Җил болһн ноха сарин эклцәр Көк теңгсин көвәд бәәршлҗәдг лаганяхн бадм цецгин наадм өргмҗтәһәр давулдгнь ода сән авъяст тохрв. Эннь өдгә цагт Хальмгт зуни кемд бүрдәгддг зуульчллһна халхар һоллгч йовдл болҗана, гиҗ өгҗәллһн угаһар келҗ болхмн. Тегәд эн җилин наадм юуһарн өвәрц болхмн гихлә, энүнд сойлын, спортын, эргндк бәәдлин болн зуульчллһна төрмүд негдҗ үзүлгдх болҗ һарна. Йириндән болхла шар шаҗнд шүтдг улсин төлә әрүн чинртә эн цецгин сәәхн үнр эргндән каңкнад, өврмҗтә бәәдл тогтана эсий?! Басл сүркә юмн гиһит!Эн района Җалһан нертә селәнә шидр усн дотр урһҗадг бадм цецгиг һәәххәр кесг һазрас олн зуульчнр ирдг болв.

Ик дамшлтта, нутг дундан тоомсрта, күндтә, ачта багш Босхмҗин Надежда (зургт) дөчн һар җилдән дорас өсч йовдг үйнрт төрскн кел болн утх-зокъял зааҗ йовсмн. Эн Новосибирск мүҗин Болотнинск района Ширяевка селәнд тууврт бәәсн хальмгудын өрк-бүлд һарсмн. Сурһульчнрт хальмг кел дасхсн деерән Надежда Дельмановна шүлгүд болн келврмүд бичәд, кесг дегтрмүд барас һарһв. Дегтрмүдинь умшад, «Хальмг үнн» газетин умшачнрла ухан-тоолврарн хувалцҗанав.
«Седклин заль» нертә түрүн хураңһунь 2024 җилд барас һарсн билә. Үүрмүдтән, үрдтән болн ачнр-зеенртән нерәдсн эн дегтрт шүлгүд болн ахр келврмүд орв. Дарани «Мини иткл» гидг дегтрт болхла хальмг туульсар дамҗад, бичкдүдин төлә кесг наад бичв. Олн җилдән сурһульчнрт медрл болн төрскнч сурһмҗ өгәд, Босхмҗин Надежда наадд олзлад, көвүд-күүкдиг яһҗ соньмсулҗ болхинь сәәнәр меднә.

Көтчнрә районд нертә номт, гегәрүләч, олна үүлдәч Очра Номтын 140 җилин өөн темдглхәр белдҗәнә. «Җаңһриг» бичҗ авч, хальмг улсин баатрлг дуулвриг хадһлсарн әмтнә уханд Очра Номт тодлгдсн болдг.
Ончта эн өөнд белдәд, Очра Номтын неринь мөңкрүлх бәәриг тогтахар көтчнрәхн шиидв. Очра Номт олн җилдән Көтчнрт бәәсмн. Хальмгин ачта үрнә нер зүүҗәдг уульнцд Очра Номт бәәсн гер чигн ода күртл бәәнә.

1941 җилин мөчн сарин 22 өдр мана орн-нутгин әмтнд тодлгдсн һашута өдр болв. Тер цагас авн давсн 85 җилин өөнд нерәдәд, «Дииләчнрин илгәвр. 1945-2045 үйнрин залһлдан» гидг нертәһәр төрскнч седклин керг-үүлдвр цуг орн-нутгар давулгдв.
Дән экләд, орн-нутгин саяд залу, көвүн, бу даахарн, цугтан нутган харсхар боссмн. Арднь үлдсн көгшд, күүкд улс, арвтнр дәәчнриг цуг тоотар теткхәр унтл-кевтл уга көдлҗ йовсмн. Дөрвн җил болсн аврлт уга дәәнд мана ик нутгин 27 сай күн Төрскән харсч, әмнәсн хаһцсмн. Диилвр делдсн улсин санлд нерәдҗ, цуг Әрәсәд эн өдр санлын керг-үүлдврмүд болв. Тиим керг-үүлдвр Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музейд бас бүрдәгдв.

Әрәсән улсин ниицлтин җилд нерәдгдсн керг-үүлдврмүд таңһчин район болһнд давулгдҗ, хальмг һазрт олн келн-улс ниитә бәәхиг герчлҗәнә. Шидр Хальмг Таңһчин күүкд улсин олна ниицәнә седвәрәр болсн «Ниицлтд мана күчн» гидг наадмд Городовиковск, Баһ Дөрвдә, Октябрьск, Сарпан, Көтчнрә болн Целинн райодын элчнр орлцад, олн келн-улсин сойлла таньлдулв. Садовое селәнә сойлын Герт болсн керг-үүлдврт хальмг, орс, корей, түрг болн нань чигн талдан келн-улсин хувцта өмссн улсиг үзҗ болхмн билә.

Цаһан Амнд соньн соңсхвр белдв.
«Горизонт приключений» гидг соңсхвриг әмтн даңгин соньмсч хәләнә. Тиигәд энүг белддг баг шидр Хальмгт ирсмн. Эдн дарани соңсхврт орх тоотыг Цаһан Амн селәнд цокч авв.

1941 җилин мөчн сарин 22-т өрүн дөрвн часла фашистнр генткн Советин Союзин меҗә һатцад, дән эклсиг олн-әмтн медв. Найн тавн җил хооран эн өдр нертә диктор Юрий Левитан Цугсоюзин радиоһар Германя орн-нутг Советин Союз тал дәврәд орсна тускар олнд зәңглсн билә. Тиигхд мана орн-нутгин тууҗд хамгин әәмшгтә, догшн дән эклсн болдг. Тер цагас авн дигтә 85 җил давв.

Малчнрин төлә зуни кем дааврта болн чинртә болдг, тер юңгад гихлә хаврин цагт сән төл авад, малын то икдүләд, хөн сарин чилгчәр болхла хөөдән кирһлһнә дарани кем эклнә. Мана таңһч орн-нутгт торһн ноос кеҗ һарһдг зурһан региона тоод орна.

Шидр Элстд эрүл-менд харлһна көдләчин Өдрт нерәдсн байрин хург болв. Хальмг Таңһчин Толһачин һардврин ахлач Кирилл Попов, Хальмг Таңһчин Улсин Хуралын (Парламентин) Ахлач Артем Михайлов, таңһчин залврин Ахлачин негдгч дарук Цернә Эрднь эрүл-менд харлһна көдләчнриг йөрәһәд, кеҗ-күцәҗәдг керг-үүлдвринь үнлҗ темдглв.

Зуни цаг ирәд, сурһулин кем төгсхлә күүкд гертән эс гиҗ элгн-садн талан одад, һолын эс гиҗ нам теңгсин көвәд амрна. Кесгнь таңһчин бичкдүдин болн арвтнрин лагерьмүдт амрад, эрүл-мендән батрулҗ сергмҗтәһәр цаган давулна.