«Хальмг тег» гиҗ нерәдсн зургудын төсвдән Татьяна Милованова төрскн теегән болн нүүдл улсин җирһлин 56 агчм үзүлҗәнә.
Эврәннь теегтән дурта әмтн төрскн һазриннь тускар олн келвр, шүлг, түүк бичсмн. Кесг зурачнрин үүдәврмүдт тег зөвтә орман олсинь кен эс меднә. Җилин дөрвн цагт тег әдл биш болдгинь, йиртмҗин бәәдл өвәрц болдгинь зурачнр зургудтан тодлулв. Олн һазрас ирдг күн болһн теегин бәәдлиг эврә хәләцәрн үзнә. Теднәс кесгнь теегт дуран өгәд, нааран ирхин төлә ямаран чигн кемиг олзлна. Теегиннь туск эн үгмүд бичхләрн бидн Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музейд секгдсн «Хальмг тег» гидг зургудын һәәхүллә таньлдулхар бәәнәвидн.

Октябрьск района өөн угтҗ бидн района тууҗин, селәнә эдл-ахусин күцәмҗин болн эн һазра тоомсрта улсин тускар бичхвидн гиҗ мана умшачнрт зәңглсн биләвидн. Эн районд тутрһ урһадг эдл-ахус байн урһц хураҗ таңһчдан бәәтхә, орн-нутгт нер һарч йовсмн. Ик Царңга тутрһ сән чинртә, олн әмтн терүг таасч хулдҗ авна гиҗ келх кергтә. Эндр бидн тутрһ урһалһна халхар үүлдврән эклсн «Восход» совхозин тускар болн селәнә эндрк бәәдл-җирһлин тускар мана умшачнриг таньлдулх санатавидн.

Эн җил орн-нутгт улсин сойлын зөөр хадһллһна җил гиҗ зарлгдсмн. Хальмгин сойлын зөөр болхла зааҗ келхд байн тууҗта болдмн. Теднә негнь – ут дун. Ут дууг олн дунд сергәҗ батллһна ик чинртә төсвиг хойрдгч җилдән Хальмг Таңһчин ачта артистк Эрвена Оргаева үүрмүдтәһән күцәҗәнә.

Көглтин Дава – хальмг утх-зокъялыг цуг делкәд туурулсн шүлгч. Хальмг улсин шүлгч урн үгин олн-зүсн халхар үүдәврмүдән бичснь темдгтә. Шүлгүд, туульс, поэмс, нань чигн зокъялмуднь ухани гүн тоолврарн, цецн шинҗллтәрн умшачнрин оньг авлна. Цагин гүүнәс утхад, хурц үгин күчәрн олн-әмтнә оньг эзлҗ йовсн бичәч ик темдгтә олна үүлдәч бәәсмн.

Төрскн тег, өссн-боссн һазрин энкр бәәдл, түрүн дурн, җирһлин болн цагин йовуд болн нань чигн тоот эн шүлгчин үүдәврмүдт орман олсинь олн умшачнр сән меднә. Васькан Бадм хальмг утх-зокъялд давсн зун җилин найдгч җилмүдт орсмн.

Хальмг номин өргҗлтд ончта тәвцән орулҗ, нер дуудулсн номтнр дунд Хальмгин ик сурһулин, хальмг келнә, моңһл болн алта кел шинҗллһнә тиңкмин профессор, филолог номин доктор Роза Пюрвеновна Харчевникован нерн эврә онц орман эзлнә.

Өдгә цагт баһчуд селәнә эдл-ахун халхд көдлхәр седхш. Эн учрар ода АПК-д көдлмшч улс күртчәхш. Corteva Agriscience гидг нарт-делкән селәнә эдл-ахун компаня шинҗллтәр, селәнд бәәдг өдгә цагин баһчудас зуг хойрхн процентнь АПК-д көдлхәр бәәнә.

Давсн зун җилин туршарт мана орн-нутгт һашута кесг йовдл учрв, тегәд мана ах үйин улсин җирһлин хаалһ адрута болв. Эдн дәәнә, тууврин, төрскн орн-нутган болн таңһчан босхҗ авлһна күчр-күндиг даасн улс болҗана. Мана таңһчд тууврин 13 җилин зовлңгиг эс үзсн өрк-бүл уга, тегәд чигн дорас өсч йовх баһ үй тууҗан медх зөвтә гиҗ сангдна. Терүнә төлә бидн аав-ээҗнриннь тодлврмуд тодлҗ авх зөвтәвидн. Залу улс дәәнә һалд орҗ төрскн һазр-усан немшнрәс харсҗ йовсн цагт арднь үлдсн медәтнр, күүкд улс болн бичкдүд цааҗла харһсмн.

Санлын болн һашудлһна өдр өөрдх дутм нанд дару-дарунь 1943-ч җилин бар сарин 28 тодлгдна. Тиигхд би 6-та биләв, Эрнст дү көвүн 1,5 наста бәәсмн һурвн долан хонгин туршт яһҗ муулян эдләд, даарад, өлсәд, зовад һал тергнд йовсна тускар келшгов, юңгад гихлә энүнә тускар цугтан меднә.

Бар сарин 28 – Хальмгин тууҗд учрсн һашута, харалта өдр болҗ тохрв. Хальмг Таңһчиг буйсаҗ, цуг хальмгудыг орн-нутгаснь киитн һазрур күчәр нүүлһснь Сталинә йосна һарһсн һашута йовдл мөн. Күүнә һазрт туссн болвчн, мана аав-ээҗнр, эк-эцкнр уул заң-бәрцән, авъясан геесн уга. Күнд-күчр бәәдлд тусв чигн, тууврт йовх хальмгуд чидлән әврллго көдлв, кесгнь әмнәсн хаһцв. Далн нәәмн җил давсн болв чигн, тер харалта җилмүд ода күртл хальмгудын тодлврас һархш.