«Алдр теегин зөөр» гиҗ Әрәсән этнографическ музейд секгдсн һәәхүлиг нерәдҗ болхмн. Сойлын җирһлд эннь ончта орм эзлҗәнә. Санкт-Петербург балһснд така сарин 5-д секгдсн һәәхүл «Алдр теегин әмтн: бурятнр болн хальмгуд» (Народы Великой степи: буряты и калмыки») гиҗ нерәдгдв.

Таңһчин Росгвардин әңгүдт найн һар олн үртә өрк-бүлмүдин элчнр көдлнә. Тедн дунд олн үртә Довгановихнә баахн өрк-бүлиг зааҗ болхмн. Шидр давсн өрк-бүлин, дурна болн итклин Өдрлә эдниг элгн-саднь, өөрхн үүрмүднь болн хамдан көдлҗәдг улс йөрәв.

Хошуда хурл шаҗна болн тууҗин йоста нег зөөрнь болҗ тоолгдна. 2018-ч җилд эн хурлын 200 җилин өөн темдглгдлә. Әәдрхнә мүҗд бәәдг хурлд күрх седкл кенд чигн бәәнә.

Җил болһн така сарин хойрдгч нарн өдрлә мана орн-нутгт Заһсчин сән Өдр темдглнә. Эн өдрлә заһс аңнлһна халхар көдлдг улсиг йөрәнә. Сән Өдр угтҗ таңһчин селәнә эдл-ахун министерствин заһсна эдл-ахун үүлдврин әңгин ах мергҗлт Валерий Муджиков урдк җилин ашин болн эн халхин иргчин делгрүллһнә тускар келҗ өгв.

Бадан Борис Лидия хойр нег-негән дунд сурһульд сурчасн цагас авн меднә. Эдн Баһ Дөрвдә района Ханата селәнә дунд сурһулин интернатд таньлдв. Борисин эк-эцкнь Унһн Төөрәч бичкн селәнд малд көдлҗ йовсмн, Лидия болхла Зурһан селәнд өсәд-боссмн, тегәд эдн интернатд бәәҗ сурдг билә. Тер цагас авн җирн шаху җил давв, болв эндр күртл эдн баһ цагтан нег-негндән өгсн дуран әрүнәр хадһлҗ ниитә бәәнә.

Олн-əмтнə цецн ухан, шинҗллһн, мергн, хурц келн амн үгин зөөрт келгдсмн. Эдниг олн-əмтн зун җилмүдин туршарт үүдəҗ йовсмн, үйнр болһн эн урн үгиг улм-улм ясад, сəəхрүлəд йовсмн. Аң-адусна туск туульс əмтə-киитə юмсар дамҗулад күүнə му авъяс, дуту-дунд шалһна, сəн тоотинь магтна. Аңгуд күн кевтə күүнднə, нег-негндəн сүв-селвг өгнə, ухан-санаһарн хувалцна. Шинҗәнд бәәдг өөрд дунд аң-адусна туск туульс олн болн йир соньн болдмн. Тегәд бидн тана оньгт тод үзгәс буулһсн, теднә хадһлҗ үлдәсн амн-үгин зөөрлә тадниг таньлдулҗанавидн. «Аю көвүн» туулиг 1983-ч җилд Байнһол-моңһлын һазра Хэҗин селәнә 70 наста өвгн Ш.Пунцгас бичүлҗ авла.

Җил болһн мөчн сарин 27-д мана орн-нутгт баһчудын Өдр темдглнә.

Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музейд соньн һәәхүл секгдв. Уңг-тохмарн зурачнр болҗах өрк-бүлин тускар, теднә үүдәгч үүлдврин тускар эн һәәхүл нааран ирсн улст келҗ өгчәнә. «Зурачнрин тохм: Зун җиләс зун җилд: 1937-2022 җилмүд» (Династия художников: Из века в век — 1937-2022) гиҗ һәәхүл нерәдгдҗәнә.

Күн болһн бичкнәсн авн өрк-бүлд сурһмҗ авч, эк-эцкин зааврар өлзәтә сән үрн болҗ өсдг. Кемр эк-эцкнь чик хәләцтә болн авг-бәрцтә, һартан өөтә, әмтнлә тевчңгү болн өр-өвч седклтә болхла, күүкднь чигн тиим болҗ өсхнь лавта. Юңгад гихлә бичкдүд хамгин түрүнд эк-эцкәсн үлгүр авдг. Яшкулин районд бәәдг Александр Боушович болн Цаһан Аркадьевна Лиджиевихн дөрвн үртә эк-эцк болна, эдн отг-әәмгтән күндтә улст тоолдгна. Эк-эцкнь һартан өөтә, бәрсән кедг, хальмг улсин авъясар кен ахан күндлҗ, кен бичкнән өкәрлҗ бәәдг улс болна.

Келн-улс болһн эврә амн үгин зөөртә. Ямаран болв чигн келн-улсин амн үгин зөөрин янзс олн зүсн болдг. Мана өөрд-хальмг амн үгин зөөр бас йир байн. Нег үлү туульс, эдниг Алта уулын нутг-нурһнд әмдрҗ бәәсн олн-əмтн зун җилмүдин туршарт үүдəҗ йовсмн, үйнр болһн эн урн үгиг улм-улм ясад сəəхрүлəд йовсмн. Аң-адусна туск туульс əмтə-киитə юмсар дамҗулад күүнə му авъяс, дуту-дунд шалһна, сəн тоотынь магтна. Аңгуд күн кевтə күүнднə, нег-негндəн сүв-селвг өгнə, ухан-санаһарн хувалцна. Зәрм туульс талдан келн-улсин туульсла залһлдата болна. Эндр Шинҗәнд бичҗ авсн “Меклә дүрстә күүкн” гидг нег өөрдин туулиг тана оньгт тусхаҗанавидн. Эн туулиг Ховг-Сәәр һазра Цаһан-Көл селәнә Ха.Төр-Тогтхас 1990-ч җилд ноха сард На.Буува номт бичүлҗ авад, «Хан Теңгр» гидг седкүлд барлҗ һарһсмн.