Тең һолын тускар олн тууль-түүк бәәнә. Нер туурсн һолын тускар Михаил Шолохов үүдәврмүдтән күчинь үзүлҗ бичсн болдг. Найн дөрвн җил хооран эн һолын өөр ик күчтә дәәлдән болсмн. Мана орн-нутгур дәврҗ орҗ ирсн немш-фашистнр Тең һолд күрсмн. 110-ч онц мөрн цергә Хальмг дивизь әмән әрвллго эднә өмнәс боссмн. Дивизь залу-зөргәрн туурсн һазрт эн зунар Хальмгин баһ наста хәәһәчнр санлын керг-үүлдврт орлцсн мөн.
Фашистнрт Тең һолыг давҗ һардг арһ өглго Хальмг дивизин дәәчнр эн һазриг харссмн. Догшн эн дәәлдәнд хальмг баатр көвүн Делгә Эрднь залу-зөргәрн ончрад, Советин Союзин Баатрин нер зүүсмн. Күчтә кевәр агсгдсн Вермахтын танкин дивизьмүдиг Хальмгин мөртә цергчнр зогсасна тускар эн һазрин улс мартхш. Хальмг дәәчнрт нерәдсн бумб энд босхгдв. Дән эклсн болн Диилврин өдрмүдлә энд даңгин санлын керг-үүлдврмүд бүрдәгднә. Делгә Эрднин туск дуд дуулҗ, энүнә баатр йовдлын туск шүлгүд сурһульчнр умшна.

Лагань балһснд иргч цагин Бурхна – Мәәдр гегәнә көшә босхгдад, әмтн энүнә герлд зальврҗ бәәнә. Ода әрүн ик көшә ясч шинрүллһнә көдлмш төгсчәнә.
Кесг долан хонгин туршарт мергҗлтнр арднь орҗ цугинь диглҗ кеһәд, бумбиг шинрүлв. Мәәдр гегән шинәс герлтсн бәәдләрн әмтнд амулң-менд җирһл заяҗ дүңгәҗәнә.

Билг-эрдмин эн хәләвр олн дунд темдгтә. «Русское поле » гидг марһан 2012 җиләс авн орн-нутгин сойлын җирһлд ик чинртә орм эзлнә. Эн җил эн хәләвр Әрәсән улсин ниицлтин җилд нерәдгдҗ давв. Әмтнд тааста эн керг-үүлдврт дөрвн сай даву күн хәләсинь заахмн. Хар Һазра района сойлын төвин «Сарин сарул» гидг дууна коллектив терүнд орлцв.

Тыван Кызыл хотл балһснд болсн шаҗна үүлдәчнрин нарт-делкән ик хург бүрдәмҗин сән таалд давв. Чинртә эн йовдл улсин сойлын болн шаҗна хоорндк залһлдана үүдәгч күчинь дәкн нег медүлв.

Эн долан хонгт Тыва Республикин Кызыл хотл балһснд шар шаҗна үүлдәчнрин нарт-делкән IV ик хургин гиичнр цуглрв. Бурхн Багшин номд шүтдг делкән элчнр нааран ирсн болдг.
Ноха сарин 17-д ик хург көдлмшән эклв. Шар шаҗна делкән үүлдәчнр, номтнр, һардачнр бүрдәгдсн олн зүсн харһлтст, «төгрг ширән» сүүрмүдт орлцад нөкцлт болн иньгллт батруллһна төрмүдәр күүндвр болв.
Хальмгин Толһач Хаска Батун һардврт мана таңһчин делегац терүнд бас орлцснь темдгтә гиҗ келх кергтә. Хургин түрүн өдрмүдтнь ахнр-дүүнр болҗадг Хальмг Таңһчин, Тыван болн Бурятин Толһачнр (зургт) харһад, шар шаҗна сурһалин, номин, сойлын, зуульчллһна болн талдан халхар нөкцлтән цааранднь делгрүлхәр күүндв.

Тыван Кызыл балһснд шар шаҗна нарт-делкән IV ик хургин йовудт ахнр-дүүнр болҗадг Хальмг Таңһчин, Тыван болн Бурятин сойлын үүлдәчнр «Өлчей» көгҗмин наадмд орлцад, билг-эрдмән үзүлв.

Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Батун седвәрәр һурвн җил хооран бүрдәгдсн «Эрүл-менд бәәтн!» гидг керг-үүлдвр сән авъяст тохрад, җилд хойр дәкҗ давулгддг болв. Эн хаврар эмчнр таңһчин райодар йовад, хол селәдт бәәдг әмтнд дөң-нөкд болсн билә. Шидр эн керг-үүлдврин дарани девсң Целинн районд эклв. Эмчнр Троицкое болн Найнтахн селәдт одв.

Тыван хотл балһснд шар шаҗна үүлдәчнрин нарт-делкән IV хург ноха сарин 17-д эклв. Бурхн Багшин номин делгрлтин өдгә цагин бачм төрмүдәр, шаҗна сойлын тускар күүндвр болҗана.
Ик чинртә эн хургин бүрдәһәчнр болҗахнь шар шаҗнд шүтдг улсин Әрәсән ниицән, Бурятин, Хальмг Таңһчин болн Тыван залвр, шар шаҗна сурһуль-эрдм бүрдәлһнд болн номин шинҗллт келһнд дөң болдг Саң мөн.

Элст балһсна һардврин толһач Лиҗикә Алдр, энүнә дарук Хаска Сергей болн Хальмг епархин сегләтр Алексий Грищенко Элстин чонҗин ясвриг бүрткҗ хәләв. Тодлхас, эн ясвр 80 җил хооран Элстин чонҗд мөргүлин йовудт Иисус бурхн бууҗ ирснә ончта йовдлын өөнин керг-үүлдврмүдин йовудт давулгдҗана.
Лиҗикә Алдрин келсәр, Элстин чонҗд Иисус бурхн бууҗ ирснә ончта өөн һаха сард темдглгдхмн, тегәд энүнд белдҗ ирлцңгү ясвр күцәгдҗәнә. Хальмг епархин ханьд ордг цуг бәәрн бас ясгдҗана. Гермүдин һазак эрсмүдинь ширдҗәнә, тер мет хашаднь хату девскр сольгдҗана. Көдлмш цаг-болзгтан күцәгдәд, намр эклтл төгсх зөвтә, гиҗ Алдр Васильевич зәңглв.

Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Батун зәрлгәс иштә Нахошкинә Мингиян таңһчин социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министрин үүлд батлгдв. Мингиян Владимирович Яшкулин района Хар Толһа селәнд 1980 җилд һарсмн.