³ìšò³º³ð äàââ. Ìàðºàíà àøàð Ýëñò áàëºñíà ÎÓÏÄÑ-àð øèøëœ ³œãèí êîìàíä äèèëâð á³ðâ. "Ñåâåð" êîìàíä õîéðäã÷ îðì ýçëâ, "Âîñòîê è Çàïàä" ãèäã õàìöó êîìàíäûí ýë÷íð ºóðâäã÷ îðìä ºàðâ. Êóðøà Êóðøàåâ (Ýëñò áàëºñíà ÎÓÏÄÑ-àð øèøëœ ³œã) õàìãèí ñ³í áîìáàðäèð áîëš éèëºãäâ, Àëåêñàíäð Àäæèåâ ("Ñåâåð" êîìàíä) - õàìãèí ñ³í íààäà÷, Ìåðãí Øóðã÷èåâ ("Äðóçüÿ" êîìàíä) - õàìãèí ñ³í ¢¢ä÷ ãèš òåìäãëãäâ.
Ìàðºàíà äèèë³÷íðò áîëí îðëöà÷íðò äèïëîìñ áîëí Ê¢íäëëºí³ ºàøãóä á³ð¢ëš ´ããäâ. Ñàíàë Ìóøàåâèí ýëãí-ñàäíü áîëí ´´ðõí óëñ õàìäàí ê´äëš éîâñí ¢¢ð³í ìàðòëãî, ñàíëûíü ³ð¢í³ð õàäºëš òåâ÷äã ò´ë³äíü òàœº÷ä ¢¢ëääã ²ð³ñ³í ÓÔÑÑÏ-í êîëëåêòèâä ç¢ðêíè õàíëòàí ´ðãâ.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

2018 šèëèí ýêëö³ñ àâí Õàëüìãèí çàðºèí ïðèñòàâìóä ÃÈÁÄÄ-í ê´äë³÷íðë³ õàìäàí äîëàí õîíã áîëºí ðåéäì¢ä á¢ð䳺³ä, ê´ëã-ê¢÷ çàëš éîâõ óëñò ÿëàí ýñ ãèš ç¢ñí-ç¢¢ë ´ð³í ´ãõèí òóñêàð òîäëóëíà. Ýäí "ÊÐÈÑ-Ï" ãèäã àïïàðàòí-ïðîãðàììí êîìïëåêñ îëçëš, ´ðò³ óëñèí ìàøèäèã èëäêš çîãñàíà. Õàìöó êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí àøàð çàðºèí ïðèñòàâìóä èëäêãäñí óëñàñ ´ðèíü íåêš àâíà. Íåã ñààš ºàçàäûí îðíà ¢íò³ ìàø躳ð éîâñí ´ðò³ ꢢêä ê¢¢í³ ìàøè çîãñàâ. Ê´ëãèã ýí¢í³ ê´â¢íü çàëš éîâñìí. Ê¢¢êä ê¢í àëâíà áîëí êîììóíàëüí òóñëìšèí òóñò 230 ì蜺í àðñëœ ´ð êåš. Òåã³ä ê¢ö³ã÷ êåðã-¢¢ëèí éîâóäò ìàøèºèíü á³ð³íä àâñìí.Òèèãõë³íü õîéð ÷àñ äàâàä, òåð ꢢêä ê¢í èðš, ´ð³í á¢êëäíü äàœöàš, äååðíü íåìð öóãëóëëºíà ì´œãí³ 18 ì蜺í àðñëœ ´ãâ. Òåð ´äðèí áèéäíü ìàøèºèíü òåð¢íä õ³ð¢ ´ãñí áîëäã.
Ðåéäûí éîâóäò ä³ê³ä ºàçàäûí îðíà íåã ìàøè çîãñàâ. Ìàøèí³ ýçíü 80 ì蜺 øàõó àðñëœãà äààòõëºíà ò³âöèí ì´œãí³ ´ðò³ á³³š. Êåìð ´ð³í ýñ ´ãõë³, ìàøèºèíü á³ð³íä àâ÷, äàðóíü Ðîñèìóùåñòâèí òåððèòîðèàëüí çàëëòàð äàìšàä õóëäõìí ãèš çàðºèí ïðèñòàâìóä 糜ãëâ. Òèèãõë³ òåð çàëó øóëóí ãèäã³ð ì´œã îëš ´ð³í äàœöàâ.
Ýí šèëèí 9 ñàðèí ýðãöä ê¢ö³ñí ê´äëìøèí àøàð Õàëüìãèí çàðºèí ïðèñòàâìóä 760 ñàé àðñëœãà 43 ì蜺í ê¢ö³ã÷ êåðã-¢¢ë ê¢ö³š ò´ãñ³ñí áîëäã. Õààëºèí šèñ³í³ çîêàëìóä ýâäñí³ ò´ë³ä 16,5 ñàé àðñëœãà ´ðí íåêš àâãäâ.

Ýí šèëèí 8 ñàðèí ýðãöä Õàëüìãèí çàðºèí ïðèñòàâìóä ´ðò³ óëñèí òóñò îðí-íóòãèí ºàòö ºàðàä éîâõ ç´âèíü óóðóëëºíà òóñê 14 ì蜺í òîãòàâð ºàðºñìí. ²ìòí³ñ íåêš³õ ´ðí óò òóðøòàí 4,5 šóâà àðñëœ òîãòàšàíà. Òåð òîîä 260 ñàé àðñëœãà àëèìåíòèí ì´œã íåêëºí³ êåðã-¢¢ëèí òóñê 1186 òîãòàâð ºàðºãäâ. Çàðºèí øèèäâðèã ê¢ö³õèã òåòêõèí ò´ë³ä ²ð³ñ³í ìåš³ ºàòö ºàðàä éîâõ ç´âèíü õàñàä, ´ðèíü ê¢÷³ð íåêš àâëºíà ýâ-àðº îëçëíà. Òåã³ä ÷èãí èèì ýâ-àðº îëçëëºí ³ìòèã ´ð³í ´ãëºíä íèë÷³í ê¢ðãí³. Íåã ¢ë¢ õàìãèí ò¢ð¢íä àðºëà÷èí ¢¢ëäâð ê¢ö³š³õ ³ìòí ´ð³í äàœöàíà. Þœãàä ãèõë³ ìåë àðºëà÷íð ºàçàäûí îðí-íóòãóäò äàðó-äàðóíü éîâíà.

¥äã³ àìð áèø öàãò êåñã ³ìòíä ñîöèàëüí õàðñëò ýðêí êåðãò³ áîëšàíà. Íåã ¢ë¢ ´í÷í-´â¢ ê´ãøäò, ýðìäãò³ óëñò, ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äò, îëí ¢ðò³, áຠòåòêâðò³ ´ðê-á¢ëì¢äò ñîöèàëüí õàëõèí ä´œ êåðãëãäš³õíü êåíä ÷èãí íóóâ÷ áèø. Òåã³ä ÷èãí èèì áàãèí óëñò õàìãèí ò¢ð¢íä ñîöèàëüí õàðñëòûí Öóòõëœãóä ä´œ-òóñàí ê¢ðãí³.
Ýëñòä îëí šèëèí ýðãöä ³ìòí³ ñîöèàëüí òåòêâðèí òàœº÷èí êîìïëåêñí Öóòõëœ ¢¢ëäš, îëí óëñò ñîöèàëüí òóñëìš ê¢ðãí³. Öóòõëœãèí ìåäëä ¢¢ëääã öóã ³œã¢ä ê¢ö³ìšò³º³ð ê´äëí³. Ýííü ãåð äååðíü ñîöèàëüí òóñëìš ê¢ðãëºí³ ä´ðâí ³œã, ãåð äååðíü ñîöèàëüí-ìåäèöèíñê òóñëìš ê¢ðãëºí³ ³œã, ñóë öàãò êåðã-¢¢ë á¢ðä³äã ³œã, ³ìòí³ ñîöèàëüí áîëí òåòêâðèí ³œã, á¢ðä³ìšèí áîëí ìåòîäè÷åñê ³œã, áà÷ì ñîöèàëüí ä´œ ê¢ðãëºí³ ³œã, ´ðê-á¢ëä áîëí áè÷êä¢äò ä´œ ê¢ðãëºí³ õîé𠳜㠢¢ëäš³í³.
Ä´ðâí çó øàõó ê´ãøí áîëí ýðìäãò³ ê¢í ãåð äååð³í ñîöèàëüí òóñëìš àâíà. Öóòõëœä çóí õ´ð øàõó ê¢í ê´äëš³í³. Ýíòí ã¢í ìåäðëò³, ´´ä³í ìåðãšëòò³, äàìøëòòà ñïåöèàëèñòíð, ´ð-š´´ëí ñåäêëò³, öàºàí ñàíàòà óëñ ì´í. Öóòõëœãèí ê´äë³÷íð ýâð³ííü ê´äëìøò³í ´äã³ öàãèí íåêâðë³ èðëöš³õ øèí òåõíîëîãèéñ ´ðã³ð îëçëíà. Êåëõä, "ãåð äååðíü ñàíàòîðèé" ãèäã êåðã-¢¢ë ê¢ö³ãäí³. Ýííü Öóòõëœãèí ñîöèàëüí òåòêâðò á³³õ ìåä³ò³ áîëí ýðìäãò³ óëñò èèì òóñëìš ê¢ðããäí³. ßñí-¢ñíü øàðêëšàõ, ê´ëíü ´âä³ä çîâšàõ óëñ ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñò áèéñíü ê¢ðäã àðº óãà áîëàä, ãåðò³í ðåàáèëèòàöèí êóðñ àâíà. Ñïåöèàëèñòíð èèì óëñèí ãåðòíü èðš, àðâí õîíãò ìåäèöèíñê, ñàíèòàðí-ãèãèåíè÷åñê áîëí ôèçèîòåðàïåâòè÷åñê òóñëìš ê¢ðãí³. Òåð ìåò ÿºš áèéä³í ìàññàæ êåäãèã çààš ´ãí³. Ãåðò³ñí ºàðäã àðº óãà ìåä³òíðò ê´ãšìèí, äóóíà ïðåçåíòàö ¢ç¢ëí³, ø¢ëã¢ä óìøíà, ꢢíäâð êåí³, òèèã³ä ³ìòí³ ñåäêëèíü ñåðã³í³.
²ìòí³ ñîöèàëüí òåòêâðèí Öóòõëœãèí áà÷ì ñîöèàëüí òóñëìšèí ³œãèí óë äååð ìîáèëüí áðèãàä òîãòàãäñìí. Òåã³ä óðäàñíü òåìäãëñí çóðàºàð ñïåöèàëèñòíðèí áàã Ýëñòèí ´´ð-øèäð á³³äã Àðøàí, Ñàëûí, Ìàêñèìîâêà ñåë³äò ê¢ð³ä èðí³. Áðèãàäûí õàíüä ³œãèí ºàðäà÷, þðèñò, ñîöèàëüí ê´äë³÷, ïñèõîëîã, ìåäèöèíñê ê´äë³÷ îðíà. Ýäí îëí ç¢ñí ò´ðì¢ä³ð ³ìòíä ñåëâã¢ä, ö³³ëºâð ´ãí³, ýäí³ ñóðâðìóäò õ³ð¢ ´ã÷, íåêâðèíü õàœºàíà.
Ýí šèëèí èþíü ñàðàñ àâí êîìïëåêñí Öóòõëœä "ñîöèàëüí òàêñè" ãèäã øèí òóñëìš ê¢ðãäã áîëâ. Ýâð³í éîâäã àðº óãà ýðìäãò³ óëñò áîëí ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äò, Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³íä îðëöà÷íðò èèì òóñëìš ê¢ðãí³. Ýäíèã ýìíëºí³, ñîöèàëüí áîëí íàíü ÷èãí ó÷ðåæäåíüñò ê¢ðãí³.
²ìòí³ ñîöèàëüí òåòêâðèí êîìïëåêñí Öóòõëœä àõ ¢éèí óëñèã êîìïüþòåð îëçëäã äàñõëºíà ò´ñâñ á³³äë-šèðºëä òîõðàãäíà. "Áàáóøêà è äåäóøêà îíëàéí" ãèäã êåëí-óëñèí ñîöèàëüí ïðîãðàììèí éîâóäò âåòåðàíìóäûí, èíâàëèäì¢äèí áîëí ïåíñèîíåðì¢äèí ðåãèîíìóäûí õîîðíäê îëíà íèèö³íë³ (Ñàíêò-Ïåòåðáóðã áàëºñí) í´êöš ¢¢ëä³ä, ìåä³ò³ áîëí ýðìäãò³ óëñèí ò´ë³ êîíñóëüòàöèîíí-êîìïüþòåðí Öóòõëœ ñåêãäñí áèë³. Ñóðºóëü ò´ãñ³ñí ìåä³òíðò ïðîãðàììä îðëöñíà òóñê óðìäóëã÷ äèïëîìñ á³ð¢ëš ´ãñìí. Ö´´êí šèë õîîðàí êîìïëåêñí öóòõëœ ÀÏÊ-í êàäðìóäûí ìåðãšëòèíü ´´äë¢ëëºí³ èíñòèòóòëà ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí ñîéëûí õàëõàð õàìöó ¢¢ëäâðèí òóñê áîîöà áàòëñìí. Òåã³ä ýí áîîöàíàñ èøò³ ìåä³òíðèã êîìïüþòåð îëçëäã äàñõ÷àíà.
Êîìïëåêñí öóòõëœãèí òåòêâðò á³³õ óëñ ñóë öàãàí ñîíüíàð áîëí òóñòàºàð äàâóëëºíà êåðãò èê îíüã òóñõàãäíà. Öóòõëœãèí óë äååð îëí ç¢ñí õàëõèí êðóæîêóä áîëí êëóáìóä ¢¢ëäí³. Ýíä "Ðåòðî" ãèäã õîð, ëèòåðàòóðí ãèè÷ë¢ð, "Âåòåðàí" ãèäã øàòðèí áîëí ä´´âèí êëóá, ºàðèí ýðäìèí, ¢¢ë êåäã áîëí íàíü ÷èãí êåñã êðóæîêóä á³³í³. Óò òîîäàí îëí ç¢ñí õàëõèí 25 êðóæîê ê´äëš³í³. Øèäð öóòõëœãèí ìåäëä "Ýð¢ë-ìåíäèí áàã" ãèäã êëóá ñåêãäâ. Ýííü ìåä³ò³ óëñèí ò´ë³ øèí ñîöèàëüí òåõíîëîãèé ("Ñêàíäèíàâñêàÿ õîäüáà") îëçëãäšàíà. Ýíòí ìåä³ò³ óëñèí ýð¢ë-ìåíäèíü ÿñðóëš, íàñèíü óòäóëëºíä íèë÷³í ê¢ðãõíü ìàºä óãà. ²ìòèã ñîöèàëüí òåòêâðèí êîìïëåêñí öóòõëœä šèë áîëºí ìåä³òíðèí ¥äð ´ðãìšò³º³ð òåìäãëãäí³. Øèäð ýí ñ³í ´äðë³ èðëö¢ëš, öóòõëœä îëí ñîíüí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä äàâñìí. Êîíöåðò, ñïîðòèâí ìàðºàñ, í³ð-íààää, äóóíà, áèèºèí í³ð, øàòðèí ìàðºàí, ýêñêóðñüìóä áîëí íàíü ÷èãí êåñã êåðã-¢¢ëäâðì¢ä á¢ðä³ãäñí áîëäã. Ìåä³òíð öàãàí ñ³³í³ð äàâóëš, óóäüâðàí ºàðºñìí.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

¥äã³ àìð áèø öàãò êåñã ³ìòíä ñîöèàëüí õàðñëò ýðêí êåðãò³ áîëšàíà. Íåã ¢ë¢ ´í÷í-´â¢ ê´ãøäò, ýðìäãò³ óëñò, ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äò, îëí ¢ðò³, áຠòåòêâðò³ ´ðê-á¢ëì¢äò ñîöèàëüí õàëõèí ä´œ êåðãëãäš³õíü êåíä ÷èãí íóóâ÷ áèø. Òåã³ä ÷èãí èèì áàãèí óëñò õàìãèí ò¢ð¢íä ñîöèàëüí õàðñëòûí Öóòõëœãóä ä´œ-òóñàí ê¢ðãí³.
Ýëñòä îëí šèëèí ýðãöä ³ìòí³ ñîöèàëüí òåòêâðèí òàœº÷èí êîìïëåêñí Öóòõëœ ¢¢ëäš, îëí óëñò ñîöèàëüí òóñëìš ê¢ðãí³. Öóòõëœãèí ìåäëä ¢¢ëääã öóã ³œã¢ä ê¢ö³ìšò³º³ð ê´äëí³. Ýííü ãåð äååðíü ñîöèàëüí òóñëìš ê¢ðãëºí³ ä´ðâí ³œã, ãåð äååðíü ñîöèàëüí-ìåäèöèíñê òóñëìš ê¢ðãëºí³ ³œã, ñóë öàãò êåðã-¢¢ë á¢ðä³äã ³œã, ³ìòí³ ñîöèàëüí áîëí òåòêâðèí ³œã, á¢ðä³ìšèí áîëí ìåòîäè÷åñê ³œã, áà÷ì ñîöèàëüí ä´œ ê¢ðãëºí³ ³œã, ´ðê-á¢ëä áîëí áè÷êä¢äò ä´œ ê¢ðãëºí³ õîé𠳜㠢¢ëäš³í³.
Ä´ðâí çó øàõó ê´ãøí áîëí ýðìäãò³ ê¢í ãåð äååð³í ñîöèàëüí òóñëìš àâíà. Öóòõëœä çóí õ´ð øàõó ê¢í ê´äëš³í³. Ýíòí ã¢í ìåäðëò³, ´´ä³í ìåðãšëòò³, äàìøëòòà ñïåöèàëèñòíð, ´ð-š´´ëí ñåäêëò³, öàºàí ñàíàòà óëñ ì´í. Öóòõëœãèí ê´äë³÷íð ýâð³ííü ê´äëìøò³í ´äã³ öàãèí íåêâðë³ èðëöš³õ øèí òåõíîëîãèéñ ´ðã³ð îëçëíà. Êåëõä, "ãåð äååðíü ñàíàòîðèé" ãèäã êåðã-¢¢ë ê¢ö³ãäí³. Ýííü Öóòõëœãèí ñîöèàëüí òåòêâðò á³³õ ìåä³ò³ áîëí ýðìäãò³ óëñò èèì òóñëìš ê¢ðããäí³. ßñí-¢ñíü øàðêëšàõ, ê´ëíü ´âä³ä çîâšàõ óëñ ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñò áèéñíü ê¢ðäã àðº óãà áîëàä, ãåðò³í ðåàáèëèòàöèí êóðñ àâíà. Ñïåöèàëèñòíð èèì óëñèí ãåðòíü èðš, àðâí õîíãò ìåäèöèíñê, ñàíèòàðí-ãèãèåíè÷åñê áîëí ôèçèîòåðàïåâòè÷åñê òóñëìš ê¢ðãí³. Òåð ìåò ÿºš áèéä³í ìàññàæ êåäãèã çààš ´ãí³. Ãåðò³ñí ºàðäã àðº óãà ìåä³òíðò ê´ãšìèí, äóóíà ïðåçåíòàö ¢ç¢ëí³, ø¢ëã¢ä óìøíà, ꢢíäâð êåí³, òèèã³ä ³ìòí³ ñåäêëèíü ñåðã³í³.
²ìòí³ ñîöèàëüí òåòêâðèí Öóòõëœãèí áà÷ì ñîöèàëüí òóñëìšèí ³œãèí óë äååð ìîáèëüí áðèãàä òîãòàãäñìí. Òåã³ä óðäàñíü òåìäãëñí çóðàºàð ñïåöèàëèñòíðèí áàã Ýëñòèí ´´ð-øèäð á³³äã Àðøàí, Ñàëûí, Ìàêñèìîâêà ñåë³äò ê¢ð³ä èðí³. Áðèãàäûí õàíüä ³œãèí ºàðäà÷, þðèñò, ñîöèàëüí ê´äë³÷, ïñèõîëîã, ìåäèöèíñê ê´äë³÷ îðíà. Ýäí îëí ç¢ñí ò´ðì¢ä³ð ³ìòíä ñåëâã¢ä, ö³³ëºâð ´ãí³, ýäí³ ñóðâðìóäò õ³ð¢ ´ã÷, íåêâðèíü õàœºàíà.
Ýí šèëèí èþíü ñàðàñ àâí êîìïëåêñí Öóòõëœä "ñîöèàëüí òàêñè" ãèäã øèí òóñëìš ê¢ðãäã áîëâ. Ýâð³í éîâäã àðº óãà ýðìäãò³ óëñò áîëí ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äò, Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³íä îðëöà÷íðò èèì òóñëìš ê¢ðãí³. Ýäíèã ýìíëºí³, ñîöèàëüí áîëí íàíü ÷èãí ó÷ðåæäåíüñò ê¢ðãí³.
²ìòí³ ñîöèàëüí òåòêâðèí êîìïëåêñí Öóòõëœä àõ ¢éèí óëñèã êîìïüþòåð îëçëäã äàñõëºíà ò´ñâñ á³³äë-šèðºëä òîõðàãäíà. "Áàáóøêà è äåäóøêà îíëàéí" ãèäã êåëí-óëñèí ñîöèàëüí ïðîãðàììèí éîâóäò âåòåðàíìóäûí, èíâàëèäì¢äèí áîëí ïåíñèîíåðì¢äèí ðåãèîíìóäûí õîîðíäê îëíà íèèö³íë³ (Ñàíêò-Ïåòåðáóðã áàëºñí) í´êöš ¢¢ëä³ä, ìåä³ò³ áîëí ýðìäãò³ óëñèí ò´ë³ êîíñóëüòàöèîíí-êîìïüþòåðí Öóòõëœ ñåêãäñí áèë³. Ñóðºóëü ò´ãñ³ñí ìåä³òíðò ïðîãðàììä îðëöñíà òóñê óðìäóëã÷ äèïëîìñ á³ð¢ëš ´ãñìí. Ö´´êí šèë õîîðàí êîìïëåêñí öóòõëœ ÀÏÊ-í êàäðìóäûí ìåðãšëòèíü ´´äë¢ëëºí³ èíñòèòóòëà ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí ñîéëûí õàëõàð õàìöó ¢¢ëäâðèí òóñê áîîöà áàòëñìí. Òåã³ä ýí áîîöàíàñ èøò³ ìåä³òíðèã êîìïüþòåð îëçëäã äàñõ÷àíà.
Êîìïëåêñí öóòõëœãèí òåòêâðò á³³õ óëñ ñóë öàãàí ñîíüíàð áîëí òóñòàºàð äàâóëëºíà êåðãò èê îíüã òóñõàãäíà. Öóòõëœãèí óë äååð îëí ç¢ñí õàëõèí êðóæîêóä áîëí êëóáìóä ¢¢ëäí³. Ýíä "Ðåòðî" ãèäã õîð, ëèòåðàòóðí ãèè÷ë¢ð, "Âåòåðàí" ãèäã øàòðèí áîëí ä´´âèí êëóá, ºàðèí ýðäìèí, ¢¢ë êåäã áîëí íàíü ÷èãí êåñã êðóæîêóä á³³í³. Óò òîîäàí îëí ç¢ñí õàëõèí 25 êðóæîê ê´äëš³í³. Øèäð öóòõëœãèí ìåäëä "Ýð¢ë-ìåíäèí áàã" ãèäã êëóá ñåêãäâ. Ýííü ìåä³ò³ óëñèí ò´ë³ øèí ñîöèàëüí òåõíîëîãèé ("Ñêàíäèíàâñêàÿ õîäüáà") îëçëãäšàíà. Ýíòí ìåä³ò³ óëñèí ýð¢ë-ìåíäèíü ÿñðóëš, íàñèíü óòäóëëºíä íèë÷³í ê¢ðãõíü ìàºä óãà. ²ìòèã ñîöèàëüí òåòêâðèí êîìïëåêñí öóòõëœä šèë áîëºí ìåä³òíðèí ¥äð ´ðãìšò³º³ð òåìäãëãäí³. Øèäð ýí ñ³í ´äðë³ èðëö¢ëš, öóòõëœä îëí ñîíüí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä äàâñìí. Êîíöåðò, ñïîðòèâí ìàðºàñ, í³ð-íààää, äóóíà, áèèºèí í³ð, øàòðèí ìàðºàí, ýêñêóðñüìóä áîëí íàíü ÷èãí êåñã êåðã-¢¢ëäâðì¢ä á¢ðä³ãäñí áîëäã. Ìåä³òíð öàãàí ñ³³í³ð äàâóëš, óóäüâðàí ºàðºñìí.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Îêòÿáðèí 8-ä Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ Õàëüìãèí øàší ëàì Òýëî Òóëêó ðèíïî÷åëà õà𺚠ꢢíäâ. ²ð³ñ³ä, Ìëä, ÑÍÃ-í íóòãóäò Äàëà ëàìèí ãåã³í³ ê¢íäò³ ýë÷ áîëšàõ øàší ëàì Ê¢œêë Áàãøëà êåñí õàðºëòñèí òóñêàð êåëš ´ãâ.
Øèäð Øâåéöàðüò Äàëà ëàìèí ãåã³íë³ õà𺚠ꢢíäñí³ òóñêàð øàší ëàì Òýëî Òóëêó ðèíïî÷å êåë³ä, Õàëüìã Òàœº÷èí òóñêàð, ýíä á³³äë ÿìàðàí áîëšàõèí òóñêàð òîäðõà ö³³ëºâð ´ãñí³ííü òóñêàð ñîœñõâ. Åâðîïåéñê îðí-íóòãóäàð Äàëà ëàìèí ãåã³í éîâš, íîì õ³³ðëñí õàðºëòñò õàëüìãóä ÷èãí îðëöñèã øàší ëàì òåìäãëâ.
Íàéíàñ äàâš ºàðñí íàñíäàí ìàíà Ê¢œêë Áàãø ñ³í ýð¢ë-ìåíä á³³í³. Õàðºëòñàí çóðàºàð ê庳ä, îëí óëñëà õà𺚠íîìèã õ³³ðëš éîâíà. Åâðîïàñ èðñí³ííü õ´´í Äàëà ëàìèí ãåã³í Ýíòêãèí ºàçðò îëí ñóðºóëü÷íðòàí íîì õ³³ðëñìí. Òåð íîìäíü Òûâàí áîëí Õàëüìãèí ýë÷íð îðëöñíà òóñêàð øàší ëàì êåëš ´ãâ.
Šèëèí ÷èëã÷ ê¢ðòë Äàëà ëàìèí ãåã³í ßïîíüä îäõ çóðàòà. Øèí šèëä ¢¢ëäâðíü ÿìàðàí áîëõèí òóñêàð îäà äååð³í 糜ãëãä³ä óãà. Õàëüìãò èðõ ñåäêëíü éèð èê. Ýíä³ñ ñ³í 糜ã ê¢ë³š³í³. Öóãòàí òåã³ä çàëüâðàä, íîì óìøàä, áóéí÷ ¢¢ëäâð ê¢ö³º³ä, ìàíà Ê¢œêë Áàãø ²ð³ñ³ä èðõ ç´â àâõ öàãèíü ´´ðä¢ëõìí.
ŠÈЪËÈÍ Êåðìí