Эндр ґнр-ґсклњ Хулхачиевихн ґрк-бўлд ик байр болљана. Дііні болн кўч-кґлсні ветеран, олн ўрті эк Инљр Босхомджиевна Хулхачиева 90 наснаннь ґґнін темдглљіні. Йирн насн гидгтн басл ик насн. Инљр ээљин ут насн-љирєлин хаалєд байрлх чигн, зовх чигн кедў йовдл учрсн болх гиєит. Аврлт уга дін, ґршіњгў уга цааљллєн, дііні болн цааљллєна хґґтк кўчр кўнд љилмўд ээљин болн энўні ўйин хґв-љирєлд кедў харшлсн болх. Болв эдн цугинь даав, урудсн уга.

Одахн гилті цергіс бууљ ирсн болнав, зуг тер цагас нааран дигті дґчн тавн љил давв. 1973-ч љиліс авн 1975-ч љил кўртл Чехословакия орн-нутгт Чешка Требова балєсна алднд йовєн ротд церглљ йовлав. Келхд, йовєн цергт церглхд амр биш. Ґдр болєн зерглінд біієід йовх, гўўх, бульчњган чањєах кергті билі. Мини хґвір, дунд сурєульд сурчасн цагла би спортд ик оньган тусхадг билів.

Сиврин тууврас ирсн хґґн ик болн нань чигн сурєуль сурад, мергљлтнр болљ тањєчин делгрлтд орлцсн олн-імтн давсн зун љилин жирдгч-найдгч љилмўдт кўч-кґлсні хаалєд орсмн. Тиим улсин негнь сойлын халхар олн љилд кґдлљ йовсн Тимофей Батыревич Алексеев мґн.

Хальмгин автономин зун љилин ґґнин кемд імтн тґрскн єазрин тууљарнь соньмсчана. Тер соньмслтынь хањєахар Н. Пальмовин нерті Келн-улсин музейин кґдлічнр тер цагт кўўкд улсин љисін яєљ делгрљісинь ўзўлхір шиидв. «Улан гер - Красная кибитка» гидг нерті видеоэкскурсь эдн бўрдів.

Таңһчд үүлддг Әрәсән ФССП-н Заллтд үннч седклтә, чаңһ-чиирг, төрскн һазр-усндан эңкр, эрдмдән дурта, эврә кергт итклтә залу улс цөн биш. Теднә негнь Пүрвә Мушаев мөн. Эн баахн күн Элст балһснд Санал Петрович Мушаевин болн Маргарита Владимировна Мучкаеван өрк-бүлд төрсмн. Аавнь ачнртан Пүрвә болн Бальҗр гидг ховр сәәхн нерд өгсмн. Эк-эцкнь хойр үрән эңкрлҗ, ик оньган тусхаҗ, чик сурһмҗ өгч, өскҗ-босхҗ, сурһуль-эрдм дасхсмн.

Городовиковск района Виноградное селінд Галина Родионоваг цуєар кўндлљ тевчні, цаєан седклднь ханна. Хґрн дґрвн љилдін социальн кґдліч болљ медіті болн гемті-шалтгта улсиг килмљтієір хіліљ дґњ-тусан кўргљ йовх Галина Тимофеевна олн дунд тоомсрта болн кўндті кўн болна. Ода энўні хіліврт зурєан кўн бііні, тедніснь єурвнь эрмдгті, хойрнь кўч-кґлсні ветеран, дікід негнь цергі йовдлмудт орлцач.

“Көгшн күүнлә харhад күүндхлә, ухани сергмҗ болдг” гиһәд хальмг хуучн үлгүр бәәдг. Мини ээҗ най күрсн Ольга Александровна Чурюмова (Буджалова) одахн нанд нег соньн тууҗ келҗ өгв. Келсн тодлвринь бичәд, тана оньгт тусхаҗанав. Эднә бәәсн Бембәхнә әәмгт теднлә хамдан Зодьбина Бадм гидг күн бәәҗ. Октябрин хүвсхлин өмн эн күн хурлд церглљәҗ. Советин йосн тогтагдсн цагт хурлд церглдг улсиг цааҗла харһулдг бәәсмн. Кесгинь хаһад алсмн, зәрмснь “ГУЛАГ”-т әмнәсн хаһцад хорсмн.

Эн љил бидн мана Хальмг автономь бўрдсні 100 љилин ґґн темдглљінівидн. Эн ончта ґґн мана тањєчин кўн болєнд темдгті болн тууљлгч чинрті болљахнь маєд уга. Шидр Элст балєснд біідг кўч-кґлсні ветеран Љамбин Надежда 100 љилин ґґнін темдглснь медітд болн энўні ґґрхн элгн-саднд ик байрта йовдл болв. Зун нас наслна гидгтн басл ґвірц болн ґргмљті байр болљана. Надежда Намишевнан біідл-љирєл тґрскн єазр-уснаннь тууљла бат залєлдата. Эн тууврин болн дііні тўрў-зўдўг дааљ єарсн, тґрскн тањєчин босхмљд болн делгрлтд ўнн-чик седклтієір кґдлљ йовсн кўн болна.

Хальмг автономь бўрдсні 100 љилин ончта ґґнд нерідљ тањєчин босхмљд болн делгрлтд ик тівцін орулсн, насн-љирєлиннь туршарт тґрскн єазр-уснаннь цецгірлтин тґлі ўнн-чик седклтієір кґдлљ, отг-іімгтін кўндті болн тоомсрта болсн улсин ач-тус эрк биш темдглгдх. Эдниг ґґнин медаляр ачлљ, байрин керг-ўўлдврмўдт кўндлљ тевчхмн. Яшкулин РМО-н толєач Савр Мушаевин келсір, эдні районас љирн дґрвн кўн ґґнин медаляр ачлгдхмн. Тедн дунд Тґрскін харсгч Алдр діінд орлцач Дербен Мацаковна Кичикова бііні. Медіт ода районд ор єанцхн діінд орлцач болна.

Ґдгі цагин девсњд, глобализацин таалд, обществин біідл-љирєлд кўўкд кўўні чинрнь ґґдлљ, нилчинь ик гидгір хўврљіні. Болв эн йовдл давсн зун љилд эклсн болљана. Терўні тускар Келн-улсин архивд хадєлгдљах хуучн бірмт цаасд герчлљіні. Хальмгт 1920-ч љилмўдт кўўкд улсиг хўўвмўд, экнриг болн бичкдўдиг харлєна учрежденьс бўрдігдсмн. 1920-ч љилмўдин Улан йовєн ишкі гермўдин нилчір нўўдл кўўкд улсин дунд олна кґдлмш бўрдіљ давулдг біісмн. 1920-ч љилмўдин эклцір кўўкд улсин кўч-кґлсні болн бііцин таалынь ясруллєна тґрір комиссьмўд тогтагдсмн.