Җил болһн ноха сарин 4-5-д Моңһл Улсин Увс әәмгин Түргн сумна «Онцын тасрха» зуульчллһна базын улд “Ойрад Түмэн” гидг үндсни байр наадм давулгдна. “Ойрад Түмэн” гисн эрин һурвн наадмас (мөрнә урлдан, нум-сум харвһн болн бөк бәрлдән), билг-эрдмин нааднас тогтна. Эн байр-наадмиг 2013 җилд арһлач Жалав Батсүк экләд бүрдәсмн. Жил ирвәс эн байр-наадм өсәд өргҗәд бәәҗ, 2018-ч җилд түрүн болҗ Хальмг Таңһчд давулгдсн билә.

Шидр Элстд «Өөрднр» театрт «MAN» тамһта автобус, Ик Буурла болн Хар Һазра райодын сурһуль-эрдмин 10 бүрдәцд ус цеврлдг болн экологическ төсвин төлә шишлң кергсл хулдҗ авлһна сертификатмуд бәрүлҗ өглһнә керг-үүлдвр болв. Эн йовдлыг «КТК-Р» АО бүрдәсн болдг.

Өдгә цага селәнә тускар, зокал мет, мууһар келнә, юңгад гихлә әмтн мөңг олхар тендәс оңдан һазрур нүүһәд бәәнә гинә. Терүнәс көлтә селәд баһ-саһар нурад уга болҗана. Харм төрхд, эн үгмүдт үнн бәәнә, болв тер бийнь өдгә цага селәдт төрскнч улс бас бәәхнь маһд уга. Эн зурцд би тиим улсин тускар келҗ өгхәр бәәнәв.

Мана газетин давсн тойгт Элстд Дагестана зурачнрин һәәхүл секгдснә тускар бичгдлә. Эндр бидн Махачкалад Хальмг зурачнрин һәәхүл Дагестана әмтнә оньгт тусхагдсна тускар бичҗәнәвидн. Хальмг Таңһчин болн Дагестана сойлын министерствсин дөңгәр бүрдәгдсн һәәхүлмүд хойр региона сойлын җирһлд ик чинртә йовдл болҗана.

Эн җил П.Жемчуевин нертә таңһчин эмнлһн 120 җилин өөнән темдглҗәнә. Ончта өөнлә зерглҗ зәрм әңгүд бүрдәгдснә өөнән бас темдглҗәхнь хойр дам байрта болна. Тиигәд, терапевтическ әңг хол 1957 җилд бүрдәгдәд, эн җилмүдин эргцд өсәд-өргҗәд, нүүрлгч әңгүдин негнь болснь энд көдлҗәх эрүл-менд харлһна көдләчнрин ач-тус болҗана.

Ноха сарин 22-с авн Хальмг Таңһчин РМО-син балһсдын болн селәдин, хотл Элст балһсна муниципальн бүрдәцс социальн чинртә төсвсин марһаст эрлһән орулҗ чадҗана гиҗ таңһчин Залврин барин цергллт зәңглҗәнә. Эн марһанд йилһгдҗ авсгдсн төсвсин медлд 2023 җилд әмтнә седвәрәр муниципальн бүрдәцд селәнә эс гиҗ балһсна делгрлтд туслх керг-үүлдврмүд күцәгдхмн.

Күүнә амнас һарчах үг болһн эврә тууҗ-түүктә болна. Зуг, зәрм үгмүдин үүсл-һарлнь мартгдад, күүнд эс медгдәд бәәнә, зәрм үгмүдин тууҗиг болхла, хуучн цагин цаас уудлҗ хәәхлә, тодрха болҗ һарад ирдг. Мана келнә «хууль» гидг үг нег тиим үг болна. Эннь хуучрсн үгмүдин тоод орв чигн, өдгә цагин келнд сергәд орхла, үлү болх биш.

Этно-электро-панк көгҗмиг татдг баг Элстд үүдсинь көгҗмд дурта улс сән меднә. Өдгә цага көгҗм татдг баһчуд одахн «Нүүдл улсин дун» гидг нарт-делкән фестивальд орлцсн зәңг чигн һарла. Улан Удэ балһснд болдг көгҗмчнрин ик марһанд ирсн олн улс дунд ик тааслт «Хагрин» олв. Делкәд чинртә билгтнрин хәләврт тиигҗ түрүн орлцснасн авн тааслт олснь өргмҗтә болҗана. Бүрдәд дала цаг болад уга баг тиигәд нарт-делкәд чинртә фестивалиг секх зөвтә болв. Олн хәләһәчнр хальмг баһчудын көгҗмиг тассан альх ташлһарн медүлҗ, эднә нердиг медҗ авв.

2022-ч җилд зуульчллһна халхар Хальмгт зөвәр ик ишкдл кегдв. Бамб цецгин фестиваль болҗ, ик керг-үүлдврт хүврв. Терүг бүрдәлһнд таңһчин әмтн цугтан орлцснь пандемийин зовлңгиг мартх таал учрав. Гемәс саглад, әмтн гер-гертән бәәснь ик уудьврта болснь маһд уга. Хаврин цагла теегиг кеерүлдг цецгәс һарсн серҗңсн салькта хаврин серүн сард олн улс таңһчд ирҗ, цуг әмтнлә хамдан эн кеермҗлә таньлдҗ, теегин сенр аһар киилҗ амрв. Хальмгт ирсн әмтн дунд кесгнь түрүн болҗ, теегин һазрт ирсн болҗана. Европин өмн үзгт бәәршсн азаиатск республикд ирҗ, ке-сәәхн болн өвәрц архитектурла, олн бумбсла таньлдҗ эдн бийдән шин делкә секв. Европд һанцхн болгч ик болн дүүвр сәәхн Бурхн Багшин Алтн сүмд орҗ, мөргүлд орҗ, цуг улсин эрүл-мендин төлә зальврад, хотл балһсна һәәхмҗтә ормсиг эргҗ хәләсн әмтнд Хальмг һазр таасгдв.

Энүнә өмнк һарцдан нертә номт, дипломат болн зуульч Ян Потоцкий Иҗл һолын дор һазра болн Ар Кавказар йовсн цагтан хальмгудын тускар бичснә тодлвраснь эклҗ барллавидн. Ода бидн умшачнрин оньгт тер тодлврас цаарандкинь барлҗанавидн. Ян Потоцкий тодлвран 1798-ч җилд бичсинь медхд чигн өврмҗтә. 230 һар җил болад, өдгә цага умшачнрт польск номт бичсн тоотыг орчулҗ, хальмг келәр барлҗанавидн. Тер кезәңк цагт бас ноха сард үзсн тоотан Ян Потоцкий цааснд буулһҗ үлдәснь йир соньн гих кергтә.