Хаврин цаг шүлгүд умшх седкл зүүлһдгинь кен эс меднә. А. Амр-Санана нертә Келн-улсин дегтрин саңгин көдләчнр йиртмҗ серҗәх сәәхн цагла шүлгүд умшдг билгтнрин марһа зарлна. Эн җилин марһан бамб цецгин наадмин кемҗәнд болснь темдгтә. Бас нег ончнь шүлгүд эн җил өөнән темдглҗәдг хальмг бичәчнрин үүдәврт нерәдгдв.

Ик аюлта, Төрскән харсх цаг ирхлә, хальмг залус болн көвүд теднлә хамдан кесг зун күүкд цус-махан, әмән чигн әрвлл уга алач-махч немшрин фашистнрлә ноолдҗ йовсн арднь аврлт уга Сталина болн түүнә өөрхн нөкднриннь закврар 1943 җилин барс сарин 28-д дегц хальмг келн улсиг хар гөрәр шахад, ик-бичкн уга, киитн Сиврүр нүүлһсмн. Удл уга теднә хөөннь 1944 җилин лу-моһа сармудт цуг фронтмудт дәәлдҗ йовсн хальмг цергчнриг (салдсмуд болн сержантнр) цуглулад, хол Уралур Широковск ГЭС тосхлһнд йовулв. Тегәд 1943 җиләс 1957 җил күртл шинкән һарсн бичкдүдәс авн көгшн буурл медәтнр күртл – цугтан, мана көөрк хальмгуд, зовлңгин зовлңгас, түрүһин түрүһәс үзхинь үзҗ, эдлхинь эдлҗ йовцхав. Тер һашута цагас авн 80 җил давв.

Давсн долан хонгин чилгчәр Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Бату көдлмшин халхар райодар йовв. Хамгин түрүнд төрскн Лаганя райондан социальн кесг бәәр хәләҗ, нег һазра улслаһан харһҗ күүндв. Таңһчин Залврин Ахлачин дарук, социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министр Өлзәтин Марина, селәнә эдл-ахун министр Гаван Тимур, ЖКХ-н болн энергетикин министр Мангута Виктория, болн спортын министр Батыра Константин Бату Сергеевичлә хамдан һарч йовсинь бас темдглхмн.

Уттахн ФАП секхиг сурв.
Харба тал – хату девскртә хаалһар.

Уудг усар тетклһнә төр хаһлхар
Урҗ өдр Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Бату Целинн района Вознесеновка селәнд одв. Хальмг Таңһчин залврин Ахлачин негдгч дарук Цернә Эрдни, залврин Ахлачин дарук – таңһчин социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министр Өлзәтин Марина, эрүл-менд харлһна министр Саран Булат, селәнә эдл-ахун министр Һаван Тимур, ЖКХ-н болн энергетикин министр Мангута Виктория, сурһуль-эрдмин болн номин министрин дарук Натыра Антон селәнд болсн харһлтст орлцв. Гиичнриг Целинн района муниципальн бүрдәцин толһач Опин Эрдни болн Вознесеновка селәнә ахлач Ренат Аккочкаров тосв.

Шидр Москва балһснд ВДНХ-д «Әрәсә» гидг нарт-делкән һәәхүлин талвңд «Селән һазрт көдлдг улс» гидг Цугәрәсән хург болв. Эн керг-үүлдвр Федерацин Хүүвин седвәрәр бүрдәгдв. Мана ик орн-нутгин регион болһнас ирсн селәнә улс эн ик хургт цуглрҗ, эдниг үүмүлҗәдг төрмүдәр, ухан-тоолврарн хувалцв. Хальмг Таңһчас терүнд Хар Һазра района һардврин селәнә эдл-ахун әңгин һардач Атхан Цаһан, Сарпан района һардврин социальн-экономическ делгрлтин әңгин мергҗлт Сергей Бондарь болн Баһ Дөрвдә медәтнрин болн шалтгта улсин гер-интернатын һардач Манҗин Людмила эн хургт орлцв.

«Бурхн Багшин Алтн сүм» Хальмгин төв хурлд «Буйн» гидг саң өрк-бүлин нарт-делкән Өдрт нерәдҗ буйнч седклин керг-үүлдвр бүрдәв. «Буйн – өрк-бүлмүдт» гидг керг-үүлдврин медлд олн үртә, баһ тетквртә болн җирһлин күнд таалд туссн 102 өрк-бүлд дөң күрггдв, теднә тоод шишлң цергә керг-үүлдврт орлцачнрин 42 өрк-бүл бас орв. Эдн цуһар таңһчин әмтнә социальн теткврин төвин «Өрк-бүл» гидг әңгд социальн туслмҗ авна.

Малд әм орулҗ эмнлһнә төрмүдт нерәдсн нарт-делкән хургт Хальмг ик сурһулин доцент Санл Маштыков орлцҗ, дамшлтарн хувалцҗ бооца батлв.

Шидр Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Бату Әрәсән Президент Владимир Путинә даалһсар Аршан поселкин бәәрн күүкд күүнлә харһв. Англь келнә багш Мацга Сабира Аршанд бәәдг амрлһна ормд сән таал тогтахиг сурв. Одахн суңһврин ашар энд сән таал тогтахин төлә нег һазра улс дууһан олар өгсн билә.

Москван ВДНХ-д давҗадг «Әрәсә» һәәхүлд мана таңһчин баг темдглгдв. «Хамгин үүдәгч баг» марһанд һәәхүлиг белдсн нег һазра мана улс ончрв. Әрәсән Президентин һардврин Ахлачин негдгч дарук Сергей Кириенко таңһчин Залврин Ахлач Босхмҗин Гиләнд ачлвриг бәрүлҗ өгв.